Món ăn dân dã và lời đồn chữa tiểu đường
Bông so đũa từ lâu đã gắn liền với ẩm thực miền Nam qua các món canh chua, lẩu cá hay rau luộc. Trong y học cổ truyền, loài cây này từng được dùng để hỗ trợ cải thiện một số vấn đề sức khỏe [1]. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng dịch chiết cây so đũa có thể hạ đường huyết nhanh chóng và thay thế thuốc trị đái tháo đường.
Thực tế khoa học cho thấy chiết xuất từ so đũa chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm [2, 5]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định khả năng điều trị bệnh đái tháo đường. Người bệnh tuyệt đối không nên bỏ thuốc điều trị chỉ vì tin vào lời đồn.
Đái tháo đường là tình trạng rối loạn chuyển hóa đường và lipid dẫn tới tăng đường huyết kéo dài [1]. Nếu không kiểm soát tốt, đường huyết tăng cao sẽ gây biến chứng mạn tính mạch máu nhỏ và mạch máu lớn, ảnh hưởng đến các cơ quan [2, 4]. Việc tìm kiếm các hoạt chất từ thảo mộc hỗ trợ là hướng đi hứa hẹn nhưng cần được đánh giá khách quan dựa trên bằng chứng thực nghiệm.
Cơ chế tác động sinh học của dịch chiết so đũa
Khi mắc đái tháo đường, quá trình tự tổng hợp đường glucose nội sinh tăng cao do khiếm khuyết hoạt động của các enzym chuyển hóa carbohydrate quan trọng [2]. Sự thiếu hụt hoặc rối loạn tiết insulin khiến đường huyết tăng vọt, gây tổn thương tế bào và các mô [2, 5].
Dịch chiết hoa so đũa bước đầu cho thấy khả năng điều chỉnh hoạt tính của các enzym chuyển hóa carbohydrate trong cơ thể động vật [2]. Tác động này đi kèm với việc kích thích cải thiện nồng độ hormone insulin và peptide C do tế bào tuyến tụy tiết ra [2].
Bên cạnh đó, dịch chiết so đũa còn có tiềm năng cải thiện tình trạng kháng insulin [1]. Kháng insulin là hiện tượng các mô cơ thể suy giảm phản ứng trước tác dụng của hormone insulin, thường gắn liền với béo bụng và rối loạn mỡ máu [1]. Nhờ tác động đồng thời vào chuyển hóa đường và lipid, dịch chiết hỗ trợ đưa các chỉ số chuyển hóa nội sinh về mức cân bằng hơn [1].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về hiệu quả hạ đường
Dữ liệu khoa học trực tiếp về khả năng kiểm soát glucose của cây so đũa (Sesbania grandiflora) hiện được ghi nhận qua các mô hình chuột thực nghiệm.
Nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết methanol từ cây so đũa trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 [1]. Đái tháo đường ở chuột được tạo ra bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm liều thấp chất streptozotocin [1]. Các nhà khoa học cho chuột uống dịch chiết so đũa ở hai mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg mỗi ngày, đối chứng với thuốc metformin liều 10 mg/kg trong suốt 28 ngày [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết so đũa ở cả hai mức liều 200 và 400 mg/kg đã làm giảm đáng kể nồng độ glucose máu tăng cao ở chuột đái tháo đường (mức ý nghĩa thống kê P < 0.05) [1]. Nghiên cứu cũng thực hiện nghiệm pháp dung nạp insulin vào ngày thứ 25 và ghi nhận dịch chiết giúp cải thiện tình trạng kháng insulin, đồng thời phục hồi các chỉ số lipid máu, men gan SGOT, SGPT, ure và creatinine thận về mức bình thường [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tập trung phân tích dịch chiết hoa so đũa trên chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [2]. Chuột được cho uống dịch chiết hoa so đũa với liều 250 mg/kg thể trọng trong 45 ngày, so sánh với nhóm dùng thuốc đối chứng glibenclamide liều 600 microgam/kg [2]. Nhóm nghiên cứu cũng bổ sung dịch chiết cho chuột bình thường để kiểm tra nguy cơ độc tính [2].
Kết quả thử nghiệm năm 2021 ghi nhận dịch chiết hoa so đũa làm giảm nồng độ glucose máu và chỉ số đường huyết gắn sắc tố HbA1C ở chuột bệnh [2]. Đồng thời, chiết xuất này giúp phục hồi nồng độ peptide C, insulin máu, hemoglobin, dự trữ glycogen và điều hòa hoạt tính enzym chuyển hóa carbohydrate [2]. Chuột điều trị bằng dịch chiết hoa so đũa cũng giảm bớt thói quen ăn uống quá mức và cải thiện cân nặng so với nhóm chuột bệnh không được điều trị [2].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu từ dịch chiết so đũa rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:
Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu kiểm soát đường huyết nêu trên đều là thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột cống) [2, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên cơ thể người được ghi nhận trong các tài liệu khoa học này. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, hấp thu và đào thải phức tạp hơn loài chuột rất nhiều.
Thứ hai, các chế phẩm trong nghiên cứu là dịch chiết dung môi đậm đặc (dịch chiết methanol hoặc cao chiết hoa) với hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa [2, 5]. Lượng hoạt chất này khác biệt hoàn toàn với vài bông so đũa nấu chín trong bữa cơm gia đình. Quá trình chế biến nhiệt thông thường như đun nấu có thể làm biến tính hoặc thất thoát các hợp chất tự nhiên.
Thứ ba, các nghiên cứu chưa đưa ra quy chuẩn về độ an toàn dài hạn hay liều lượng điều trị chính xác khi áp dụng trên bệnh nhân đái tháo đường [2, 5]. Do đó, so đũa không thể coi là thuốc và không có giá trị thay thế đơn thuốc y khoa.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng so đũa trị tiểu đường
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều bông so đũa mỗi ngày là có thể "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Bệnh đái tháo đường là rối loạn chuyển hóa mạn tính và hiện tại không có loài cây cỏ nào được chứng minh có thể chữa khỏi bệnh hoàn toàn. Việc ăn quá mức một loại thực vật duy nhất còn làm mất cân đối dinh dưỡng.
Hiểu lầm nguy hiểm hơn là tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc hoa hoặc lá so đũa. Kiểm soát đường huyết là mục tiêu quan trọng để phòng ngừa biến chứng tim mạch và suy giảm chức năng mạch máu [3, 4]. Việc bỏ thuốc điều trị có thể dẫn tới các đợt tăng đường huyết cấp tính nguy hiểm hoặc tổn thương đa cơ quan [2, 4].
Ai nên thận trọng khi dùng so đũa
So đũa chế biến qua đường ăn uống thông thường khá lành tính với đại đa số mọi người, nhưng một số nhóm cần lưu ý:
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc: Thuốc điều trị chuyên biệt như insulin hay sulfonylurea có nguy cơ gây hạ đường huyết quá mức dẫn tới tụt huyết áp, chóng mặt hoặc biến cố tim mạch nguy hiểm [3]. Người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ nếu đưa thêm các món ăn mới vào thực đơn và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh cộng hưởng hạ đường huyết ngoài ý muốn [3].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có nghiên cứu kiểm tra tính an toàn hoặc hiệu quả của dịch chiết so đũa trên các đối tượng này; dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên chuột [2, 5]. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng các loại cao chiết hoặc nước sắc so đũa đậm đặc.
Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc cơ địa dị ứng: Người có vấn đề suy giảm chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo mộc cô đặc nào nhằm đảm bảo an toàn thải trừ thuốc.
Cách dùng so đũa hợp lý trong sinh hoạt
Đối với người bệnh đái tháo đường, bông so đũa vẫn là một nguồn rau xanh bổ sung chất xơ tốt cho chế độ ăn uống lành mạnh.
Người bệnh nên xem bông so đũa như một món rau ăn kèm bình thường trong bữa ăn với lượng vừa phải. Có thể nấu bông so đũa trong các món canh thanh đạm hoặc luộc chấm nước tương, tránh nấu chung với nhiều mỡ động vật hoặc nêm nếm nhiều đường cát. Khi ăn, nên kết hợp cân đối với các nguồn chất đạm, tinh bột chuyển hóa chậm và chất béo lành mạnh.
Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng cao chiết từ so đũa, người bệnh nhất thiết phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên môn hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn tương tác thuốc, tuyệt đối không tự ý áp dụng theo kinh nghiệm dân gian.
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy dịch chiết so đũa có khả năng hỗ trợ cải thiện nồng độ glucose máu và độ nhạy insulin trên chuột [2, 5]. Tuy nhiên, do chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, bông so đũa chỉ nên được coi là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng thay vì bài thuốc hạ đường. Người bệnh đái tháo đường cần kiên trì tuân thủ phác đồ điều trị của nhân viên y tế kết hợp lối sống khoa học để bảo vệ sức khỏe bền vững.
