Sau những bữa tiệc tùng hoặc buổi nhậu kéo dài, cảm giác khát khô cổ họng và đi tiểu liên tục là trải nghiệm rất thường gặp ở nhiều người. Không ít người cho rằng đây chỉ là phản ứng đào thải chất lỏng bình thường của cơ thể mà không hề biết rằng hệ tiết niệu đang phải chịu một áp lực điều hòa rất lớn.
Thực tế, rượu bia không đơn thuần chỉ gây mất nước thông qua đường tiểu mà còn trực tiếp tác động xấu đến cấu trúc và hoạt động của thận [1]. Thói quen lạm dụng đồ uống có cồn có thể nhanh chóng làm đảo lộn cân bằng điện giải, làm suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng thận và dẫn tới tổn thương thận cấp tính nguy hiểm [1].
Áp lực lọc rửa và sự gián đoạn kiểm soát nội môi
Để tế bào trong cơ thể duy trì được chức năng bình thường, chúng không chỉ cần nguồn dinh dưỡng liên tục mà còn phụ thuộc chặt chẽ vào môi trường dịch ngoại bào xung quanh [1]. Sự ổn định về mặt hóa học và vật lý của khối dịch này giữ vai trò sống còn đối với sự sống [1]. Trong đó, thận chính là cơ quan chủ chốt đảm đương trọng trách điều hòa thể tích cũng như thành phần của dịch ngoại bào [1].
Khi chất cồn xâm nhập vào cơ thể, việc tiêu thụ rượu bia cả ở dạng cấp tính lẫn mạn tính đều có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến khả năng làm việc của thận [1]. Nhiều quan sát y khoa đã ghi nhận rượu gây ra những biến đổi rõ rệt trong cấu trúc mô thận [1]. Song song với đó là tình trạng suy giảm khả năng điều tiết thể tích dịch lỏng cùng các chất hòa tan [1].
Bình thường, thận vừa sản xuất các hormone quan trọng để điều hòa huyết áp, tạo hồng cầu và chuyển hóa canxi, vừa tiếp nhận tín hiệu từ các hormone điều hòa do não bộ tiết ra [1]. Việc dung nạp rượu bia làm gián đoạn chính các cơ chế kiểm soát hormone này, khiến thận mất đi sự phối hợp nhịp nhàng với hệ thần kinh trung ương [1]. Hệ quả là phản xạ giữ nước bị sai lệch, dẫn đến tình trạng bài tiết nước tiểu quá mức và làm mất cân bằng dịch cơ thể [1].
Rối loạn các chất điện giải: Kali, natri và phospho
Sự cân bằng của các ion thiết yếu như nước, natri, kali, canxi và phosphate phải luôn được thận duy trì trong những giới hạn hết sức nghiêm ngặt [1]. Sự thất thoát hay ứ đọng bất thường của một chất bất kỳ trong nhóm này đều kéo theo sự xáo trộn trong cách cơ thể xử lý các chất còn lại [1]. Ở những bệnh nhân nghiện rượu mạn tính, nồng độ của các chất điện giải quan trọng trong máu thường xuyên sụt giảm xuống mức rất thấp [1].
Các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra rằng thận đóng vai trò trực tiếp trong sự phát sinh, duy trì và phản điều hòa đối với các rối loạn điện giải phức tạp như phosphate và kali ở người nghiện rượu nặng [2]. Khi các chất này bị đào thải bất thường qua nước tiểu hoặc mất cân đối trong máu, hoạt động co bóp cơ bắp và dẫn truyền thần kinh sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng [1]. Thêm vào đó, nồng độ ion hydro hay sự cân bằng toan kiềm cũng bị thay đổi nặng nề dưới tác động của cồn [1]. Khi toan kiềm xáo trộn, tính thấm của màng tế bào lẫn tốc độ của hàng loạt phản ứng chuyển hóa quan trọng sẽ lập tức bị đình trệ [1].
Tình trạng ứ đọng axit uric cũng là một rối loạn chuyển hóa đáng chú ý khác liên quan đến thói quen uống rượu bia [2]. Sự gia tăng nồng độ axit lactic hoặc hợp chất beta-hydroxybutyrate do chuyển hóa cồn tạo ra sẽ ức chế quá trình đào thải urate của thận [2]. Dù biến chứng bệnh thận do lắng đọng tinh thể urate ít khi xảy ra đơn độc, nhưng sự hiện diện của chúng phản ánh rõ ràng tình trạng toan hóa và rối loạn bài tiết đang âm thầm diễn ra trong nhu mô thận [2].
Nguy cơ tổn thương thận cấp tính: Bằng chứng từ bệnh nhân hồi sức
Mối liên hệ giữa việc uống rượu mức độ nguy hại và tổn thương thận cấp tính (AKI) đã được chứng minh cụ thể qua các số liệu lâm sàng thực tế [3]. Một nghiên cứu đoàn hệ quan sát tiến cứu công bố năm 2019 đã theo dõi 1.107 bệnh nhân trưởng thành điều trị tại một khoa hồi sức tích cực (ICU) đa khoa gồm 21 giường thuộc một bệnh viện đại học trong suốt 30 tháng [3]. Những bệnh nhân này đều có thời gian lưu lại khoa hồi sức từ 3 ngày trở lên và được đánh giá cụ thể về tiền sử tiêu thụ rượu bia [3].
Nhóm nghiên cứu đã tiến hành đánh giá tình trạng tổn thương thận cấp giai đoạn 2 và 3 theo tiêu chuẩn KDIGO ở 320 người có hành vi uống rượu nguy hại (chiếm tỷ lệ 29%) và 787 người không uống rượu mức độ nguy hại (chiếm 71%) [3]. Kết quả ghi nhận ngay tại thời điểm nhập viện vào ICU, tỷ lệ mắc tổn thương thận cấp giai đoạn 2-3 ở nhóm uống rượu nguy cơ cao lên tới 42,5%, vượt trội hoàn toàn so với con số 18% ở nhóm còn lại [3].
Sau 4 ngày điều trị và tiến hành hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ nền, hành vi uống rượu nguy hại vẫn liên quan độc lập và rõ rệt với tổn thương thận cấp trên toàn bộ dân số nghiên cứu với tỷ số chênh OR là 2,15 [3]. Khi phân tích riêng ở phân nhóm 832 bệnh nhân không hề có tổn thương thận cấp nặng lúc mới vào viện, nguy cơ xuất hiện tổn thương thận mới ở nhóm uống rượu vẫn cao hơn với tỷ số chênh OR là 1,44 [3]. Đáng chú ý, ở phân nhóm 971 bệnh nhân trước đó hoàn toàn không có bệnh thận mạn tính, nguy cơ bị tổn thương thận cấp do rượu thậm chí còn tăng cao với tỷ số chênh OR đạt 1,92 [3]. Đến thời điểm xuất viện, trong số những người sống sót, vẫn còn 22% bệnh nhân thuộc nhóm uống rượu nguy hại mang tổn thương thận cấp giai đoạn 2-3 chưa hồi phục, cao hơn hẳn tỷ lệ 9% của nhóm đối chứng [3].
Tác động cộng gộp từ tổn thương gan và tụt huyết áp
Tác hại của rượu bia lên hệ tiết niệu không dừng lại ở tổn thương trực tiếp tại thận mà còn xuất phát từ các biến chứng ở những cơ quan khác [4]. Tổn thương thận thứ phát sau viêm gan do rượu và xơ gan là bệnh lý vô cùng phổ biến ở các bệnh nhân phải nhập viện điều trị [4]. Khi người bệnh tiến triển sang giai đoạn viêm gan hoặc xơ gan do cồn, cơ thể thường xuyên xuất hiện tình trạng giãn mạch ngoại vi và hạ huyết áp [4].
Sự sụt giảm huyết áp hệ thống này có thể vượt qua ngưỡng tự điều hòa lưu lượng máu của thận, làm thận bị thiếu máu nuôi dưỡng trầm trọng [4]. Hậu quả trực tiếp của việc thiếu máu cục bộ kéo dài là tình trạng hoại tử ống thận cấp và suy giảm chức năng lọc [4]. Các yếu tố nguy cơ gây hại cho thận này vẫn tiếp tục âm thầm tồn tại và tiến triển ngay cả khi người bệnh đã được yêu cầu ngừng hẳn việc uống rượu [4].
Hơn nữa, người bệnh xơ gan do rượu rất dễ bị viêm phúc mạc tiên phát do vi khuẩn và nhiễm trùng huyết [4]. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm dữ dội trên toàn cơ thể với sự giải phóng ồ ạt của các nội độc tố vi khuẩn cùng các cytokine tiền viêm như TNF-alpha và IL-6 [4]. Những chất trung gian gây viêm này có mối liên hệ mật thiết với việc khởi phát tổn thương thận cấp tính, bệnh thận mạn cũng như xuất hiện protein trong nước tiểu [4]. Khi đã có nền tảng viêm gan hay xơ gan, người uống rượu còn trở nên đặc biệt nhạy cảm với độc tính của các loại thuốc điều trị thông thường, khiến thận dễ dàng suy sụp hơn [4].
Tiêu cơ vân và huyết áp cao: Mối đe dọa kép cho nephron
Ngộ độc rượu cả ở thể cấp tính lẫn mạn tính còn tiềm ẩn một hiểm họa lớn khác là hội chứng tiêu cơ vân [2]. Rượu bia gây độc trực tiếp cho các sợi cơ, khiến tế bào cơ bị phá hủy và phóng thích ồ ạt các thành phần nội bào vào vòng tuần hoàn [2]. Tình trạng tiêu cơ vân cấp tính do rượu là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến biến chứng suy thận cấp [3, 5].
Bệnh cơ do nghiện rượu mạn tính còn khiến quả thận trở nên vô cùng mong manh trước các chất độc khác [2]. Các thí nghiệm trên động vật đã chứng minh rằng hiện tượng suy thận do glycerol gây ra trên chuột bị tăng nặng rõ rệt nếu con vật được cho tiếp xúc với rượu từ trước [2]. Tương tự, một số nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận việc dung nạp rượu làm trầm trọng thêm mức độ tổn thương thận ở những cá thể bị bệnh thận đái tháo đường [4].
Bên cạnh nguy cơ hoại tử cơ và tụt huyết áp cấp, thói quen uống rượu bia đều đặn hàng ngày còn là thủ phạm trực tiếp làm tăng chỉ số huyết áp [2]. Bản thân tăng huyết áp mạn tính đã là một yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu dẫn tới sự phá hủy cấu trúc màng lọc cầu thận theo thời gian [2]. Rượu bia liên quan chặt chẽ tới các bệnh lý tim mạch, hiện tượng xuất hiện protein niệu và sự tiến triển của bệnh thận mạn tính [4]. Do đó, những áp lực huyết động kéo dài này kết hợp cùng các đợt ngộ độc cấp sẽ tạo thành một gọng kìm tàn phá hệ tiết niệu từ nhiều phía [3, 5].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng rượu bia
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những người nghiện rượu kinh niên mới có nguy cơ hỏng thận, còn thỉnh thoảng uống nhiều trong một bữa tiệc thì không gây hại gì. Thực tế lâm sàng cho thấy ngộ độc rượu cấp tính hoàn toàn có thể gây suy thận cấp thông qua cơ chế tiêu cơ vân hoặc sốc giảm thể tích tuần hoàn [3, 5]. Chỉ sau một đợt say xỉn quá mức, thận đã có thể chịu tổn thương cấp tính mà người uống không hề hay biết [1, 2].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng uống nhiều nước lọc ngay trong lúc uống rượu sẽ giúp hòa tan hết cồn và bảo vệ tuyệt đối chức năng thận. Việc bổ sung nước là cần thiết để bù đắp lượng dịch mất đi qua đường tiểu, nhưng nước không thể ngăn chặn sự rối loạn tín hiệu hormone hay sự xáo trộn nồng độ điện giải trong cơ thể [1]. Nước cũng không thể loại bỏ được các phản ứng viêm toàn thân hay tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng mô thận khi đã xảy ra hạ huyết áp do giãn mạch [4].
Ngoài ra, không ít người tin rằng uống bia có độ cồn thấp thì an toàn hơn uống rượu mạnh đối với hệ tiết niệu. Bản chất của sự độc hại nằm ở tổng lượng cồn nguyên chất đi vào cơ thể và cách nó phá vỡ khả năng xử lý natri, kali cũng như điều hòa dịch của thận [1]. Dù là bia hay rượu, khi đã dung nạp một lượng lớn vượt quá ngưỡng chịu đựng, nguy cơ suy giảm chức năng thận và hoại tử ống thận vẫn diễn ra như nhau [2, 3].
Ai cần đặc biệt thận trọng với rượu bia?
Người đang mắc các bệnh lý về gan như gan nhiễm mỡ, viêm gan hay xơ gan là đối tượng đầu tiên phải tuyệt đối cẩn trọng với rượu bia [4]. Sự tổn hại chức năng gan do cồn sẽ kéo theo hội chứng gan thận, làm suy giảm khả năng xử lý dịch và natri, đẩy người bệnh vào nguy cơ suy thận cấp khó phục hồi [1, 3]. Nhóm bệnh nhân này cũng rất dễ bị tổn thương thận tiến triển khi phải dùng thêm bất kỳ loại thuốc nào có độc tính trên thận [4].
Những người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh thận mạn tính cũng cần kiêng cữ nghiêm ngặt [3, 5]. Việc dung nạp rượu bia thường xuyên sẽ làm chỉ số huyết áp tăng cao hơn, trực tiếp đẩy nhanh tốc độ xơ hóa cầu thận và làm xuất hiện protein niệu nhiều hơn [3, 5]. Tương tự, bệnh nhân mắc đái tháo đường cần nhận thức rằng cồn có thể làm mức độ tổn thương thận diễn tiến nặng nề hơn rất nhiều [4].
Những người đang sử dụng các thuốc điều trị có nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng thận, người cao tuổi hoặc người vừa trải qua chấn thương, phẫu thuật cũng nằm trong diện báo động [2, 3]. Bất kỳ ai đang có các bệnh lý nền kể trên đều cần tham khảo kỹ ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng đồ uống có cồn để tránh những biến chứng nguy hiểm khôn lường [2, 3].
Biện pháp thực tế để bảo vệ chức năng thận
Để giảm thiểu tác động tiêu cực của chất cồn đối với hệ tiết niệu, việc kiểm soát chặt chẽ lượng rượu bia dung nạp là yêu cầu quan trọng hàng đầu [2, 3]. Tránh tuyệt đối những đợt uống dồn dập với liều lượng lớn trong thời gian ngắn nhằm hạn chế nguy cơ ngộ độc cấp tính, tiêu cơ vân và tụt huyết áp quá mức [3, 5]. Hãy uống chậm rãi để cơ thể có đủ thời gian chuyển hóa cồn.
Trong những dịp khó tránh khỏi việc dùng rượu bia, cần chủ động uống xen kẽ nước lọc hoặc nước canh để hỗ trợ bù lại lượng chất lỏng bị đào thải liên tục ra ngoài [1]. Không nên uống rượu khi bụng đói vì cồn sẽ hấp thu nhanh hơn vào máu, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết và rối loạn thăng bằng toan kiềm [1, 5]. Bữa ăn đi kèm cần có đủ dinh dưỡng, đặc biệt là các thực phẩm giàu khoáng chất để hỗ trợ cân bằng lại lượng điện giải bị thất thoát [1].
Mỗi cá nhân cần chủ động lắng nghe cơ thể mình sau các cuộc vui. Nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như lượng nước tiểu giảm rõ rệt, nước tiểu có màu sẫm như xá xị, đau nhức mỏi cơ dữ dội, mệt mỏi li bì hoặc phù nề, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng thận [1, 5]. Việc thăm khám định kỳ và làm xét nghiệm nước tiểu, sinh hóa máu là biện pháp tốt nhất để phát hiện sớm các tổn hại âm thầm trước khi thận rơi vào tình trạng suy thoái mạn tính không thể phục hồi [2, 3].
