Cơn sốt xịt họng keo ong và câu hỏi về hiệu quả thực tế

Mỗi khi thời tiết thay đổi, cảm giác đau rát họng, khản tiếng hay nuốt nghẹn thường là dấu hiệu đầu tiên của đợt viêm đường hô hấp trên. Thay vì tìm đến các loại thuốc tây ngay lập tức, nhiều gia đình hiện nay có xu hướng lựa chọn các sản phẩm nguồn gốc tự nhiên. Trong số đó, chai xịt họng chứa keo ong trở thành vật dụng quen thuộc trong tủ thuốc của nhiều người tiêu dùng Việt Nam.

Nghiên cứu lâm sàng thực tế cho thấy keo ong dạng xịt có thể giúp rút ngắn thời gian mắc các triệu chứng viêm đường hô hấp nhẹ không biến chứng khoảng 2 ngày so với việc không dùng [1]. Dù vậy, hiệu quả diệt khuẩn mạnh mẽ ghi nhận trong phòng thí nghiệm không hoàn toàn đồng nghĩa với việc sản phẩm này có thể thay thế thuốc kháng sinh hay điều trị khỏi dứt điểm mọi bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp [2].

Để hiểu rõ keo ong dạng xịt phát huy tác dụng ra sao, người dùng cần phân biệt giữa tiềm năng diệt khuẩn trên đĩa petri trong phòng thí nghiệm và những gì cơ thể người thực sự trải nghiệm trên lâm sàng.

Keo ong là gì và tác động đến vùng họng như thế nào?

Keo ong là một hợp chất thực vật phức tạp dạng nhựa dẻo do ong mật thu thập từ chồi cây, hoa, phấn hoa và các chất dịch tiết từ vỏ cây để bảo vệ tổ [3], [4]. Thành phần của keo ong rất đa dạng, giàu các hợp chất polyphenols, đặc biệt là flavonoids và các axit phenolic [3]. Bên cạnh đó, chất này còn chứa axit thơm, este, aldehydes, ketones, terpenoids, steroids và axit amin [3].

Khi vi khuẩn hoặc virus tấn công niêm mạc họng, chúng thường gây phản ứng viêm cấp tính dẫn đến hiện tượng phù nề, đỏ rát và tăng tiết dịch [1]. Các hợp chất polyphenols trong keo ong đóng vai trò như lớp chắn tự nhiên hỗ trợ duy trì sức khỏe khoang miệng và đường hô hấp trên nhờ đặc tính kháng viêm và kháng khuẩn tại chỗ [1].

Dưới dạng xịt, dung dịch keo ong phân tán đều lên bề mặt niêm mạc họng bị tổn thương. Tại đây, các hoạt chất sinh học hỗ trợ ức chế sự bám dính của vi sinh vật và giảm mức độ viêm nhiễm mô mềm, từ đó làm dịu cảm giác đau rát và khản giọng [1], [3].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Kháng khuẩn và ngừa màng sinh học

Trong môi trường nuôi cấy nhân tạo (in vitro), hoạt tính kháng khuẩn của keo ong đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu khoa học. Ngay từ năm 1993, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đã chứng minh dịch chiết keo ong có tác dụng diệt khuẩn đối với một số chủng vi khuẩn phân lập từ bệnh nhân viêm đường hô hấp trên [5].

Đến năm 2006, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm tra hoạt tính in vitro của cả dung dịch cồn và dịch chiết hydroglyceric của keo ong đối với các chủng vi khuẩn hô hấp phổ biến như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Haemophilus parainfluenzae, Moraxella catarrhalis và Streptococcus pyogenes [2]. Nghiên cứu này cũng phối hợp keo ong với các nhóm kháng sinh macrolides, beta-lactams và fluoroquinolones. Dù chưa ghi nhận tác dụng hiệp đồng rõ rệt giữa kháng sinh thông thường và keo ong trên đĩa thí nghiệm, các nhà khoa học đánh giá keo ong có tiềm năng hỗ trợ tăng cường liệu pháp kháng khuẩn nhờ đặc tính kháng vi sinh vật và chống viêm sẵn có [2].

Gần đây hơn, năm 2023, một nghiên cứu in vitro được tiến hành trên 116 chủng vi khuẩn phân lập từ mô phẫu thuật của 48 người lớn viêm mũi xoang mạn tính, 29 người lớn viêm tai giữa mạn tính và 33 trẻ em viêm VA mạn tính [6]. Trong số này, tụ cầu khuẩn (staphylococci) chiếm tỷ lệ cao nhất với 57,8% [6].

Nghiên cứu khảo sát tác động của dạng phối hợp cố định giữa N-acetyl-L-cysteine (NAC) và dịch chiết keo ong khô đối với khả năng tạo màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của hỗn hợp dao động từ 1,25/0.125 đến 20/2 mg NAC/mg keo ong, đạt hiệu quả hiệp đồng trên 51,7% số chủng vi khuẩn [6]. Nồng độ dưới ngưỡng ức chế của hỗn hợp (chứa 0,062-0,016 mg/mL đến 1-0,25 mg/mL keo ong) có khả năng ức chế hình thành màng sinh học ở các chủng vi khuẩn thử nghiệm [6].

Dữ liệu lâm sàng thực tế: Người bệnh cảm nhận sự thay đổi ra sao?

Hiệu quả in vitro rất hứa hẹn, nhưng cơ thể người sống là một hệ thống phức tạp hơn nhiều so với ống nghiệm. Bằng chứng lâm sàng trực tiếp nhất về keo ong dạng xịt đơn lẻ được công bố vào năm 2021 qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược [1].

Nghiên cứu tiến hành trên 122 người trưởng thành khỏe mạnh có triệu chứng viêm đường hô hấp trên nhẹ không biến chứng (như đau họng, nghẹn tiếng, sưng đỏ họng) [1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 58 người sử dụng xịt họng keo ong chuẩn hóa hàm lượng polyphenol (15 mg/ml) và 64 người dùng giả dược [1]. Liều dùng quy định là 2-4 nhát xịt, dùng 3 lần mỗi ngày (tương đương 12-24 mg polyphenol/ngày) trong vòng 5 ngày [1].

Kết quả cho thấy, sau 3 ngày can thiệp, 83% bệnh nhân dùng xịt keo ong đã hết hoàn toàn các triệu chứng, trong khi 72% nhóm dùng giả dược vẫn còn ít nhất một triệu chứng khó chịu [1], [3]. Đến ngày thứ 5, toàn bộ bệnh nhân ở nhóm keo ong đã bình phục hoàn toàn [1]. Như vậy, sản phẩm xịt keo ong đã giúp người bệnh khỏi sớm hơn 2 ngày so với diễn tiến tự nhiên ở nhóm đối chứng [1]. Nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ bất lợi nào liên quan đến sản phẩm [1], [3].

Ở nhóm đối tượng trẻ em, các dữ liệu lâm sàng hiện có chủ yếu đánh giá keo ong dưới dạng chế phẩm phối hợp nhiều thành phần. Một nghiên cứu ca-bệnh chứng ở trẻ em lứa tuổi mầm non và tiểu học dùng dịch chiết keo ong (NIVCRISOL) cho thấy phương pháp điều trị tại chỗ giúp giảm số ca có triệu chứng và làm giảm mật độ vi sinh vật ở đường hô hấp trên [7].

Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên trẻ em sử dụng chế phẩm kết hợp chứa chiết xuất keo ong (50 mg/ml), cúc dại (Echinacea) và vitamin C trong 12 tuần đã làm giảm đáng kể số đợt mắc bệnh hô hấp, giảm tổng số ngày ốm cũng như thời gian kéo dài của mỗi đợt bệnh [7]. Một nghiên cứu năm 2020 trên 104 bệnh nhân từ 5-12 tuổi (50 ca nhiễm khuẩn, 54 ca nhiễm virus) cho thấy việc phối hợp hỗn hợp sản phẩm ong (keo ong, sữa ong chúa, mật ong) giúp trẻ nhiễm virus cải thiện sớm hơn giả dược, đồng thời điểm đánh giá triệu chứng (thang đo CARIFS) ở nhóm dùng kháng sinh kèm sản phẩm ong thấp hơn có ý nghĩa ở ngày thứ 2 và ngày thứ 4 so với nhóm chỉ dùng kháng sinh đơn độc [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng quan từ tổng quan hệ thống năm 2022 gồm 158 công trình nghiên cứu, keo ong đã được chứng minh có tiềm năng lớn trong vai trò liệu pháp ban đầu hoặc hỗ trợ điều trị các rối loạn liên quan đến đường hô hấp [4].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn rõ ràng mà người tiêu dùng cần lưu ý:

  • Thành phần tự nhiên biến động lớn: Thành phần hóa học của keo ong không cố định mà thay đổi rất nhiều tùy thuộc vào khu vực địa lý, loài ong và thảm thực vật nơi ong thu thập nguyên liệu [3]. Hiệu quả của một sản phẩm xịt chuẩn hóa polyphenol cụ thể [1] không thể tự động quy đổi tương đương cho mọi chai xịt keo ong trôi nổi trên thị trường.
  • Thiếu nghiên cứu lâm sàng độc lập diện rộng: Phần lớn các đặc tính kháng virus, kháng nấm và kháng khuẩn mạnh mẽ mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm in vitro hoặc mô hình động vật [3]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn đánh giá riêng biệt chế phẩm xịt họng keo ong đơn thành phần trên người bệnh hô hấp vẫn còn khá khiêm tốn [1], [7].
  • Hạn chế về số liệu vi sinh trên người: Một số thử nghiệm ghi nhận keo ong làm giảm triệu chứng nhưng chưa định danh cụ thể sự thay đổi của từng chủng vi khuẩn hoặc tải lượng virus thực tế trong đường thở của bệnh nhân [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xịt họng keo ong

Nhiều người lầm tưởng rằng keo ong có tác dụng diệt khuẩn in vitro mạnh thì có thể dùng để thay thế thuốc kháng sinh kê đơn. Đây là nhận thức sai lầm nguy hiểm. Keo ong không thể thay thế kháng sinh trong các trường hợp nhiễm trùng vi khuẩn nặng; vai trò thực tế của nó chỉ là hỗ trợ cải thiện triệu chứng và có thể phối hợp nâng cao hiệu quả điều trị dưới sự giám sát của nhân viên y tế [2], [8].

Một hiểu lầm khác là xịt keo ong có thể phòng ngừa tuyệt đối mọi bệnh lây qua đường hô hấp hoặc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh mạn tính. Dù một số chế phẩm phối hợp keo ong cho thấy khả năng giảm tần suất mắc bệnh ở trẻ nhỏ [7], keo ong không phải là lớp khiên bảo vệ 100% trước các loại mầm bệnh.

Ngoài ra, việc quan niệm "thảo dược tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng được" rất dễ dẫn tới lạm dụng. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy hiệu quả đạt được ở liều lượng chuẩn hóa cụ thể (12-24 mg polyphenol/ngày chia làm 3 lần) chứ không phải dùng liên tục vô tội vạ [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng keo ong xịt họng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành và trẻ em cho thấy keo ong có độ dung nạp tốt và không ghi nhận phản ứng phụ nghiêm trọng trong thời gian thử nghiệm [1], [3], [8], sản phẩm này vẫn không phù hợp cho tất cả mọi người.

Nhóm người có tiền sử dị ứng với mật ong, vết đốt của ong hoặc phấn hoa cần hết sức thận trọng. Do keo ong chứa nhiều hỗn hợp nhựa cây và phấn hoa [3], nguy cơ kích ứng niêm mạc, nổi mẩn hoặc phản ứng co thắt phế quản có thể xảy ra ở những người có cơ địa mẫn cảm.

Đối với phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đầy đủ từ các trích đoạn nghiên cứu đối với dạng xịt họng keo ong. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi cũng cần cẩn trọng với các sản phẩm từ ong, và khi sử dụng cho trẻ em, cha mẹ chỉ nên dùng các chế phẩm đã được nghiên cứu chuyên biệt cho lứa tuổi của trẻ theo liều khuyến cáo [7], [8]. Người đang điều trị bệnh lý nền mạn tính hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng hô hấp nặng (sốt cao kéo dài, khó thở, ho ra mủ) không nên tự ý dùng keo ong để điều trị mà phải đến cơ sở y tế thăm khám.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tốt

Để keo ong dạng xịt phát huy tác dụng hỗ trợ tốt nhất, người dùng nên lưu ý một số điểm sau:

  1. Thời điểm sử dụng: Bắt đầu can thiệp ngay khi xuất hiện các dấu hiệu ban đầu của viêm đường hô hấp trên như cảm giác ngứa rát cổ họng, khàn giọng nhẹ hoặc nuốt đau [1].
  2. Liều lượng và cách dùng: Trong nghiên cứu lâm sàng chuẩn hóa, liều lượng mang lại kết quả rõ rệt là 2 đến 4 nhát xịt mỗi lần, dùng 3 lần mỗi ngày (tương đương 12-24 mg polyphenols/ngày) và duy trì trong vòng 5 ngày [1]. Tránh việc lạm dụng xịt quá nhiều lần trong ngày nếu không có chỉ định.
  3. Thao tác xịt đúng cách: Nuốt nước bọt hoặc uống một ngụm nước ấm để làm sạch bớt dịch nhầy trong khoang miệng. Há miệng to, hướng đầu vòi xịt trực tiếp vào vùng thành sau họng và nhấn dứt khoát. Sau khi xịt, hạn chế uống nước hoặc ăn uống ngay trong vòng 10-15 phút để lớp keo ong bám dính và phát huy tác dụng tại chỗ.
  4. Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các loại xịt họng công bố rõ ràng nguồn gốc chiết xuất keo ong và có hàm lượng hoạt chất polyphenol được chuẩn hóa [1].
  5. Chăm sóc phối hợp: Duy trì chế độ nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước ấm và giữ ấm vùng cổ họng để nâng cao sức đề kháng chung của cơ thể.

Keo ong dạng xịt là một giải pháp hỗ trợ tự nhiên có bằng chứng khoa học rõ ràng trong việc làm giảm nhanh các triệu chứng đau rát và khó chịu do viêm đường hô hấp trên mức độ nhẹ [1], [4]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất: đây là sản phẩm hỗ trợ làm dịu triệu chứng và rút ngắn thời gian phục hồi, không phải thần dược thay thế các phác đồ điều trị y khoa khi bệnh diễn tiến phức tạp.