Sự thật về bài thuốc củ sen hầm phục hồi hậu COVID-19

Sau khi mắc các bệnh lý đường hô hấp cấp tính như COVID-19, không ít người vẫn đối mặt với cảm giác hụt hơi, ho dai dẳng và mệt mỏi kéo dài. Trong dân gian, món củ sen hầm sườn hoặc hầm táo đỏ thường được truyền tai nhau như một "thần dược" bổ phổi, giúp làm lành tổn thương hô hấp nhanh chóng. Nhiều người thậm chí tìm mua củ sen tích trữ với kỳ vọng sớm dứt điểm các di chứng sau nhiễm bệnh.

Tuy nhiên, củ sen thực chất chỉ là một loại thực phẩm giàu dưỡng chất hỗ trợ bồi bổ cơ thể, hoàn toàn không phải bài thuốc đặc trị hay giải pháp thay thế các phác đồ phục hồi chức năng phổi. Việc hiểu đúng giá trị dinh dưỡng của củ sen sẽ giúp người bệnh chăm sóc sức khỏe khoa học, tránh đặt kỳ vọng sai lệch dẫn đến chậm trễ can thiệp y tế cần thiết.

Giá trị vi chất dinh dưỡng phong phú trong củ sen

Theo các nghiên cứu phân tích thành phần thực vật, củ sen (tên khoa học là Nelumbo nucifera) là loại thực phẩm quen thuộc tại các nước nhiệt đới châu Á và Australia ^[1]. Thân rễ củ sen chứa hàm lượng dồi dào protein, tinh bột, chất xơ hòa tan cùng các khoáng chất thiết yếu như phốt pho, đồng, kali, mangan ^[1]. Bên cạnh đó, củ sen còn cung cấp nguồn vitamin phong phú bao gồm vitamin C, B1, B2 và B6, trong khi lượng chất béo bão hòa lại rất thấp ^[1].

Không chỉ dừng lại ở nhóm dinh dưỡng cơ bản, thân rễ của loài thực vật này còn tích lũy lượng lớn các hợp chất polyphenol và polysaccharide tự nhiên ^[1]. Nhiều báo cáo khoa học đã ghi nhận củ sen mang lại các hoạt tính sinh học có lợi cho sức khỏe như hỗ trợ hạ đường huyết, chống dị ứng, chống viêm và chống oxy hóa ^[1]. Nhờ các đặc tính này, củ sen từ lâu đã được người dân Đông Á sử dụng như một loại rau củ ăn hàng ngày trong suốt hàng nghìn năm ^[2].

Ngoài việc chế biến dưới dạng củ tươi, củ sen còn được nghiền thành bột để dùng làm bữa sáng, bánh ngọt truyền thống hoặc chất phụ gia thực phẩm ^[1]. Dù vậy, các chuyên gia dinh dưỡng đánh giá củ sen đóng vai trò như một nguồn thực phẩm cung cấp vi chất và năng lượng nhẹ nhàng, giúp cải thiện thể trạng toàn diện hơn là tác động trúng đích lên một cơ quan cụ thể bị tổn thương sau nhiễm virus.

Cơ chế chống oxy hóa của các hoạt chất từ củ sen

Tình trạng mệt mỏi và tổn thương mô kéo dài sau nhiễm trùng hô hấp thường đi kèm với hiện tượng mất cân bằng oxy hóa trong cơ thể. Lúc này, các gốc tự do dư thừa có thể gây tổn hại cấu trúc tế bào và làm chậm quá trình tự sửa chữa của các mô. Do đó, việc bổ sung các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực vật là hướng can thiệp dinh dưỡng được quan tâm rộng rãi.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành tối ưu hóa quy trình chiết xuất để đánh giá hàm lượng flavonoid và hoạt tính chống oxy hóa từ củ sen ^[3]. Bằng việc sử dụng phương pháp bề mặt đáp ứng Box-Behnken nhằm khảo sát độ pH (từ 2 đến 3), thời gian chiết (từ 0,5 đến 1,5 giờ) và tỷ lệ dung môi/mẫu (từ 20 đến 40 mL/g), các nhà nghiên cứu đã tìm ra điều kiện tối ưu để thu hồi lượng hoạt chất cao nhất ^[3].

Kết quả cho thấy, ở điều kiện tối ưu (độ pH 2,5; thời gian 0,5 giờ; tỷ lệ dung môi 40 mL/g), mẫu củ sen Trung Quốc đạt hàm lượng flavonoid tổng số (TFC) là 0,599 mg PCE/g mẫu ^[3]. Hoạt tính dọn gốc tự do DPPH đạt mức 48,36% và chỉ số năng lực khử sắt (FRAP) đạt 2,07 mM FeSO4 ^[3]. Trong khi đó, mẫu củ sen Malaysia ở điều kiện tương đương ghi nhận hàm lượng flavonoid 0,549 mg PCE/g mẫu, tỷ lệ dọn gốc tự do 29,11% và FRAP đạt 1,89 mM FeSO4 ^[3]. Số liệu này cho thấy củ sen thực sự chứa lượng chất chống oxy hóa tự nhiên có khả năng hỗ trợ trung hòa gốc tự do trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu quả trên chuyển hóa và gan

Để kiểm chứng tác động sinh học sâu hơn của củ sen đối với cơ thể sống, một nghiên cứu năm 2021 đã thử nghiệm bổ sung bột củ sen vào khẩu phần ăn của động vật mắc bệnh tiểu đường ^[1]. Các nhà khoa học đã chế tạo bánh màn thầu truyền thống bằng cách thay thế một phần bột mì bằng bột củ sen nhằm tạo ra loại thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp ^[1]. Khi kết hợp 30% bột củ sen vào hỗn hợp bột mì, bánh vẫn đảm bảo độ đàn hồi, độ liên kết và độ hồi phục tốt, đồng thời làm giảm độ cứng của thành phẩm ^[1].

Nghiên cứu tiến hành cho chuột cống bị tiểu đường sử dụng loại bánh chứa 30% bột củ sen này liên tục trong suốt 12 tuần ^[1]. Kết quả theo dõi cho thấy nồng độ đường huyết lúc đói của đàn chuột thí nghiệm đã giảm mạnh từ mức 17,6 mmol/L xuống còn 5,8 mmol/L ^[1]. Đồng thời, các chỉ số mỡ máu tiêu cực bao gồm cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết thanh cũng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt ^[1].

Bên cạnh cải thiện chuyển hóa đường và lipid, các phân tích mô bệnh học gan cùng sự biến đổi nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và acid béo tự do (FFA) trong huyết thanh đã khẳng định hỗn hợp bột này có khả năng bảo vệ gan chuột khỏi các tổn thương do stress oxy hóa gây ra một cách hiệu quả ^[1]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây là thử nghiệm trên mô hình chuột cống mắc đái tháo đường, được kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và thời gian, không thể suy diễn nguyên vẹn thành khả năng phục hồi chức năng phổi trên người hậu COVID-19.

Vai trò của hỗ trợ dinh dưỡng trong phục hồi chức năng hô hấp

Dù củ sen không phải thuốc chữa bệnh, dinh dưỡng hợp lý nói chung lại đóng vai trò tối quan trọng đối với những người đang gặp vấn đề về đường thở. Khi hệ hô hấp bị suy giảm chức năng, cơ thể thường tiêu hao nhiều năng lượng hơn cho động tác thở, dẫn đến nguy cơ sụt cân, teo cơ và suy kiệt.

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2018 tại Trung Quốc đã xem xét vai trò của liệu pháp hỗ trợ dinh dưỡng đối với sự phục hồi chức năng hô hấp ở các bệnh nhân phẫu thuật ung thư phổi nguyên phát ^[4]. Dựa trên hướng dẫn lâm sàng của Hiệp hội Nuôi dưỡng Tĩnh mạch và Tiêu hóa Hoa Kỳ (ASPEN) ban hành năm 2009, can thiệp dinh dưỡng tích cực giúp cải thiện rõ rệt khả năng miễn dịch của bệnh nhân ung thư ^[4]. Liệu pháp dinh dưỡng qua đường tiêu hóa sớm giúp thúc đẩy niêm mạc ruột hấp thu dưỡng chất chủ động, từ đó hỗ trợ hồi phục chức năng tiêu hóa và toàn trạng tốt hơn nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch ^[4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng can thiệp dinh dưỡng sớm giúp bệnh nhân cải thiện tình trạng dinh dưỡng, giảm tỷ lệ biến chứng (như nhiễm trùng phổi, thiếu oxy máu) và hỗ trợ hồi phục chức năng hô hấp sau mổ ^[4].

Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2018 này cũng tự chỉ ra nhiều giới hạn: đây là nghiên cứu hồi cứu từ dữ liệu quá khứ, chưa thể kiểm soát chính xác chế độ ăn hằng ngày của từng bệnh nhân nên có thể xuất hiện sai số ^[4]. Ngoài ra, việc đánh giá chức năng hô hấp lúc đó mới chỉ dừng lại ở tỷ lệ nhiễm trùng phổi và tình trạng thiếu oxy máu do hạn chế về đối tượng và thời gian, chưa có bộ chỉ số hô hấp toàn diện để phân tích sâu hơn ^[4].

Bên cạnh đó, các chuyên gia y tế cũng cảnh báo về cách thiết lập chế độ ăn cho người bệnh suy hô hấp. Theo một tài liệu y khoa năm 2005 về dinh dưỡng cho bệnh nhân suy hô hấp, những người bị suy hô hấp mạn tính thường bị thiếu hụt dinh dưỡng, đặc biệt trong các đợt bùng phát cấp tính ^[5]. Việc cung cấp dinh dưỡng cần duy trì ở mức đẳng calo hoặc giảm nhẹ calo, trong đó tỷ lệ chất béo nên chiếm khoảng 50% tổng năng lượng nạp vào để tránh gây quá tải thông khí phổi ^[5]. Việc bổ sung các vi chất dinh dưỡng vi lượng cũng cần được cân nhắc kỹ vì một số khoáng chất như phốt pho (P), magie (Mg), selen (Se) có ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng hô hấp ^[5]. Do đó, việc chỉ tập trung ăn một món duy nhất như củ sen hầm có thể làm mất cân đối tỷ lệ đa lượng cần thiết cho phổi.

Củ sen hầm không thể thay thế tập thở và phục hồi chức năng

Sự nhầm lẫn lớn nhất hiện nay của nhiều người bệnh hậu COVID-19 là coi món ăn bài thuốc dân gian như một biện pháp điều trị dứt điểm chứng khó thở. Khi virus tấn công đường hô hấp, tình trạng xơ hóa nhẹ, giảm dung tích sống của phổi hay rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ cần thời gian phục hồi thông qua các bài tập thở chuyên biệt và vật lý trị liệu hô hấp.

Một bát canh củ sen hầm có thể mang lại cảm giác ấm áp, ngon miệng, bù nước, cung cấp kali, vitamin C và các chất chống oxy hóa giúp giảm mệt mỏi tạm thời ^[1]. Nhưng củ sen không thể tác động làm giãn phế quản, không làm tăng dung tích lồng ngực và không trực tiếp loại bỏ tổn thương thực thể tại nhu mô phổi. Nếu người bệnh bỏ qua các bài tập hít thở sâu, tập phục hồi chức năng hoặc không đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu thở dốc, tình trạng bệnh có thể chuyển biến xấu âm thầm.

Dinh dưỡng và phục hồi chức năng là hai mắt xích song hành, tương hỗ lẫn nhau chứ không thể hoán đổi. Chế độ ăn lành mạnh tạo nền tảng thể lực để người bệnh có sức tập luyện, trong khi các bài tập vận động hô hấp mới là phương pháp chủ động tái huấn luyện các cơ hô hấp hoạt động hiệu quả trở lại.

Những ai cần thận trọng khi dùng củ sen?

Mặc dù củ sen là thực phẩm lành tính với đa số mọi người, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi đưa món ăn này vào thực đơn thường xuyên:

• Người mắc bệnh đái tháo đường: Mặc dù nghiên cứu trên chuột cho thấy bột củ sen có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết trong điều kiện nhất định ^[1], củ sen tươi về bản chất vẫn là nguồn thực phẩm chứa nhiều tinh bột ^[1]. Nếu chế biến theo kiểu hầm nhừ hoặc nấu chè có thêm đường, chỉ số đường huyết của món ăn có thể tăng lên, dễ gây dao động đường huyết sau ăn nếu không kiểm soát liều lượng.
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ đầy bụng: Củ sen chứa lượng chất xơ dồi dào ^[1]. Với những người mới ốm dậy, chức năng dạ dày - ruột còn yếu, việc ăn quá nhiều củ sen một lúc hoặc chế biến chưa chín kỹ có thể dẫn đến cảm giác chướng bụng, khó tiêu và ậm ạch.
• Bệnh nhân suy thận nặng: Do củ sen là loại củ giàu kali và phốt pho ^[1], những bệnh nhân cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng khoáng chất nạp vào để tránh gánh nặng cho thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng đều đặn.

Cách chế biến và bổ sung củ sen đúng cách tại nhà

Để khai thác tối đa giá trị dinh dưỡng của củ sen mà không biến món ăn thành gánh nặng chuyển hóa, người chăm sóc cần lưu ý một số nguyên tắc chế biến đơn giản sau:

• Lựa chọn và xử lý củ tươi: Nên chọn những củ sen còn tươi, chắc tay, không bị thâm úng hay có mùi lạ. Quá trình bảo quản củ sen tươi cắt lát đòi hỏi sự kỹ lưỡng để tránh thất thoát dưỡng chất và nhiễm khuẩn ^[6]. Khi sơ chế, nên ngâm rửa sạch bùn đất trong các lỗ củ sen dưới vòi nước chảy.
• Cách nấu giữ trọn vi chất: Món củ sen hầm nên được nấu cùng các nguyên liệu giàu đạm nạc như thịt nạc thăn, sườn lợn ít mỡ hoặc các loại đậu. Tránh ninh quá nhừ ở nhiệt độ cao trong thời gian quá lâu vì có thể làm hao hụt các vitamin nhạy cảm với nhiệt như vitamin C và vitamin nhóm B ^[1]. Nêm nếm gia vị vừa phải, hạn chế tối đa muối và tuyệt đối không thêm đường phèn hay mật mía vào canh hầm của người bệnh.
• Khẩu phần hợp lý: Một người trưởng thành đang hồi phục sức khỏe chỉ nên ăn khoảng 100 - 150g củ sen mỗi lần, tuần từ 2 đến 3 bữa. Cần xem củ sen như một phần rau củ cung cấp tinh bột trong bữa ăn, từ đó giảm bớt lượng cơm trắng tương ứng để giữ cân bằng năng lượng.
• Kết hợp đa dạng thực phẩm: Không nên chỉ ăn duy nhất món củ sen ngày này qua ngày khác. Bữa ăn hồi phục cần kết hợp đầy đủ rau xanh đậm màu, trái cây tươi, cá, trứng và bổ sung đủ nước ấm hằng ngày.

Món củ sen hầm là một lựa chọn ẩm thực bổ dưỡng, cung cấp các khoáng chất, vitamin và hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên giúp nâng cao thể trạng trong giai đoạn hồi phục sức khỏe [1, 7]. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa món ăn này thành giải pháp đặc trị di chứng hô hấp. Hãy xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng, duy trì tập luyện hít thở đều đặn và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng khó thở hay mệt mỏi hậu COVID-19 không có dấu hiệu thuyên giảm.