Nhiều người rỉ tai nhau cách dùng sâu đá làm tan sỏi tiết niệu, tránh phẫu thuật. Đây là thói quen truyền miệng phổ biến tại các vùng nông thôn [1].
Tuy nhiên, y học hiện đại chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận sâu đá làm tan sỏi tiết niệu. Các dữ liệu khoa học hiện hữu về sỏi thận, sỏi niệu quản hoàn toàn vắng bóng dược liệu này.
Cơ chế hình thành sỏi và lời đồn dân gian
Sỏi tiết niệu là bệnh lý phổ biến và gây đau đớn, thường gặp ở độ tuổi 20-40, có tỷ lệ tái phát cao [1]. Sỏi hình thành do sự tích tụ, kết tinh các tinh thể khoáng chất trong nước tiểu [5, 8]. Ví dụ, sỏi canxi oxalat monohydrat xuất hiện khi nước tiểu dư thừa oxalat hoặc thiếu chất ức chế kết tinh như citrat [2].
Lời đồn dân gian cho rằng sâu đá chứa hoạt chất làm "bào mòn" hoặc làm tan các khối sỏi canxi cứng. Dù vậy, cơ chế sinh hóa này hoàn toàn chưa được chứng minh trên bất kỳ mô hình chuẩn nào. Hiệu quả nếu có của các bài thuốc dân gian truyền miệng thường chỉ dừng ở kinh nghiệm cảm tính, thiếu cơ sở xác thực.
Dược liệu trị sỏi: Nghiên cứu thực tế nói gì?
Y học không phủ nhận hoàn toàn các chế phẩm thảo dược, nhưng mọi bài thuốc cần thử nghiệm lâm sàng đối chứng rõ ràng [1]. Một số chế phẩm y học cổ truyền đã được kiểm nghiệm, nhưng danh mục này không bao gồm sâu đá [1].
Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu, mù đôi, đối chứng giả dược đánh giá hiệu quả của viên nang UNEX (chế phẩm Ayurvedic) trên bệnh nhân sỏi niệu quản [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 72 bệnh nhân, có 64 người hoàn thành trong thời gian 6 tháng [1]. Kết quả chụp X-quang KUB cho thấy sỏi thận biến mất ở 18 trên 32 bệnh nhân dùng thuốc, và siêu âm ghi nhận hết sỏi ở 16 trên 32 bệnh nhân [1]. Ngược lại, nhóm giả dược chỉ có 3 trên 32 bệnh nhân hết sỏi sau 6 tháng [1].
Thử nghiệm trên cho thấy một bài thuốc y học cổ truyền muốn khẳng định hiệu quả phải có quy trình nghiên cứu chuẩn hóa trên người [1]. Đối với sâu đá, hiện không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào tương tự được thực hiện [1]. Mọi lời quảng cáo sâu đá làm tan sỏi đều thiếu cơ sở khoa học.
Các yếu tố gây sỏi đã được y học xác lập
Thay vì dùng các sinh vật lạ như sâu đá, người bệnh cần chú ý các yếu tố thúc đẩy tạo sỏi đã được chứng minh [1, 5, 8]. Việc dùng một số thuốc và chế độ ăn uống sai lầm là nguyên nhân chính dẫn đến kết tinh sỏi [1, 5, 8].
Một nghiên cứu phân tích gộp năm 2022 tổng hợp từ 550 nghiên cứu ban đầu để xem xét mối liên quan giữa thuốc ức chế bơm proton (PPI) và sỏi tiết niệu [3]. Dữ liệu gộp từ các nghiên cứu bệnh - chứng cho thấy dùng PPI làm tăng tỷ lệ sỏi tiết niệu (OR = 2,44; khoảng tin cậy 95%: 2,29-2,61) [3]. Phân tích 3 nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận tỷ số nguy cơ là 1,34 (95% CI: 1,28-1,40), kèm theo giảm nồng độ citrat và magie trong nước tiểu ở người dùng PPI [3].
Ngoài ra, sỏi do thuốc chiếm 1-2% tổng số ca sỏi thận, ví dụ như triamterene, indinavir hay sulfadiazine [4]. Việc bổ sung canxi và vitamin D liều cao kéo dài cũng có thể gây sỏi chuyển hóa [4]. Về dinh dưỡng, ăn quá nhiều thực phẩm giàu oxalat như đậu nành, các loại hạt, rau bina, socola, trà xanh làm tăng oxalat niệu [2]. Một nghiên cứu trên người uống 2000 mg vitamin C mỗi ngày ghi nhận lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu tăng ở 40% người tham gia [2].
Giới hạn của các phương pháp tự điều trị
Tự ý dùng sâu đá tiềm ẩn nguy cơ làm chậm trễ thời gian can thiệp y tế chuẩn xác [4, 6]. Sỏi tiết niệu không được xử lý đúng cách có thể gây ứ nước thận và nhiễm trùng nặng [5].
Nghiên cứu năm 2023 trên 152 bệnh nhân sỏi nhiễm trùng đường tiết niệu trên trải qua tán sỏi nội soi niệu quản (URSL) cho thấy mức độ ứ nước thận tương quan nghịch với hiệu quả sạch sỏi (r = -0,676, p < 0,001) [5]. Tỷ trọng sỏi trên phim cắt lớp vi tính (CT) cũng tương quan nghịch với tỷ lệ sạch sỏi (r = -0,795, p < 0,001) [5]. Nếu bệnh nhân tự ý uống các dược liệu chưa được kiểm chứng, tình trạng ứ nước kéo dài sẽ làm giảm hiệu quả điều trị can thiệp sau này [5].
Cần lưu ý thêm, các hiện tượng sỏi xuất hiện ở ấu trùng cá Latris lineata với tỷ lệ 15% đến 50% chỉ là mô hình nghiên cứu sinh học thủy sản, phản ánh sự teo do áp lực ở biểu mô bàng quang cá, hoàn toàn không liên quan đến bài thuốc trị bệnh trên người [6].
Giải pháp chuẩn y khoa khi mắc sỏi tiết niệu
Khi sỏi không thể tự đào thải hoặc gây biến chứng, các kỹ thuật can thiệp hiện đại mang lại tỷ lệ sạch sỏi cao và an toàn [4, 7]. Bệnh nhân không nên mạo hiểm sử dụng những sinh vật truyền miệng như sâu đá.
Một nghiên cứu trên 155 bệnh nhân có sỏi đường tiết niệu trên được điều trị bằng nội soi niệu quản ghi nhận tỷ lệ sạch sỏi niệu quản gần như tuyệt đối sau một thủ thuật [7]. Với sỏi thận, 79,7% bệnh nhân sạch hoàn toàn sỏi sau 1 tháng điều trị bằng ống soi mềm/bán cứng và laser holmium:YAG [7]. Khoảng 95% bệnh nhân được điều trị ngoại trú với tỷ lệ biến chứng thấp, không ghi nhận biến chứng hẹp [7].
Từ năm 1985, các phương pháp như tán sỏi thận qua da hay tán sỏi qua niệu đạo đã thay thế mổ mở truyền thống, ghi nhận tỷ lệ loại bỏ thành công sỏi thận và niệu quản trên đạt 84,5% [8]. Ngày nay, tán sỏi ngoài cơ thể và tán sỏi nội soi là các lựa chọn ít xâm lấn, đáng tin cậy [4, 7].
Hiểu lầm thường gặp về sâu đá
Hiểu lầm lớn nhất là tin rằng sâu đá có thể thay thế thuốc hay phẫu thuật để "tiêu sỏi" thành nước. Sỏi tiết niệu có thành phần phức tạp như canxi oxalat monohydrat hay canxi phosphat [2, 8]. Việc làm tan các tinh thể này đòi hỏi thay đổi độ pH nước tiểu hoặc dùng thuốc đặc trị đã được kiểm chứng, không thể dựa vào một loại côn trùng chưa rõ thành phần sinh hóa [3, 8].
Nhiều người thấy giảm đau tạm thời sau khi uống sâu đá đã vội tin sỏi đã tan. Trên thực tế, cơn đau quặn thận có thể tự giảm khi viên sỏi di chuyển hoặc nước tiểu tạm thời lưu thông, nhưng khối sỏi và tình trạng ứ nước vẫn tồn tại âm thầm [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử sỏi tiết niệu tái phát, người đang bị suy giảm chức năng thận, nhiễm trùng tiết niệu không được tự ý dùng sâu đá [3, 6]. Việc dùng sinh vật sống hoặc sơ chế không đảm bảo vệ sinh có thể gây nhiễm độc, dị ứng hoặc làm nặng thêm tình trạng nhiễm trùng [5].
Người đang sử dụng các thuốc dài ngày như thuốc kháng axit dạ dày (PPI), triamterene hay người có tiền sử sỏi do thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh đơn thuốc, không dùng sâu đá để tự chữa [1, 5].
Áp dụng thực tế và chăm sóc đúng cách
Thay vì tìm kiếm sâu đá, người bệnh cần điều chỉnh lối sống dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc [2]. Cần duy trì uống đủ nước mỗi ngày để tăng thể tích nước tiểu, làm loãng các khoáng chất gây sỏi [5, 8].
Cân bằng chế độ ăn uống, tránh tiêu thụ quá mức thực phẩm giàu oxalat như các loại hạt, rau bina, socola, đậu nành hoặc bổ sung vitamin C liều cao trên 2000 mg/ngày [2]. Khi có triệu chứng đau lưng, tiểu buốt, tiểu máu, cần đến ngay cơ sở y tế để được siêu âm, chụp X-quang hoặc CT chẩn đoán chính xác kích thước và vị trí sỏi [3, 4, 6].
Sâu đá chữa sỏi thận chỉ là lời đồn dân gian, hoàn toàn thiếu chứng cứ khoa học về tính an toàn và hiệu quả. Người bệnh cần tỉnh táo, thăm khám chuyên khoa để lựa chọn giải pháp điều trị can thiệp chuẩn mực.
