Áp lực lọc máu khi cắt giảm tinh bột kéo dài
Nhiều người chọn cắt giảm tối đa tinh bột để giảm cân nhanh và kiểm soát đường huyết. Chế độ ăn Keto (Ketogenic) buộc cơ thể chuyển từ đốt đường sang đốt mỡ, tạo ra các thể ketone làm nguồn năng lượng chính [1]. Tuy nhiên, việc duy trì trạng thái này trong thời gian dài khiến nhiều người lo ngại về gánh nặng lọc thải của thận, nguy cơ tích tụ axit và sự hình thành sỏi tiết niệu.
Thực tế, chế độ ăn Keto hạn chế tinh bột nghiêm ngặt có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận và gây rối loạn cân bằng khoáng chất [4, 5]. Mặc dù vậy, bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy các biến cố thận nghiêm trọng vẫn rất hiếm gặp nếu được kiểm soát tốt [1, 3]. Ở một số nhóm bệnh nhân béo phì có suy giảm chức năng thận nhẹ, việc giảm cân nhờ Keto thậm chí còn hỗ trợ cải thiện độ lọc cầu thận [2].
Nguy cơ toan hóa máu và sự mất cân bằng điện giải
Chế độ ăn Keto đòi hỏi giảm lượng carbohydrate xuống mức rất thấp, thúc đẩy gan phân giải axit béo thành thể ketone [1]. Quá trình này kích thích chuyển hóa mỡ liên tục, nhưng việc nạp quá nhiều chất béo và đạm động vật có thể làm thay đổi tính cân bằng toan kiềm trong cơ thể [5, 8]. Nồng độ axit tăng cao trong máu và nước tiểu đặt ra thách thức lớn cho hệ thống bài tiết ở thận [1, 5].
Một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã phân tích nồng độ các nguyên tố như phospho, lưu huỳnh, kali, canxi, sắt, đồng, kẽm và selen bằng phương pháp huỳnh quang tia X phản xạ toàn phần (TXRF) [3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu chất béo dài ngày gây ra nhiều bất thường về nồng độ nguyên tố vi lượng ở gan, thận và lách của chuột [3]. Đáng chú ý, các rối loạn cân bằng khoáng chất này có sự khác biệt rõ rệt giữa cá thể đực và cái [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm mật độ khoáng của xương, rối loạn nội tiết và tăng cholesterol xấu [3]. Dù thí nghiệm trên động vật không thể phản ánh hoàn toàn cơ thể người, kết quả này cảnh báo thận phải làm việc trong điều kiện vi chất bị xáo trộn nếu thực đơn thiếu cân bằng [3]. Để ngăn ngừa toan hóa máu đáng kể, người áp dụng cần được tầm soát kỹ các rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn trước khi bắt đầu [4].
Nguy cơ lắng đọng tinh thể và sỏi thận
Tình trạng hình thành sỏi thận là một trong những tác dụng phụ không mong muốn thường được nhắc đến nhất của chế độ ăn rất ít carbohydrate [4, 5]. Chế độ ăn này cắt giảm ngũ cốc, các loại đậu, rau quả tươi và tăng nạp đạm động vật cùng chất béo [5]. Lượng chất béo lớn trong lòng ruột có thể kết hợp với canxi, làm gia tăng bài tiết oxalat qua nước tiểu và nâng cao nguy cơ tạo sỏi [6].
Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng các chế độ ăn dựa trên thực vật chưa qua chế biến giúp bảo vệ thận khỏi nguy cơ sỏi, trong khi chế độ ăn hạn chế carbohydrate như Keto lại làm tăng rủi ro này [6]. Việc tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều natri cũng là yếu tố thúc đẩy sỏi xuất hiện [6].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 trên 932 người tham gia cho thấy ở người trưởng thành áp dụng Keto, sỏi thận là biến cố hiếm gặp bên cạnh các triệu chứng như đau đầu hay đau bụng [7]. Trong khi đó, các tác dụng phụ phổ biến nhất lại nằm ở đường tiêu hóa như tiêu chảy, táo bón và nôn mửa [7].
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu thực hiện trên 301 trẻ em áp dụng Keto từ năm 1996 nhằm đánh giá nguy cơ sỏi thận [8]. Kết quả ghi nhận có 15 trong số 221 trẻ không dùng thuốc ức chế carbonic anhydrase bị sỏi thận, tương đương tỷ lệ 6,7% [8]. Ở nhóm 80 trẻ dùng kết hợp Keto với thuốc chống co giật (topiramate hoặc zonisamide), có 5 trẻ phát triển sỏi, chiếm tỷ lệ 6,3% [8]. Sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê [8]. Nghiên cứu kết luận việc dùng kết hợp thuốc và Keto không làm tăng thêm tỷ lệ mắc sỏi so với chỉ ăn Keto đơn thuần [8].
Tác động thực tế lên độ lọc cầu thận
Nhiều người lo sợ nồng độ axit và thể ketone sẽ phá hủy màng lọc cầu thận [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng tập trung vào những biến cố bất lợi nghiêm trọng ở thận hiện vẫn còn rất ít [1]. Một tổng quan năm 2024 nhận định các quan niệm phổ biến về hàm lượng đạm cao và tải lượng axit của Keto đã cản trở việc xem xét lợi ích tiềm năng từ thể ketone đối với sức khỏe của thận [1].
Một nghiên cứu do nhóm tác giả Bruci thực hiện trong 3 tháng trên các bệnh nhân béo phì có và không kèm theo suy thận mức độ nhẹ [2]. Người tham gia áp dụng chế độ ăn Keto năng lượng rất thấp (VLCKD), giới hạn dưới 20 gam carbohydrate và từ 500 đến 800 calo mỗi ngày [2]. Kết quả cho thấy cân nặng ban đầu của bệnh nhân giảm trung bình gần 20%, khối lượng mỡ thừa giảm rõ rệt [2].
Đặc biệt, có 27,7% số bệnh nhân suy thận nhẹ đã hồi phục độ lọc cầu thận về mức bình thường [2]. Thử nghiệm đi đến kết luận rằng Keto không chỉ giúp giảm béo mà còn hỗ trợ cải thiện chức năng thận nhờ giảm gánh nặng chuyển hóa do béo phì gây ra [2]. Ngoài ra, một nghiên cứu nhỏ khác theo dõi 3 bệnh nhân béo phì ăn Keto với 10% carbohydrate trong 6 đến 7 tháng cho thấy họ giảm 10-24% trọng lượng cơ thể mà không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn Keto
Nhiều người lầm tưởng Keto là chế độ ăn nhiều đạm [1]. Thực chất, Keto đúng chuẩn là chế độ ăn giàu chất béo và kiểm soát chặt lượng carbohydrate [4, 8]. Việc tự ý bổ sung quá nhiều đạm động vật thay vì chất béo lành mạnh chính là nguyên nhân làm tăng tải lượng axit và tạo áp lực lên thận [1, 5].
Một nhầm lẫn khác là đồng nhất giai đoạn khó chịu ban đầu với tổn thương cơ quan [7]. Hiện tượng thường được gọi là "cúm keto" (keto flu) thực tế chỉ là phản ứng thích ứng thoáng qua trong giai đoạn đầu bắt đầu ăn kiêng và không gây nguy hiểm cho sức khỏe [7]. Phần lớn các tác dụng phụ phát sinh bắt nguồn từ việc thiết kế thực đơn thiếu khoa học và không được cá nhân hóa phù hợp với từng thể trạng [7].
Thêm vào đó, nhiều người tin Keto bảo vệ tim mạch toàn diện nhờ giảm cân nhanh [5]. Năm 2023, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đánh giá Keto là một trong những mô hình kém thuận lợi nhất để ngừa bệnh tim mạch do hạn chế ngũ cốc, rau củ và nhiều chất béo bão hòa [5]. Nghiên cứu chỉ ra Keto giúp giảm mỡ máu triglyceride nhưng lại làm tăng cholesterol xấu (LDL) [4, 8]. Hiệu quả cải thiện cân nặng, đường huyết và mỡ máu có thể thấy rõ ở mốc 6 tháng, nhưng sự khác biệt so với các chế độ ăn khác không còn ý nghĩa thống kê ở mốc 12 tháng [5].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người có tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc sỏi thận cần được sàng lọc và đánh giá kỹ lưỡng trước khi quyết định theo đuổi chế độ ăn này [6, 7]. Nhóm đối tượng này có rủi ro tái phát sỏi cao hơn đáng kể khi nước tiểu bị cô đặc hoặc dư thừa oxalat [5, 7].
Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa tiềm ẩn cũng phải đặc biệt lưu tâm để tránh tình trạng nhiễm toan máu [4]. Đối với người mắc bệnh thận mạn tính, các phác đồ dinh dưỡng Địa Trung Hải hoặc giảm đạm có kiểm soát vẫn là tiêu chuẩn được công nhận rộng rãi hơn [5].
Những người tập luyện thể thao cường độ cao bị mất canxi qua mồ hôi, hoặc người ăn Keto cắt bỏ hoàn toàn chế phẩm từ sữa, rất dễ đối mặt với nguy cơ suy giảm mật độ xương [4]. Việc bổ sung canxi và vitamin D cho nhóm này cần được theo dõi thận trọng, do lượng canxi dư trong nước tiểu có thể kích thích tạo sỏi tiết niệu [4]. Nhóm này được khuyến nghị đo mật độ xương định kỳ bằng phương pháp DEXA [4].
Hướng dẫn bảo vệ thận khi áp dụng
Để hạn chế tối đa nguy cơ lắng đọng sỏi và giảm tải chuyển hóa cho thận, người thực hiện cần tuân thủ các nguyên tắc can thiệp dinh dưỡng chuẩn xác:
- Uống đủ nước: Cần duy trì lượng nước dồi dào mỗi ngày để pha loãng nước tiểu và tránh tình trạng mất nước của cơ thể [6, 7].
- Tránh nhịn ăn ban đầu: Không nên thực hiện giai đoạn nhịn ăn hoàn toàn khi mới bắt đầu bước vào chế độ Keto nhằm hạn chế xáo trộn chuyển hóa đột ngột [4].
- Chia nhỏ bữa ăn: Thiết lập khẩu phần thành các bữa nhỏ và thường xuyên để giảm bớt triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa [4].
- Kiềm hóa nước tiểu: Biện pháp kiềm hóa nước tiểu cần được xem xét ở những người có bất thường đường tiết niệu từ trước, có tiền sử gia đình bị sỏi thận, xuất hiện tiểu máu hoặc tỷ lệ canxi/creatinine niệu tăng cao [8].
- Giám sát sinh hóa định kỳ: Phân tích các chỉ số hóa học trong nước tiểu định kỳ bao gồm canxi, citrate, oxalat và tỷ lệ canxi/creatinine để phát hiện sớm mầm mống tạo sỏi [4].
- Cân đối nguồn thực phẩm: Tăng cường các loại rau củ ít tinh bột, hạn chế đạm động vật chế biến sẵn và kiểm soát lượng chất béo nạp vào để tránh cản trở hấp thu canxi tại ruột [6].
Chế độ ăn Keto có thể mang lại lợi ích giảm cân nhanh và cải thiện một số chỉ số chuyển hóa ở người béo phì nếu được áp dụng đúng cách [2]. Tuy nhiên, rủi ro lắng đọng sỏi thận và mất cân bằng khoáng chất vẫn là nguy cơ hiện hữu khi kéo dài chế độ ăn này thiếu kiểm soát [4, 5]. Người muốn thực hiện Keto dài ngày cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng và kiểm tra định kỳ chức năng thận để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
