Nhiều người có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để trị dứt điểm những cơn ho dai dẳng, viêm phế quản hay cơn hen suyễn tái phát. Trong số các thảo dược tự nhiên, rễ gió (các loài thuộc chi Aristolochia, tiêu biểu như Aristolochia contorta) thường được rỉ tai nhau như một vị thuốc giảm ho, định suyễn hiệu nghiệm. Tuy nhiên, đằng sau công dụng truyền miệng này là những hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe mà ít người ngờ tới.

Khoa học hiện đại khẳng định: rễ gió và các loài thực vật cùng chi chứa nhóm độc chất axit aristolochic, tác nhân hàng đầu gây độc tế bào thận, xơ hóa thận tiến triển nhanh không thể phục hồi và làm gia tăng nguy cơ ung thư đường tiết niệu [1], [2]. Việc tùy tiện sắc uống loại rễ này để chữa ho có thể phải đánh đổi bằng chức năng lọc máu suốt đời của thận.

Lời truyền miệng dân gian và sự thật về hoạt tính giảm ho

Trong các bài thuốc cổ phương và kinh nghiệm dân gian, các bộ phận của cây rễ gió bao gồm phần rễ và quả chín thường được sử dụng nhằm mục đích thanh phế, chỉ khái, bình suyễn [3]. Người bệnh thường truyền tai nhau cách đào rễ, rửa sạch rồi phơi khô sắc nước uống mỗi khi thời tiết trở trời gây khó thở hoặc ho có đờm. Niềm tin thảo dược tự nhiên luôn lành tính khiến nhiều người an tâm sử dụng trong thời gian dài mà không hề hay biết về các độc tố tiềm ẩn bên trong mô thực vật.

Dù kinh nghiệm cổ truyền ghi nhận tác dụng hỗ trợ triệu chứng đường hô hấp, các y văn cổ xưa hoàn toàn thiếu vắng các phương pháp định lượng hóa học và đánh giá độc học hiện đại. Những tác hại âm thầm đối với thận thường diễn tiến lặng lẽ, không biểu hiện triệu chứng ngay tức thì nên dễ bị bỏ qua trong quá trình thực hành dân gian [4]. Sự ngộ nhận giữa việc dịu bớt cơn ho tạm thời với độ an toàn của toàn bộ cơ thể chính là cái bẫy nguy hiểm cho người sử dụng.

Cơ chế gây độc: Axit aristolochic phá hủy thận như thế nào?

Cơ chế bệnh sinh của tổn thương thận do rễ gió liên quan trực tiếp đến các hợp chất axit aristolochic và dẫn xuất của chúng [1]. Axit aristolochic là nhóm axit carboxylic nitrophenanthrene được sinh tổng hợp tự nhiên trong các loài thuộc chi Aristolochia [2]. Khi vào cơ thể, các hợp chất này có nhóm nitro ở vị trí số 10 sẽ được chuyển hóa và kích hoạt bởi các enzyme gan, tạo điều kiện thúc đẩy bệnh thận tiến triển [1].

Sau khi qua gan, các chất chuyển hóa độc hại được đưa đến thận và thâm nhập vào các tế bào biểu mô ống lượn gần thông qua chất vận chuyển anion hữu cơ 1 (OAT1) [1]. Sự thâm nhập này kích hoạt hàng loạt chuỗi phản ứng phá hủy nội bào: kích thích các con đường truyền tín hiệu SMAD 2/3 và JNK/ERK, gây stress oxy hóa, can thiệp vào các microRNA và mRNA, đồng thời kích hoạt con đường chết theo chương trình qua trung gian ty thể và caspase [1]. Hậu quả là các tế bào biểu mô ống thận bị hủy hoại trực tiếp, dẫn đến hiện tượng xơ hóa mô kẽ thận tiến triển nhanh mà y học gọi là bệnh thận do axit aristolochic [1], [2]. Ngoài ra, chất độc này còn hình thành các liên kết cộng hóa trị với DNA (DNA-AA adducts) và gây đột biến gen, làm bùng phát ung thư biểu mô đường tiết niệu trên [5], [2].

Các bằng chứng nghiên cứu vạch trần độc tính của rễ gió

Khoa học thực nghiệm đã tiến hành phân tích sâu về thành phần hóa thực vật cũng như mức độ độc hại của rễ gió đối với tế bào người.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập được 12 hợp chất từ rễ của loài Aristolochia contorta, bao gồm 2 chất tương tự axit aristolochic mới mang nhóm formyloxy và 10 dẫn xuất quen thuộc khác [1]. Đánh giá độc tính trên dòng tế bào ống thận gần của người (HK-2) bằng phương pháp đo MTT cho thấy các hợp chất này gây độc tế bào rõ rệt, đặc biệt là hợp chất 3 và hợp chất 9 [1]. Nghiên cứu mô hình phân tử cũng lần đầu tiên xác nhận sự tương tác trực tiếp của các hợp chất này với protein vận chuyển OAT1, giải thích cơ chế vận chuyển chất độc vào mô thận [1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 đã kiểm tra độc tính của các dẫn xuất phenanthrene chiết xuất từ Aristolochia contorta trên dòng tế bào HK-2 [6]. Sau 24 giờ ủ tế bào với các hợp chất ở nồng độ từ 5 đến 80 microgam/ml, kết quả từ xét nghiệm thoát enzym lactate dehydrogenase (LDH) và xét nghiệm MTT cho thấy axit aristolochic I (AA-I), 7-methoxy-aristololactam IV và aristololactam IVa đều gây giảm khả năng chuyển hóa và làm rách màng tế bào phụ thuộc vào liều lượng với ý nghĩa thống kê (p < 0.01) [6]. Đáng chú ý, ở nồng độ 40 microgam/ml, chất 7-methoxy-aristololactam IV làm rò rỉ LDH gấp 1,58 lần so với chính AA-I [6]. Giá trị IC50 ức chế tế bào được xác định lần lượt là 16,675 microgam/ml đối với AA-I, 4,535 microgam/ml đối với 7-methoxy-aristololactam IV, và 30,244 microgam/ml đối với aristololactam IVa [6]. Kính hiển vi điện tử truyền qua cho thấy chất độc làm tổn hại cấu trúc màng tế bào, tiêu thể và ty thể [6].

Năm 2007, một nghiên cứu phát triển phương pháp đo điện hóa đã tiến hành định lượng axit aristolochic trong dược liệu khô của loài thảo dược này [7]. Phép đo điện áp sóng vuông trên mẫu tự nhiên khô xác định tổng lượng axit aristolochic trong rễ khô là 25 ± 1 microgam/g, trong khi ở quả chín lên tới 85 ± 3 microgam/g [7].

Một nghiên cứu phân tích chuyển hóa năm 2016 trên 43 loài thuộc chi Aristolochia kết hợp đánh giá độc tính tế bào và độc tính di truyền của 28 dịch chiết trên tế bào HK-2 đã chỉ ra rằng ngoài AA-I và AA-II, các dẫn xuất như aristolactam BI, AA D và AA IIIa cũng hiện diện rộng rãi và trực tiếp đóng góp vào độc tính hủy hoại tế bào thận [8].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 về các bộ phận của quả Aristolochia contorta cũng ghi nhận sự hiện diện của 10 chất tương tự axit aristolochic (5 axit aristolochic và 5 aristolactam) cùng 3 alkaloid, trong đó AA-I và AA-II tích tụ độc quyền ở phần hạt [3].

Bằng chứng thực tế từ các vụ ngộ độc thảo dược trên thế giới

Mối liên hệ giữa thảo dược chứa axit aristolochic và suy thận mạn tính không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận qua nhiều thảm kịch y khoa trên quy mô toàn cầu.

Từ năm 1964, độc tính trên thận ở người dùng liều cao đã bắt đầu được quan sát [2]. Đến thập niên 1990, hàng loạt phụ nữ tại Bỉ sử dụng thuốc giảm cân chứa dược liệu Aristolochia fangchi bị suy thận giai đoạn cuối phải ghép thận hoặc chạy thận nhân tạo, cùng với các trường hợp tổn thương thận do dùng thuốc "Long đởm tả can hoàn" từng chứa Aristolochia manshuriensis đã gióng lên hồi chuông cảnh báo toàn cầu về "Bệnh thận do thảo dược Trung Hoa" [5], [2]. Các bằng chứng lâm sàng sau đó xác nhận bệnh lý này là căn nguyên dẫn đến xơ hóa kẽ thận nghiêm trọng và ung thư niệu mô [5], [2].

Bệnh thận do axit aristolochic cũng được xác định là nguyên nhân gây ra bệnh thận lưu hành vùng Balkan đe dọa các cư dân nông thôn dọc lưu vực sông Danube do phơi nhiễm qua đường ăn uống từ cây Aristolochia clematitis [2]. Mặc dù đã có báo cáo bệnh lý tại ít nhất 10 quốc gia, nghiên cứu thực địa năm 2013 tại Bangladesh cho thấy các thầy thuốc dân gian vẫn sử dụng rễ và lá cây thuộc chi này ở liều rất cao do thiếu hiểu biết về độc tính, khiến tỷ lệ tổn thương thận trên thực tế có thể bị đánh giá thấp hơn nhiều [4].

Nghiên cứu giải mã bộ gen năm 2022 của Aristolochia contorta với kích thước 209,27 Mb cho thấy cây chứa các cụm gen sinh tổng hợp axit aristolochic và alkaloid benzylisoquinoline phức tạp [5]. Dù các nhà khoa học đang tìm cách can thiệp công nghệ sinh học nhằm loại bỏ độc chất khỏi cây thuốc, quy trình này vẫn chưa thành công và việc sử dụng dược liệu tự nhiên nguyên bản vẫn giữ nguyên mối nguy hại [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ gió trị bệnh hô hấp

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng: "Thảo dược mọc tự nhiên trên rừng thì không độc, sao vàng hạ thổ hoặc đun sôi kỹ sẽ khử hết chất độc". Đây là suy nghĩ vô cùng tai hại. Axit aristolochic và các dẫn xuất aristolactam là những hợp chất rất bền nhiệt, không bị phân hủy bởi các phương pháp sắc nấu hay sao tẩm thông thường.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng chỉ khi uống liều rất đậm đặc mới gây ngộ độc cấp tính, còn uống loãng thay nước trà thì vô hại. Nghiên cứu khoa học cho thấy các hợp chất này có khả năng tích lũy sinh học, gây tổn thương cấu trúc tế bào và đột biến gen dần dần qua từng ngày [5], [2]. Bệnh nhân không xuất hiện triệu chứng đau đớn ngay lập tức, nhưng mô kẽ thận đang âm thầm bị xơ hóa cho đến khi phát hiện thì thận đã suy giảm chức năng nghiêm trọng [2]. Việc dùng rễ thay vì hạt cũng không đảm bảo an toàn vì phân tích đã chứng minh rễ khô vẫn chứa lượng axit aristolochic lên tới 25 ± 1 microgam/g [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do tính chất gây độc trực tiếp lên vật chất di truyền và tế bào biểu mô thận, không có ngưỡng phơi nhiễm nào được coi là an toàn tuyệt đối với rễ gió và các loài thuộc chi Aristolochia.

Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tiếp xúc hay tự ý sử dụng:

  • Người có tiền sử viêm cầu thận, suy thận mạn tính hoặc đang có các chỉ số xét nghiệm chức năng thận bất thường.
  • Bệnh nhân cao tuổi vốn có tốc độ lọc cầu thận suy giảm sinh lý tự nhiên.
  • Người mắc các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, tăng huyết áp – những đối tượng vốn đã có nguy cơ cao bị biến chứng mạch máu thận.
  • Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Mặc dù các nghiên cứu hiện tại tập trung chủ yếu trên nuôi cấy tế bào thận người HK-2 [1], [6], [8] và mô hình động vật [2], nhưng với đặc tính gây đột biến gen và độc tế bào nghiêm trọng đã được chứng minh, việc tiếp xúc với các hợp chất này tiềm ẩn rủi ro rất lớn.

Khi xuất hiện các triệu chứng ho kéo dài, khó thở, tức ngực do hen suyễn, người bệnh cần đi khám chuyên khoa hô hấp tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán nguyên nhân chính xác và chỉ định phác đồ điều trị an toàn.

Gợi ý giải pháp thay thế và cách áp dụng thực tế

Trước những rủi ro quá lớn đối với tính mạng và chức năng thận, nhiều quốc gia trên thế giới đã ban hành lệnh cấm sử dụng các loài thực vật chứa axit aristolochic trong y học cổ truyền và dược phẩm [2].

Người dân khi có nhu cầu điều trị bệnh lý hô hấp nên áp dụng các biện pháp khoa học:

  • Tuyệt đối không tự ý thu hái rễ cây: Không sử dụng các loại rễ cây dại, cây dây leo được gán mác "rễ gió" mua từ các chợ dược liệu không rõ nguồn gốc hoặc từ những người bán rong.
  • Lựa chọn thảo dược trị ho an toàn: Y học cổ truyền có rất nhiều vị thuốc chỉ khái, hóa đờm đã được kiểm nghiệm độc tính an toàn và cho phép lưu hành như cát cánh, mạch môn, cam thảo, bạc hà, quất chưng mật ong. Khi sử dụng bất kỳ bài thuốc Đông y nào, người bệnh phải được kê đơn bởi các bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề tại các bệnh viện uy tín.
  • Thận trọng với thuốc gia truyền không nhãn mác: Tránh xa các loại thuốc bột, hoàn tán trị hen suyễn trôi nổi trên mạng xã hội vì nguy cơ trộn lẫn thảo dược độc hại hoặc pha tân dược trái phép.

Tóm lại, lời đồn thổi dân gian về khả năng dứt cơn ho, êm cơn hen của rễ gió không thể bù đắp cho hiểm họa xơ hóa thận và ung thư đường niệu do axit aristolochic gây ra [1], [2]. Bảo vệ lá phổi không đồng nghĩa với việc mạo hiểm đánh đổi sự sống còn của đôi thận. Người bệnh cần tỉnh táo lắng nghe tư vấn từ các bác sĩ chuyên khoa, từ bỏ các bài thuốc truyền miệng nguy hại để bảo toàn sức khỏe toàn diện.