Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây mọc bò ven đường, bờ mương có hoa vàng về đun nước tắm trị rôm sảy hoặc sắc uống để thanh nhiệt, giải độc. Tuy nhiên, sự xuất hiện tràn lan của một loài cây ngoại lai có hình dáng tương tự đang khiến việc nhận diện dược liệu trở nên bẫy nguy hiểm.
Cây sài đất bản địa dùng làm thuốc y học cổ truyền và cây sài đất ba thùy (cúc bò ngoại lai) thực chất là hai loài thực vật khác nhau thuộc cùng một chi. Việc nhầm lẫn giữa cây thuốc cổ truyền và cây cỏ xâm lấn có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe do khác biệt về thành phần sinh học.
Nguy cơ nhầm lẫn giữa cây thuốc và cỏ xâm lấn
Sài đất thật vốn là vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được biết đến với tên khoa học là Sphagneticola calendulacea [1]. Loài cây bản địa này từ lâu đã gắn liền với các bài thuốc trị mụn nhọt, lở ngứa, viêm da nhờ tính mát và các hợp chất tự nhiên lành tính.
Ngược lại, sài đất ba thùy có tên khoa học là Sphagneticola trilobata, vốn là loài thực vật ngoại lai du nhập và đã thích nghi tự nhiên hóa [2]. Chúng phát triển cực kỳ nhanh chóng, thường được trồng làm thảm cỏ cảnh quan ở công viên, dải phân cách đô thị và sau đó phát tán bừa bãi ra môi trường tự nhiên [2], [3].
Do cùng mang hoa màu vàng và thân bò sát đất, người thu hái nghiệp dư rất khó phân biệt bằng mắt thường nếu không chú ý kỹ hình dạng lá. Sự xâm nhập của loài ngoại lai này khiến môi trường sống của sài đất bản địa bị thu hẹp đáng kể [2], [3].
Điểm khác biệt về sinh học và phân bố tự nhiên
Sài đất ba thùy (S. trilobata) được xác định là một loại cỏ dại xâm lấn phát triển nhanh nguy hại [3]. Trong điều kiện tự nhiên, loài xâm lấn này sở hữu diện tích lá và sinh khối lớn hơn hẳn loài bản địa [3].
Loài ngoại lai này sở hữu các thông số trao đổi khí trên mỗi đơn vị diện tích lá như khả năng quang hợp thuần, nồng độ CO2 gian bào, độ dẫn khí khổng, tốc độ thoát hơi nước, hiệu quả sử dụng nước, sắc tố quang hợp và hàm lượng protein Rubisco đều vượt trội so với sài đất bản địa [3]. Các phân tích di truyền cho thấy các gen protease chủ chốt trong con đường quang hợp gồm CP43, CP47, PsbA và PetC ở sài đất ba thùy biểu hiện cao hơn hẳn, tạo nên ưu thế sinh trưởng mãnh liệt [3].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn phát hiện sự xuất hiện của dạng cây lai tự nhiên giữa S. trilobata và S. calendulacea tại miền Nam Trung Quốc (được đặt tên là Sphagneticola x guangdongensis) [1], [4], [5]. Cây lai này mang những đặc tính trung gian giữa hai loài bố mẹ, làm cho hệ thực vật ven đường càng thêm phức tạp [4].
Khác biệt về hợp chất hóa học và nguy cơ sức khỏe
Điểm khác biệt cốt lõi khiến sài đất ba thùy không thể dùng thay thế sài đất thuốc nằm ở cấu trúc các chất bay hơi và chuyển hóa sinh học. Cây sài đất ba thùy chứa các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi mang hoạt tính kháng khuẩn mạnh, điển hình như sự hiện diện độc hợp của hợp chất p-cymene chiếm tới 13,33% [4].
Thành phần vi sinh vật bề mặt lá của sài đất ba thùy cũng có độ đa dạng alpha cao hơn và cấu trúc quần xã khác biệt rõ rệt so với sài đất bản địa [4]. Dạng cây lai giữa hai loài này cũng có thành phần vi sinh vật và các chất bay hơi ở mức trung gian [4].
Những hợp chất đặc hữu trong cây sài đất ba thùy giúp cây này xua đuổi sâu bệnh và cạnh tranh sinh tồn ngoài tự nhiên [4]. Tuy nhiên, việc đưa các chất lạ này vào cơ thể người khi sắc uống nhầm có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ngộ độc gan thận hoặc phản ứng dị ứng khó lường do chưa từng có dữ liệu an toàn dược liệu trên người.
Các nghiên cứu so sánh sức sống và độc tính môi trường
Để làm rõ lý do sài đất ngoại lai lấn át hoàn toàn sài đất thuốc trong tự nhiên, hàng loạt nghiên cứu khoa học chuyên sâu đã được thực hiện:
Trong một nghiên cứu năm 2021 về khả năng chịu khô hạn giữa S. trilobata, S. calendulacea và dạng cây lai, các nhà khoa học ghi nhận dưới áp lực khô hạn, lá sài đất ba thùy tổng hợp nhiều axit abscisic (ABA) hơn để giảm mở khí khổng và hạn chế mất nước [1]. Hoạt động của các enzyme chống oxy hóa cao nhất ở sài đất ba thùy và thấp nhất ở sài đất bản địa [1]. Ngược lại, lá sài đất bản địa chịu tổn thương nghiêm trọng nhất, hiệu suất quang hóa cực đại thấp nhất, dẫn đến số lượng cá thể suy giảm mạnh tại các vùng khô hạn [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá ảnh hưởng của ô nhiễm đất do vi nhựa và thuốc trừ sâu nano [2]. Kết quả cho thấy khi chịu tác động kết hợp của vi nhựa và thuốc trừ sâu nano, các chỉ số trên mặt đất, dưới mặt đất và quang hợp của sài đất bản địa bị ức chế đáng kể [2]. Chỉ số ưu thế tương đối của sài đất ba thùy cao hơn lần lượt 69,90% khi chỉ có vi nhựa và 74,73% khi chỉ có thuốc trừ sâu nano so với sài đất bản địa [2].
Nghiên cứu năm 2021 về khả năng chịu nhiệt độ cao chỉ ra rằng khi gặp nhiệt độ cao, sài đất bản địa bị sụt giảm hàm lượng flavonoid tới 59,8%, tổng phenol giảm 19,2% và tổng khả năng chống oxy hóa giảm 52,8% [6]. Hoạt tính các enzyme SOD, POD, CAT ở sài đất bản địa giảm lần lượt 64,2%, 68,9% và 30,3%, trong khi ở sài đất ba thùy các chỉ số này không đổi [6]. Mức độ biểu hiện các gen quang hợp ở sài đất bản địa giảm từ 1,6 đến 7 lần [6].
Nghiên cứu năm 2022 về môi trường ánh sáng yếu ghi nhận sài đất ba thùy có hiệu suất quang hóa tối đa của PSII, năng suất lượng tử thực tế và tốc độ truyền điện tử tăng lên, ít vết tích tụ các gốc oxy hóa phản ứng hơn sài đất bản địa [7].
Nghiên cứu năm 2021 về khả năng chịu lạnh trong 15 ngày cho thấy thân sài đất ba thùy tích tụ anthocyanin, tăng tỷ lệ phần trăm chất chống oxy hóa và chịu lạnh tốt hơn hẳn sài đất bản địa [8]. Nghiên cứu năm 2024 về tình trạng ngập úng ghi nhận sài đất bản địa và cây lai phản ứng bằng cách sinh nhiều rễ bất định, tích tụ khí khổng hơn so với sài đất ba thùy [5].
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là cho rằng "cứ cây nào hoa vàng, thân bò, lá ráp thì đều là sài đất làm thuốc". Trên thực tế, sài đất ba thùy có mép lá xẻ 3 thùy rất sâu và rõ rệt, bản lá to dày hơn, trong khi sài đất thật thường có mép lá răng cưa nông hoặc chia thùy rất nhẹ [3].
Một lầm tưởng khác là việc tự ý hái cây mọc hoang ở các công viên, bồn hoa đô thị về làm thuốc vì nghĩ thảo dược tự nhiên luôn sạch. Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng sài đất ba thùy tồn tại và phát triển rất mạnh trong môi trường đất tích tụ chất ô nhiễm nông nghiệp và hạt vi nhựa [2]. Khi hái các loại cây này mọc tại vùng đất ô nhiễm, người dùng vô tình đưa thêm hóa chất độc hại vào cơ thể [2].
Hơn nữa, người dân tuyệt đối không thể đánh đồng công dụng hạ sốt, tiêu độc của sài đất thật với sài đất ba thùy chỉ vì chúng cùng chi thực vật. Việc thiếu vắng các kiểm nghiệm lâm sàng khiến việc tự ý dùng cây sài đất ba thùy tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những người có cơ địa nhạy cảm, bệnh nhân viêm da cơ địa nặng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước lá sài đất lạ để tắm hoặc đắp lên vết thương hở. Hợp chất p-cymene (13,33%) cùng các chất bay hơi mạnh trong sài đất ba thùy có thể gây kích ứng niêm mạc hoặc làm tình trạng viêm loét da thêm trầm trọng [4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Hiện tại các dữ liệu khoa học chỉ tập trung nghiên cứu đặc tính sinh học, di truyền và khả năng cạnh tranh môi trường của hai loài cây này mà chưa có bằng chứng an toàn trên phụ nữ có thai hay trẻ nhỏ. Do đó, tuyệt đối không cho các đối tượng này uống nước sắc của bất kỳ loại cây nào khi chưa được chuyên gia định danh chính xác.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thảo dược để tránh tương tác chuyển hóa.
Cách tiếp cận và áp dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng sài đất làm vị thuốc dân gian, người tiêu dùng chỉ nên mua dược liệu từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, nơi dược liệu đã qua quy trình kiểm nghiệm loài và xử lý tạp chất. Không tự ý hái cỏ dại hoa vàng ven đường hoặc tại các dải phân cách công cộng.
Khi nghi ngờ cây hái được là sài đất ba thùy hoặc cây lai ngoại lai, tốt nhất là loại bỏ, tuyệt đối không đun sắc uống [4]. Nhận thức rõ sự hiện diện của cây lai tự nhiên cũng là điều cần lưu ý vì hình thái cây lai có thể gây nhầm lẫn rất cao giữa hai loài [1], [4], [5].
Dược liệu tự nhiên chỉ phát huy tác dụng chăm sóc sức khỏe khi được dùng đúng loài, đúng liều lượng và đúng cách. Việc chủ động trang bị kiến thức nhận diện và thận trọng trước các loại cỏ dại ngoại lai là cách tốt nhất để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.
