Sâm tố nữ và mầm đậu nành khác nhau thế nào về hoạt lực estrogen?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp của phái đẹp

Khi bước vào giai đoạn tiền mãn kinh hoặc muốn cải thiện sắc vóc, nhiều phụ nữ tìm đến các sản phẩm bổ sung có nguồn gốc thực vật ^[1]. Trong đó, sâm tố nữ (tên khoa học là Pueraria mirifica) và mầm đậu nành là hai cái tên quen thuộc nhất. Người dùng thường băn khoăn: liệu hai loại thảo dược này có tác dụng giống nhau không, loại nào mạnh hơn và tại sao sâm tố nữ lại được quảng cáo rầm rộ về hiệu quả nở ngực hay giảm triệu chứng bốc hỏa?

Cả hai nguồn thảo dược này đều chứa phytoestrogen - những hợp chất tự nhiên có cấu trúc tương tự nội tiết tố nữ estrogen [1, 5]. Tuy nhiên, bản chất hóa học và cách thức các hoạt chất này gắn vào thụ thể trong cơ thể lại tạo ra sự khác biệt rất lớn về hoạt lực sinh học [1, 3].

Câu trả lời ngắn: Sâm tố nữ hay đậu nành mạnh hơn?

Nói một cách ngắn gọn, hoạt chất đặc trưng trong sâm tố nữ có hoạt lực estrogen mạnh hơn đáng kể so với isoflavone thông thường trong đậu nành [1, 5]. Hoạt chất miroestrol và deoxymiroestrol từ sâm tố nữ có khả năng gắn kết mạnh mẽ với thụ thể estrogen alpha (ERalpha) [1, 5].

Ngược lại, các isoflavone chủ đạo trong mầm đậu nành như genistein và daidzein lại có xu hướng ưu tiên gắn vào thụ thể estrogen beta (ERbeta) ^[2]. Do thụ thể alpha phân bố nhiều ở các mô như tuyến vú và tử cung, sâm tố nữ tạo ra phản ứng kích thích mô mạnh hơn, đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ cao hơn nếu dùng không đúng cách [1, 2].

Cơ chế tác động: Thụ thể ERalpha và ERbeta hoạt động ra sao?

Cơ thể người có hai loại thụ thể estrogen chính: ERalpha và ERbeta [1, 3]. ERalpha hiện diện dày đặc ở tuyến vú, nội mạc tử cung và vùng dưới đồi, liên quan mật thiết đến sự phát triển mô sinh dục và chu kỳ kinh nguyệt [1, 2]. Trong khi đó, ERbeta phân bố nhiều hơn ở hệ xương, hệ tim mạch và hệ thần kinh, thường đóng vai trò điều hòa, kiểm soát sự tăng sinh tế bào quá mức [1, 4].

Mầm đậu nành chứa các isoflavone điển hình như genistein và daidzein ^[2]. Các hoạt chất này ưu tiên liên kết và kích hoạt ERbeta ^[2]. Nhờ đó, đậu nành mang lại tác động điều hòa nhẹ nhàng, ít gây kích ứng tăng sinh mô tế bào tuyến vú hay tử cung ^[2].

Trong khi đó, sâm tố nữ chứa thành phần hóa học phức tạp hơn ^[2]. Cây thảo dược này không chỉ có các isoflavone thông thường như genistein, daidzein, puerarin, formononetin, biochanin A mà còn sở hữu nhóm hợp chất độc nhất vô nhị là miroestrol và deoxymiroestrol [1, 5]. Hoạt chất miroestrol được xác định là một phối tử mạnh của ERalpha ^[2]. Khi miroestrol gắn vào ERalpha, nó kích hoạt tín hiệu estrogen tương tự như nội tiết tố tự nhiên 17beta-estradiol của cơ thể, tạo nên hoạt lực estrogen vượt trội [1, 3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt lực của sâm tố nữ?

Nhiều nghiên cứu phòng thí nghiệm đã phân tích chi tiết cơ chế tương tác thụ thể của sâm tố nữ:

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2014 đã xem xét cơ chế hoạt động của Pueraria mirifica ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất sâm tố nữ ở nồng độ 1 microg/mL thúc đẩy đáng kể sự tăng sinh tế bào ung thư vú MCF-7 (loại dương tính với ERalpha), mạnh hơn hẳn chiết xuất từ cây sắn dây rừng (Pueraria lobata) ^[2]. Hoạt chất puerarin trong cây kích thích tăng sinh tế bào ở nồng độ 1 microM ^[2]. Đặc biệt, miroestrol kích hoạt gen chỉ thị ERE-CAT và thúc đẩy tăng trưởng tế bào MCF-7 thông qua thụ thể ERalpha ^[2]. Ở chuột bị cắt buồng trứng, các chiết xuất sâm tố nữ làm sừng hóa biểu mô âm đạo, tăng khối lượng và độ dày tử cung, đồng thời làm giảm trọng lượng cơ thể—đây đều là các tác động điển hình qua trung gian ERalpha ^[2].

Năm 2010, một nghiên cứu sàng lọc bằng hệ thống nấm men (Yeast Estrogen Screen - YES) mang thụ thể người hERalpha và hERbeta đã đánh giá các mẫu chiết xuất củ sâm tố nữ ^[3]. Kết quả cho thấy 24 dịch chiết củ tương tác với hERalpha và 22 dịch chiết tương tác với hERbeta, trong đó hiệu lực tương đối trên hERbeta cao hơn so với hERalpha ^[3]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính kháng estrogen khi ủ cùng 17beta-estradiol ^[3]. Cả hai hoạt tính đều được tăng cường sinh học nhờ enzyme gan từ phân đoạn S9 của chuột ^[3]. Đáng chú ý, phân tích tương quan giữa hiệu lực estrogen và hàm lượng 5 isoflavonoid chính (puerarin, daidzin, genistin, daidzein, genistein) cho kết quả âm tính, chứng tỏ hoạt lực estrogen cực mạnh của loài cây này không chỉ đến từ các isoflavone thông thường mà phụ thuộc vào các hoạt chất vi lượng khác như miroestrol ^[3].

Năm 2014, nghiên cứu trên lá của 3 giống sâm tố nữ (PM-III, PM-IV, PM-V) cũng xác nhận hoạt tính estrogen đo qua hệ nấm men YES có thụ thể hERbeta cao hơn hERalpha ^[4]. Hàm lượng puerarin, daidzin, genistin và daidzein trong lá phụ thuộc vào giống cây, nhiệt độ canh tác và lượng mưa ^[4].

Năm 2012, một nghiên cứu trên tế bào tạo xương UMR106 của chuột cho thấy chiết xuất sâm tố nữ và puerarin làm giảm sự tăng sinh tế bào nhưng không làm giảm khả năng sống của tế bào ^[5]. Chiết xuất và puerarin làm tăng biểu hiện mRNA của enzyme phosphatase kiềm (ALP) và osteoprotegerin (những yếu tố biệt hóa xương), đồng thời puerarin làm giảm biểu hiện mRNA của RANKL (yếu tố gây tiêu xương) ^[5]. Khi dùng chất đối kháng thụ thể estrogen có ái lực cao (ICI182780), tác dụng tăng ALP này bị triệt tiêu hoàn toàn, chứng minh sâm tố nữ kích thích biệt hóa tạo cốt bào thông qua thụ thể ER ^[5].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 trên tinh trùng cho thấy dịch chiết sâm tố nữ làm giảm độ di động của tinh trùng, trong khi puerarin nguyên chất thì không ^[6]. Puerarin làm giảm phản ứng thể đỉnh tự phát ở tinh trùng ^[6]. Dù puerarin và chiết xuất sâm tố nữ thể hiện ái lực ưu tiên với ERbeta, tác động của chúng lên chức năng tinh trùng còn liên quan đến nhiều hệ thống tín hiệu khác ^[6].

Năm 2019, một tổng quan hệ thống gồm 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) và 2 tổng quan có hệ thống đã đánh giá hiệu quả trên phụ nữ quanh và sau mãn kinh ^[7]. Kết quả cho thấy isoflavone làm tăng chỉ số trưởng thành tế bào và giảm teo âm đạo ^[7]. Kem bôi chứa sâm tố nữ có hiệu quả tương đương kem estrogen liên hợp trong việc cải thiện tình trạng khô rát (p = 0.277), đau (p = 0.124), kích ứng (p = 0.469), tiết dịch (p = 0.225) và giao hợp đau (p = 0.089) ^[7]. Tuy nhiên, kem estrogen liên hợp vẫn vượt trội hơn sâm tố nữ trong việc cải thiện chỉ số trưởng thành tế bào (p > 0.005) ^[7]. Hoạt chất genistein trong nghiên cứu cũng giúp giảm 27% mức độ nghiêm trọng của giao hợp đau ^[7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn vào các dữ liệu trên, sâm tố nữ có lợi thế rõ rệt trong việc tạo ra đáp ứng sinh học nhanh và mạnh mẽ [1, 8]. Các biểu hiện như cải thiện khô teo âm đạo, tăng mật độ tạo cốt bào xương hay tác động lên chuyển hóa mô tử cung đều được ghi nhận rõ ràng [1, 4, 8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn các dữ liệu so sánh cơ chế thụ thể chi tiết giữa miroestrol và isoflavone đều được thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro), nấm men biến đổi gen hoặc trên động vật thí nghiệm (chuột bị cắt buồng trứng) [1, 3, 4]. Các nghiên cứu này cho thấy hàm lượng hoạt chất biến động rất lớn tùy theo vùng trồng, giống cây, bộ phận thu hái và khí hậu [1, 5, 7]. Phân tích hệ phiên mã năm 2019 xác định miroestrol được sinh tổng hợp từ tiền chất daidzein thông qua chuỗi biểu hiện gen phức tạp ^[8]. Sự biến thiên tự nhiên này khiến hàm lượng hoạt chất trong các sản phẩm thương mại khó đảm bảo tính đồng nhất tuyệt đối [1, 7].

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo dược càng mạnh thì càng tốt"

Rất nhiều người tiêu dùng tin rằng cứ chiết xuất từ thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và hoạt lực estrogen càng cao thì hiệu quả làm đẹp càng nhanh chóng ^[1]. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro ^[1].

Do miroestrol trong sâm tố nữ tác động mạnh lên ERalpha, nó kích thích trực tiếp mô tuyến vú và nội mạc tử cung giống như estrogen nội sinh liều cao ^[2]. Nếu nồng độ estrogen ngoại sinh này tăng vọt mà không có sự đối kháng cân bằng, cơ thể có thể gặp phải các rối loạn nội tiết [1, 2]. Ngược lại, isoflavone từ mầm đậu nành dù có tác động yếu hơn nhưng lại có biên độ an toàn rộng hơn, phù hợp cho việc bổ sung dinh dưỡng duy trì lâu dài [1, 2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng sâm tố nữ?

Một cuộc khảo sát trực tuyến công bố năm 2022 tại Nhật Bản trên phụ nữ từ 15 đến 69 tuổi đã làm rõ bức tranh thực tế về các tác dụng không mong muốn ^[1]. Tỷ lệ sử dụng sản phẩm bổ sung có hoạt tính estrogen là 5% (tính cả người từng dùng là khoảng 15%) ^[1]. Trong khi phụ nữ ở độ tuổi 40-50 chủ yếu dùng để giảm triệu chứng mãn kinh, thì nhóm trẻ tuổi hơn lại dùng sâm tố nữ với mục đích làm đẹp, nở ngực, giảm cân và chăm sóc da ^[1].

Đáng chú ý, có tới 16,2% người tham gia khảo sát từng gặp phải biến cố bất lợi khi dùng các sản phẩm này ^[1]. Các tác dụng phụ phổ biến bao gồm xuất huyết âm đạo bất thường, rối loạn kinh nguyệt, căng tức và đau vú, hoặc kinh nguyệt ra nhiều ^[1]. Nhiều phụ nữ trẻ đã phải đi khám hoặc dùng thuốc để điều trị các rối loạn kinh nguyệt phát sinh ^[1].

Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ trẻ tuổi chưa có chỉ định suy giảm nội tiết từ nhân viên y tế ^[1].
• Người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với estrogen như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, u nang buồng trứng, u xơ tuyến vú.
• Người đang gặp các vấn đề về rối loạn kinh nguyệt hoặc xuất huyết tử cung bất thường chưa rõ nguyên nhân ^[1].
• Người có các bệnh lý nền hoặc đang điều trị bằng thuốc nội tiết, thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Khi lựa chọn giữa sâm tố nữ và mầm đậu nành, người dùng cần căn cứ vào nhu cầu thực tế và tình trạng thể chất của bản thân:

• Nguồn dinh dưỡng từ mầm đậu nành: Đậu nành và các chế phẩm chứa isoflavone có thể bổ sung dễ dàng thông qua chế độ ăn uống hàng ngày như sữa đậu nành, đậu phụ, mầm đậu tương. Nhờ cơ chế chọn lọc trên ERbeta và hoạt lực nhẹ nhàng, đây là giải pháp lành tính để hỗ trợ dinh dưỡng lâu dài cho phụ nữ trưởng thành [1, 2].
• Sản phẩm bổ sung từ sâm tố nữ: Vì chứa miroestrol có hoạt tính mạnh mẽ, sâm tố nữ không nên sử dụng tùy tiện như một thực phẩm ăn uống thông thường [1, 2]. Khi dùng viên uống chứa sâm tố nữ, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định của chuyên gia y tế, không tự ý tăng liều để mong đẩy nhanh tốc độ nở ngực hay đẹp da ^[1].
• Thời điểm và kết hợp: Nên dùng sản phẩm trong hoặc sau bữa ăn để hỗ trợ hấp thu tốt hơn. Cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước.

Tóm lại, sâm tố nữ vượt trội hơn mầm đậu nành về hoạt lực tác động lên thụ thể estrogen, đặc biệt là ERalpha ^[2]. Tuy nhiên, hoạt lực mạnh hơn cũng đồng nghĩa với việc cần cẩn trọng cao hơn về liều lượng và đối tượng sử dụng ^[1]. Chị em phụ nữ nên lắng nghe cơ thể, hiểu rõ cơ chế và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi quyết định bổ sung bất kỳ sản phẩm nội tiết thực vật nào ^[1].