Mỗi ngày trở về nhà sau những giờ di chuyển giữa các tuyến đường đông đúc và khói bụi, cảm giác ngột ngạt, khô rát hoặc ngứa ngáy vùng mũi là trải nghiệm quen thuộc của rất nhiều người dân đô thị. Không ít người đã hình thành thói quen súc rửa mũi bằng nước muối sinh lý như một giải pháp làm sạch đường thở tương tự việc rửa mặt hay súc miệng hàng ngày. Nhiều người băn khoăn liệu dung dịch nước muối có thực sự loại bỏ được các hạt bụi mịn li ti bám sâu trong niêm mạc xoang mũi hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc rửa mũi bằng nước muối sinh lý hỗ trợ làm sạch khoang mũi rất hữu hiệu, giúp cuốn trôi bụi bẩn bám dính và phục hồi cơ chế tự bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp. Dù nước muối không phải là một màng lọc cơ học có thể ngăn chặn hoàn toàn tác hại của ô nhiễm, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy việc rửa trôi định kỳ đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ thống lông chuyển đào thải các tác nhân ngoại lai.
Niêm mạc mũi và cơ chế tự làm sạch trước không khí bẩn
Mũi là điểm xâm nhập chính của luồng không khí hít vào và là cấu trúc tiếp xúc nhiều nhất của hệ thống hô hấp với môi trường bên ngoài [1]. Bề mặt này liên tục đối mặt với bầu không khí ô nhiễm chứa nhiều hạt bụi mịn, phấn hoa và các tác nhân gây dị ứng [1]. Để bảo vệ cơ thể, lớp biểu mô mũi cùng chất nhầy hoạt động như một tấm lưới tự nhiên nhằm xử lý và hạn chế các phần tử ngoại lai xâm nhập sâu hơn vào đường hô hấp dưới [1].
Cơ chế tự bảo vệ quan trọng nhất của niêm mạc mũi chính là hệ thống thanh thải chất nhầy - lông chuyển. Hàng triệu sợi lông chuyển siêu nhỏ rung động liên tục để đẩy lớp dịch nhầy chứa bụi bẩn về phía sau họng để đào thải ra ngoài. Thao tác súc rửa khoang mũi bằng dung dịch nước muối giúp cấp ẩm cho khoang mũi và loại bỏ các chất đóng vảy cứng [2]. Khi bề mặt niêm mạc được làm sạch và giữ ẩm, hoạt động thanh thải lông chuyển sẽ được tạo điều kiện thuận lợi để vận hành trơn tru hơn [2].
Nghiên cứu chứng minh khả năng làm sạch và phục hồi niêm mạc
Để tìm hiểu tác động trực tiếp của các dung dịch rửa mũi đối với biểu mô đường thở, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã được tiến hành trên mô hình nuôi cấy biểu mô mũi người 3D tái tạo [1]. Nghiên cứu này đánh giá độ an toàn và hiệu quả của dung dịch nước biển đẳng trương pha loãng trong việc duy trì trạng thái cân bằng nội môi của mũi [1].
Kết quả cho thấy việc sử dụng dung dịch nước biển đẳng trương pha loãng làm tăng đáng kể tốc độ thanh thải chất nhầy - lông chuyển từ mức 36 micromet/giây ở mô không xử lý lên đến 88 micromet/giây [1]. Đồng thời, lượng bài tiết chất nhầy bảo vệ cũng tăng từ 1280 microgam/ml lên 1717 microgam/ml [1]. Ngoài ra, biểu mô mũi được xử lý trước bằng dung dịch nước biển đẳng trương có tốc độ khép miệng vết thương sau 22 giờ đạt tới 90,5%, vượt trội so với mức 50,7% của nước muối đẳng trương cổ điển [1]. Đo lường kháng trở điện biểu mô chứng minh dung dịch này không làm tổn hại đến tính toàn vẹn của mô mũi [1].
Các phát hiện này khẳng định dung dịch rửa mũi có nguồn gốc nước biển pha loãng rất hiệu quả trong việc hỗ trợ loại bỏ các hạt lạ thông qua việc tăng cường thanh thải lông chuyển và kích thích quá trình làm lành niêm mạc [1].
Hiệu quả đối với các bệnh lý mũi xoang thường gặp
Trong thực tế lâm sàng, các bệnh lý viêm nhiễm đường thở do bụi bẩn và dị nguyên tác động trực tiếp đến khả năng vận chuyển của lông chuyển. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2009 trên 132 người lớn đã sử dụng nghiệm pháp saccharine để đo lường thời gian thanh thải lông chuyển trước và sau 10 ngày súc rửa mũi [3]. Nhóm tham gia gồm 45 người đối chứng khỏe mạnh, 21 người viêm mũi dị ứng, 24 người viêm xoang cấp và 42 người viêm xoang mạn tính [3].
Trước khi can thiệp, thời gian thanh thải lông chuyển ở cả ba nhóm bệnh nhân đều bị chậm trễ rõ rệt so với người khỏe mạnh [3]. Sau 10 ngày áp dụng dung dịch muối, nước muối đẳng trương đã cải thiện đáng kể thời gian thanh thải lông chuyển ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng và viêm xoang cấp tính [3]. Đối với bệnh nhân viêm xoang mạn tính, dung dịch muối ưu trương lại là giải pháp giúp phục hồi chức năng thanh thải bị suy giảm [3].
Một tổng quan y khoa năm 2003 tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng từ tháng 1 năm 1980 đến tháng 12 năm 2001 cũng xác nhận việc súc rửa mũi bằng nước muối là phương pháp điều trị hỗ trợ mang lại nhiều lợi ích [2]. Phương pháp này được sử dụng an toàn cho cả người lớn lẫn trẻ em mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2]. Bệnh nhân áp dụng rửa mũi ít phải phụ thuộc vào các loại thuốc điều trị khác và giảm số lần phải đến khám bác sĩ [2]. Hướng dẫn điều trị tại Mỹ và Canada đều ủng hộ việc rửa mũi bằng nước muối cho các dạng viêm mũi xoang và vệ sinh sau phẫu thuật [2].
Nồng độ và loại dung dịch: Lựa chọn nào phù hợp?
Hiện nay có nhiều loại dung dịch được dùng trong thực hành lâm sàng như nước muối sinh lý 0,9%, nước muối ưu trương ở các nồng độ khác nhau, dung dịch Ringer-Lactate cũng như nước biển đẳng trương và ưu trương [4]. Nước muối đã được nhiều nhóm chuyên gia quốc tế khuyến cáo trong nhiều năm qua để điều trị các bệnh lý mũi khác nhau [4].
Nhiều nghiên cứu ghi nhận nước muối ưu trương mang lại hiệu quả cải thiện thanh thải chất nhầy tốt hơn nước muối sinh lý thông thường, mặc dù cũng có một số nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt [4]. Một thử nghiệm năm 1997 trên người tình nguyện khỏe mạnh đã ghi nhận dung dịch muối ưu trương có đệm giúp cải thiện thời gian vận chuyển saccharin của lông chuyển, trong khi dung dịch muối thường có đệm lại không tạo ra sự cải thiện này [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2002 trên chuột cho thấy các đoạn biểu mô khí quản được rửa bằng dung dịch Ringer-Lactate có khả năng vận chuyển các hạt carbon tốt hơn so với dung dịch nước muối đẳng trương [6].
Tuy nhiên, người dùng cần lưu ý đến nồng độ muối khi sử dụng. Các nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2018 chỉ ra rằng nước muối sinh lý 0,9% không ảnh hưởng hoặc chỉ có tác động tiêu cực nhẹ đến tần số đập của lông chuyển biểu mô mũi người [4]. Ngược lại, khi độ ưu trương của dung dịch muối tăng lên, hiện tượng ức chế tần số đập của lông chuyển sẽ gia tăng, thậm chí gây tê liệt lông chuyển có thể phục hồi hoặc không thể phục hồi tùy mức độ ưu trương [4]. Tổng hợp các dữ liệu nghiên cứu, nồng độ muối đẳng trương hoặc ưu trương ở mức 2% đến 3% được xem là khoảng nồng độ thích hợp nhất cho việc rửa mũi [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi rửa mũi tại nhà
Hiểu lầm thứ nhất là nước muối bắt buộc phải hâm nóng mới mang lại tác dụng làm sạch niêm mạc tốt hơn. Một nghiên cứu năm 2018 tiến hành trên 23 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính và 9 người khỏe mạnh đã so sánh trực tiếp hiệu quả giữa nước muối ấm và nước muối ở nhiệt độ phòng [7]. Kết quả cho thấy thời gian vận chuyển chất ngọt saccharin đều rút ngắn tương đương nhau ở cả nhóm dùng nước muối ấm (từ 12,3 phút xuống 8,4 phút) và nhóm dùng nước muối ở nhiệt độ phòng (từ 12,8 phút xuống 8,9 phút) [7]. Mức cải thiện giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [7]. Do đó, việc hâm nóng nước muối là không cần thiết và không mang lại thêm lợi ích vượt trội nào so với sử dụng ở nhiệt độ phòng thông thường [7].
Hiểu lầm thứ hai là dung dịch nước muối có tính kiềm sẽ vượt trội hoàn toàn so với nước muối thông thường. Một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi năm 2013 trên 36 bệnh nhân viêm mũi dị ứng đã so sánh ba dung dịch nước muối đẳng trương: không đệm (pH 6,2-6,4), đệm kiềm nhẹ (pH 7,2-7,4) và đệm kiềm (pH 8,2-8,4) [8]. Mỗi người rửa mũi với thể tích 240 ml mỗi lần, thực hiện hai lần một ngày trong 10 ngày liên tục cho từng loại dung dịch [8].
Kết quả nghiên cứu năm 2013 cho thấy dung dịch nước muối đẳng trương dù có đệm kiềm hay không đệm đều không cải thiện được chức năng thanh thải lông chuyển cũng như độ thông thoáng mũi [8]. Điểm sáng duy nhất là dung dịch đệm kiềm nhẹ giúp cải thiện triệu chứng chung của mũi và được người bệnh ưa chuộng nhất [8]. Trong khi đó, dung dịch đệm kiềm mức độ cao hơn chỉ giúp cải thiện triệu chứng hắt hơi [8].
Hiểu lầm thứ ba là rửa mũi có thể thay thế hoàn toàn thuốc chữa bệnh hoặc tạo lớp màng ngăn chặn 100% bụi mịn. Thực tế, nước muối chỉ đóng vai trò cơ học là làm sạch dịch nhầy ứ đọng, tống xuất dị nguyên và hỗ trợ độ ẩm tự nhiên, không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa khi có bệnh lý nhiễm trùng nặng hay tổn thương giải phẫu.
Ai nên thận trọng khi thực hiện rửa mũi?
Dù súc rửa mũi là phương pháp điều trị hỗ trợ đơn giản, chi phí thấp và an toàn cho phần lớn mọi người, một số trường hợp vẫn cần hết sức thận trọng [2]. Những người đang bị viêm tai giữa cấp tính hoặc có tình trạng tắc nghẽn mũi hoàn toàn không nên tự ý bơm rửa với áp lực mạnh, vì dòng nước có thể đẩy ngược dịch tiết chứa mầm bệnh lên vòi tai gây đau đớn và làm nặng thêm tình trạng viêm.
Bên cạnh đó, những người vừa trải qua phẫu thuật vùng mũi xoang cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ điều trị về thời điểm, loại dung dịch và áp lực rửa thích hợp thay vì tự thực hiện tại nhà [2]. Các bậc phụ huynh khi rửa mũi cho trẻ nhỏ cũng cần thao tác đúng tư thế để tránh làm trẻ bị sặc hoặc hoảng sợ.
Đặc biệt, người dân không nên tự ý pha nước muối tại nhà bằng muối ăn không rõ nồng độ. Việc pha dung dịch quá đậm đặc có thể tạo ra độ ưu trương quá cao, dẫn đến hiện tượng ức chế tần số đập của lông chuyển niêm mạc mũi hoặc gây kích ứng rát bỏng khó chịu [4]. Khi các triệu chứng ngạt mũi, chảy mũi hay khó thở kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán chính xác.
Hướng dẫn rửa mũi an toàn và đúng cách mỗi ngày
Để bảo vệ đường hô hấp hiệu quả sau khi tiếp xúc với môi trường khói bụi, việc rửa mũi cần được thực hiện đúng kỹ thuật và lựa chọn dung dịch phù hợp.
Về loại dung dịch, bạn nên ưu tiên sử dụng nước muối sinh lý 0,9% đóng chai vô trùng đạt chuẩn y tế, dung dịch Ringer-Lactate hoặc các loại bình xịt nước biển đẳng trương chuyên dụng đã được chứng minh an toàn cho biểu mô mũi [1], [6]. Nếu có nhu cầu dùng dung dịch muối ưu trương để giảm phù nề, chỉ nên chọn các sản phẩm có nồng độ kiểm soát trong khoảng 2% đến 3% [4]. Bạn hoàn toàn có thể sử dụng nước muối ở nhiệt độ phòng bình thường mà không cần mất công đun ấm [7].
Về thời điểm, thời gian thích hợp nhất để vệ sinh mũi là sau khi đi ngoài đường bụi bặm về nhà hoặc vào buổi tối trước khi đi ngủ. Thao tác thực hiện nên nhẹ nhàng: đứng hơi nghiêng đầu trước bồn rửa, há miệng thở đều, đưa vòi xịt hoặc đầu bình rửa vào một bên cánh mũi và bóp nhẹ để dòng nước chảy qua cửa mũi bên kia cuốn theo dịch nhầy và bụi bẩn. Sau khi rửa xong, chỉ nên xì mũi rất nhẹ nhàng để đẩy phần dịch thừa ra ngoài, tuyệt đối không bịt chặt cả hai bên mũi để xì mạnh.
Súc rửa mũi bằng nước muối sinh lý là giải pháp vệ sinh đường thở đơn giản, tiết kiệm và an toàn giúp tống xuất bụi bẩn cùng các hạt ô nhiễm bám dính trên niêm mạc [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ cơ học chứ không thể thay thế cho các biện pháp phòng ngừa căn bản như đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra đường. Hãy duy trì thói quen rửa mũi khoa học, chọn đúng dung dịch và tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi gặp các triệu chứng mũi xoang dai dẳng.
