Nhiều người Việt Nam thường gọi chung quả sơ ri trồng ở vườn nhà và quả anh đào nhập khẩu từ các nước ôn đới là "cherry". Khi nghe thông tin "cherry hạ axit uric và ngăn cơn gút cấp", không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần ra chợ mua quả sơ ri chua ngọt quen thuộc về ăn thật nhiều là có thể kiểm soát được bệnh gút.
Tuy nhiên, đây là hai loại trái cây hoàn toàn khác nhau về mặt thực vật học lẫn bằng chứng nghiên cứu y khoa. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tác dụng giảm axit uric và giảm cơn đau gút hiện nay đều thực hiện trên quả anh đào xứ lạnh, trong khi sơ ri nhiệt đới chưa có nghiên cứu xác nhận hiệu quả tương tự mà chỉ đóng vai trò cung cấp vitamin C.
Sự nhầm lẫn giữa sơ ri nhiệt đới và anh đào xứ lạnh
Quả sơ ri nhiệt đới quen thuộc ở Việt Nam thuộc loài Malpighia emarginata (hay sơ ri Acerola), có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ và được trồng phổ biến tại các tỉnh phía Nam. Trái sơ ri nhỏ, vỏ mỏng, khi chín có màu đỏ cam hoặc đỏ tươi, vị chua thanh hoặc ngọt nhẹ, nổi tiếng nhờ hàm lượng vitamin C tự nhiên rất cao.
Ngược lại, loại quả được nhắc đến trong các nghiên cứu quốc tế về bệnh gút là quả anh đào, thuộc chi Prunus (thường là Prunus avium hoặc quả anh đào chua Prunus cerasus, như giống Montmorency) [1]. Loại cây này sinh trưởng ở vùng ôn đới xứ lạnh như Bắc Mỹ và châu Âu, cho quả hình tim, thịt dày, màu đỏ thẫm hoặc đỏ sẫm. Việc dịch sai tên gọi tiếng Anh "cherry" thành "sơ ri" trong một số bài viết truyền miệng đã dẫn đến hiểu lầm tai hại cho người bệnh.
Cơ chế tác động đến axit uric: Vì sao có sự khác biệt?
Đối với quả anh đào xứ lạnh, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng hạ axit uric và chống viêm khớp đến từ sự kết hợp của các hợp chất polyphenol, đặc biệt là sắc tố anthocyanin và vitamin C tự nhiên [2]. Các hợp chất sinh học này giúp giảm phản ứng viêm tại khớp và hỗ trợ quá trình đào thải urate [2]. Ngoài ra, nghiên cứu cơ chế trên động vật cho thấy chiết xuất anh đào chua có thể tác động đến hoạt tính của enzym adenosine deaminase (ADA) liên quan đến chu trình tạo purine [3].
Với sơ ri nhiệt đới, dù chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh gút, loại quả này lại là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào. Theo các tài liệu y khoa, vitamin C có khả năng cạnh tranh tái hấp thu với axit uric tại ống lượn gần của thận thông qua cơ chế ức chế chất vận chuyển URAT1 và kênh đồng vận chuyển anion phụ thuộc natri [2]. Cơ chế cạnh tranh này giúp tăng bài tiết axit uric qua nước tiểu, từ đó hỗ trợ làm giảm nồng độ urate trong huyết thanh [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về quả anh đào?
Từ năm 1950, nghiên cứu ban đầu của tác giả Blau và cộng sự trên 12 bệnh nhân gút đã ghi nhận việc dùng quả anh đào tươi hoặc đóng hộp giúp làm giảm nồng độ axit uric trong máu [3]. Kể từ đó, nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích tác động lâm sàng của loại quả xứ lạnh này [4].
Một nghiên cứu phân tích ở 10 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi 22–40 cho thấy, sau khi nhịn ăn qua đêm và tiêu thụ 2 khẩu phần anh đào (tương đương 280 g), nồng độ axit uric trong huyết thanh đã giảm 14%, từ 214,1 µmol/L (3,6 mg/dL) xuống còn 178,5 µmol/L (3,0 mg/dL) [2], [3]. Tác dụng hạ urate cấp tính này đã mở đường cho các thử nghiệm tiếp theo trên người thừa cân và bệnh nhân gút [2].
Năm 2019, một nghiên cứu can thiệp chéo, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược được tiến hành trên 26 người trưởng thành thừa cân và béo phì (BMI trên 25 kg/m2, gồm 18 nữ và 8 nam, độ tuổi trung bình 41 ± 11) [5]. Các tình nguyện viên uống 240 mL (8 oz) nước ép anh đào chua 100% mỗi ngày trong vòng 4 tuần, sau đó trải qua 4 tuần nghỉ và tiếp tục đổi sang đồ uống giả dược trong 4 tuần [5]. Kết quả cho thấy nước ép anh đào chua giúp giảm 19,2% nồng độ axit uric huyết thanh, đồng thời hỗ trợ giảm dấu ấn viêm hs-CRP 19,4% và protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân-1 (MCP-1) 6,3% [5].
Về nguy cơ tái phát cơn gút, một nghiên cứu bệnh chứng can thiệp chéo do Zhang và cộng sự thực hiện đã theo dõi các đợt bùng phát gút cấp [4]. Kết quả chỉ ra rằng việc ăn quả anh đào trong 2 ngày liên tiếp giúp giảm đáng kể nguy cơ bùng phát cơn đau gút [4]. Lợi ích này ghi nhận đồng nhất ở cả nhóm dùng nước ép lẫn chiết xuất anh đào, bất kể giới tính, mức độ béo phì, lượng purine nạp vào, việc uống rượu hay sử dụng thuốc lợi tiểu và thuốc trị gút [4]. Đáng chú ý, kết hợp quả anh đào cùng thuốc allopurinol giúp giảm mạnh nguy cơ tái phát cơn gút hơn so với việc không dùng [4], [6]. Tác dụng bảo vệ đạt đỉnh ở mức khoảng 3 khẩu phần trong 2 ngày [6].
Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2021 qua internet cũng ghi nhận nhóm sử dụng chiết xuất anh đào có tỷ lệ giảm cơn bùng phát gút là 39% so với ban đầu, đồng thời điểm đánh giá chức năng thể chất HAQ được cải thiện 50% sau 9 tháng theo dõi [7].
Bằng chứng về vitamin C đối với việc giảm axit uric
Dù sơ ri nhiệt đới chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh gút, vai trò của vitamin C chứa trong loại quả này đã được y văn ghi nhận chi tiết [2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh trung bình 0,5 mg/dL (khoảng tin cậy 95%, -0,6 đến -0,3) [2].
Một phân tích gộp từ 13 nghiên cứu RCT trên người không mắc gút cũng xác nhận mối liên hệ tỷ lệ nghịch này, với mức giảm axit uric tổng hợp là 0,35 mg/dL [2]. Ngoài ra, dữ liệu theo dõi tiến cứu ở nhóm chuyên gia y tế nam giới ghi nhận những người dùng 1.500 mg vitamin C mỗi ngày giảm tới 45% nguy cơ mắc mới bệnh gút (RR 0,55, khoảng tin cậy 95%, 0,38–0,80) so với nhóm nạp dưới 250 mg mỗi ngày [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại những mâu thuẫn nhất định cần nhìn nhận khách quan [8], [1]. Trái ngược với một số nghiên cứu nhỏ, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 50 bệnh nhân gút kết luận rằng việc dùng chiết xuất anh đào đậm đặc trong 8 tuần không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ urate huyết thanh [8]. Một số nhà khoa học nhận định khả năng ngăn ngừa cơn gút cấp của anh đào có thể thông qua cơ chế chống viêm tại khớp hơn là hạ axit uric đường máu [8].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu quan sát thường thu thập dữ liệu thông qua bảng hỏi tự báo cáo hoặc khảo sát trực tuyến, nên khó tránh khỏi sai lệch trong khâu nhớ lại khẩu phần ăn [6], [7]. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột bị tăng axit uric máu năm 2020 cũng cho thấy bột anh đào chua chỉ có tác dụng bảo vệ khiêm tốn ở giai đoạn đầu và liều cao không làm hạ thêm axit uric, chứng tỏ thực phẩm này hoàn toàn không thể thay thế phác đồ y khoa [3].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng ăn sơ ri nhiệt đới cũng chữa được gút như quả anh đào xứ lạnh. Hiện tại chưa có nghiên cứu nào chứng minh ăn quả sơ ri nhiệt đới có thể dập tắt cơn đau gút hay tương đương thuốc điều trị.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ăn càng nhiều càng tốt. Trái cây ngọt chứa đường fructose [6]. Lượng fructose cao khi nạp quá mức vào cơ thể có thể gây phản tác dụng, kích thích sản sinh axit uric [6]. Nghiên cứu chỉ ra lợi ích của anh đào đạt mức tối ưu ở khoảng 3 khẩu phần trong 2 ngày, và nếu ăn quá nhiều thì hiệu quả bảo vệ có xu hướng chững lại [6].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ thuốc hạ axit uric theo đơn của bác sĩ để chuyển sang dùng quả tươi hoặc nước ép. Nghiên cứu thực tế khẳng định anh đào chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp và không thể thay thế thuốc điều trị nền tảng như allopurinol [4], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử sỏi thận nhóm oxalate hoặc suy giảm chức năng thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dung nạp lượng lớn vitamin C từ sơ ri nhiệt đới hay thực phẩm bổ sung [2].
Bệnh nhân đái tháo đường đi kèm gút cần kiểm soát chặt chẽ lượng đường nạp vào, bởi cả sơ ri ngọt lẫn quả anh đào đều chứa một lượng carbohydrate tự nhiên [6]. Việc dùng nước ép công nghiệp có pha thêm đường có thể làm tăng đường huyết và kích hoạt phản ứng chuyển hóa bất lợi [6].
Người đang sử dụng các thuốc điều trị gút hoặc thuốc hạ axit uric cần thảo luận với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn tương tác dinh dưỡng phù hợp, không tự ý ngừng hay giảm liều thuốc hạ urate [4], [8].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của hai loại trái cây này mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng nên lưu ý:
- Lựa chọn đúng mục đích: Nếu muốn bổ sung vitamin C tự nhiên nhằm hỗ trợ đào thải urate qua thận, sơ ri nhiệt đới chín tươi là lựa chọn kinh tế và dồi dào dinh dưỡng [2]. Nếu muốn tìm kiếm tác dụng hỗ trợ giảm cơn đau gút từ anthocyanin, có thể chọn quả anh đào xứ lạnh tươi hoặc nước ép anh đào chua nguyên chất 100% không thêm đường [1], [5].
- Khẩu phần hợp lý: Với quả anh đào, chỉ nên dùng lượng vừa phải, tương đương khoảng 2–3 khẩu phần (khoảng 240 mL nước ép nguyên chất mỗi ngày hoặc 280 g quả tươi chia đều) theo các thử nghiệm lâm sàng, tránh lạm dụng để ngừa rủi ro từ đường fructose [6], [3], [5].
- Chế biến và kết hợp: Nên ưu tiên ăn quả tươi rửa sạch hoặc ép lấy nước uống trực tiếp, tránh ngâm nhiều đường hay chế biến thành mứt ngọt. Kết hợp chế độ ăn giàu thực vật, hạn chế thực phẩm nhiều purine và uống đủ nước mỗi ngày [2], [7].
Cả sơ ri nhiệt đới lẫn anh đào xứ lạnh đều là những loại trái cây giàu dưỡng chất, có thể bổ sung hài hòa vào thực đơn lành mạnh [2]. Tuy nhiên, người bệnh gút cần hiểu rõ bản chất khoa học, không nhầm lẫn tên gọi và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ khớp xương lâu dài [4], [8].
