Nhiều người bệnh lao phổi vì sợ tác dụng phụ của thuốc tây hoặc tin vào các bài thuốc truyền miệng đã tìm đến cây bọ mắm (dân gian thường gọi là cây thuốc dòi) với hy vọng chữa dứt điểm bệnh. Những lời đồn thổi trên mạng xã hội cho rằng chỉ cần uống nước sắc từ loại cây này vài tháng, phổi sẽ sạch tổn thương mà không cần dùng hóa chất độc hại.
Thực tế y khoa khẳng định: Cây bọ mắm không thể thay thế phác đồ kháng sinh điều trị lao. Tự ý bỏ thuốc điều trị theo phác đồ chuẩn của Bộ Y tế để dùng thảo dược là hành vi nguy hiểm, trực tiếp dẫn đến lao kháng thuốc, suy hô hấp và tăng nguy cơ tử vong.
Cơn sốt bọ mắm và những ngộ nhận tai hại
Trong y học cổ truyền, cây bọ mắm (tên khoa học thuộc nhóm thực vật bản địa, thường được dân gian gán cho tác dụng tiêu đờm, trừ ho, giải độc) vốn được sử dụng trong các bài thuốc làm dịu cơn ho thông thường hoặc viêm họng nhẹ. Tuy nhiên, qua quá trình truyền miệng thiếu kiểm chứng, tác dụng "trừ đờm, giảm ho" này đã bị thổi phồng thành khả năng "tiêu diệt vi khuẩn lao" hay "chữa khỏi hẳn lao phổi".
Nhiều người bệnh khi thấy uống nước sắc thảo dược làm dịu bớt cảm giác rát họng, đờm loãng ra thì lầm tưởng rằng căn bệnh lao đã thuyên giảm. Sự nhầm lẫn giữa việc "giảm triệu chứng bề mặt" và việc "tiêu diệt tận gốc mầm bệnh" là nguyên nhân chính khiến không ít bệnh nhân đưa ra quyết định sai lầm.
Lao phổi là bệnh truyền nhiễm do trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra. Đây là loại vi khuẩn cực kỳ cứng đầu với cấu trúc thành tế bào dày, chứa nhiều lipid phức tạp, có khả năng lẩn trốn sâu bên trong các đại thực bào và mô hoại tử bã đậu của phổi. Để tiêu diệt hoàn toàn loại trực khuẩn này, y học hiện đại phải phối hợp đồng thời nhiều loại kháng sinh đặc hiệu, kéo dài liên tục từ 6 đến 9 tháng hoặc lâu hơn.
Việc uống nước lá không thể tạo ra nồng độ hoạt chất đủ mạnh trong máu và mô phổi để xuyên qua lớp vỏ bảo vệ kiên cố của vi khuẩn lao. Khi triệu chứng ho tạm lắng do tác dụng làm dịu niêm mạc của thảo mộc, vi khuẩn lao bên trong phổi vẫn tiếp tục nhân lên, âm thầm phá hủy các phế nang và tạo ra các hang lao mới.
Giới hạn của nghiên cứu: Ống nghiệm không phải cơ thể người
Để đánh giá một dược liệu có tiềm năng kháng vi sinh vật gây bệnh đường hô hấp hay không, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chiết xuất từ các loài thảo mộc dân gian. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết lá một loài thực vật y học cổ truyền (Capparis zeylanica) đã sử dụng phương pháp khuếch tán giếng thạch để thử nghiệm trên nhiều chủng vi sinh vật gây bệnh, bao gồm cả trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis [1]. Kết quả phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và mô phỏng tính toán vi mô cho thấy một số hợp chất trong phân đoạn ethyl acetate có ái lực và khả năng ức chế vi sinh vật, nhưng hiệu quả ức chế mạnh nhất của dịch chiết này lại ghi nhận trên vi khuẩn đường ruột Salmonella paratyphi chứ không phải trực khuẩn lao [1].
Một công bố khoa học khác vào năm 2018 cũng tiến hành phân tích hóa thực vật và hoạt tính kháng khuẩn của các dịch chiết từ loài thực vật này [2]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp ngâm chiết Soxhlet với nhiều dung môi như nước, ete dầu hỏa, ethyl acetate và methanol trên các chủng vi khuẩn, nấm gồm Mycobacterium tuberculosis, Candida albicans, Staphylococcus epidermidis và Salmonella paratyphi [2]. Kết quả xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của các dịch chiết thực vật dao động từ 3,21 mg/ml đến 50 mg/ml, và nồng độ diệt khuẩn/diệt nấm tối thiểu (MBC/MFC) dao động từ 6,25 mg/ml đến 50 mg/ml [2].
Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết ethyl acetate cho thấy hoạt tính kháng khuẩn tốt nhất, với vòng ức chế đạt mạnh nhất trên nấm Candida albicans (đường kính vòng kháng khuẩn 40 mm), trong khi hoạt tính trên các vi khuẩn khác thấp hơn nhiều [2]. Phân tích hóa thực vật trong mẫu chiết ethyl acetate xác định sự hiện diện của steroid, tanin và glycosid tim, đồng thời phổ GC-MS phát hiện khoảng 20 hợp chất khác nhau [2].
Dữ liệu khoa học này chứng minh rõ ràng hai điểm then chốt: Thứ nhất, hoạt tính kháng khuẩn của thảo mộc chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong đĩa petri (in vitro), sử dụng các dung môi hóa học chuyên biệt như ethyl acetate để cô đặc hoạt chất, hoàn toàn khác với việc đun nước uống tại nhà [1], [2]. Thứ hai, nồng độ cần thiết để ức chế vi sinh vật trong phòng thí nghiệm rất cao (MIC lên tới hàng miligam/mililit), mức nồng độ mà việc uống nước lá thông thường không bao giờ có thể đạt tới được trong huyết tương người [2]. Do đó, việc suy diễn từ vài thử nghiệm ống nghiệm sơ khởi thành bài thuốc uống chữa dứt bệnh lao là hoàn toàn phản khoa học.
Nguy cơ lao kháng thuốc và tử vong khi bỏ phác đồ chuẩn
Nguy cơ lớn nhất đối với bệnh nhân lao phổi khi tự ý dùng thảo mộc là hành vi gián đoạn hoặc bỏ hẳn thuốc kháng lao chuẩn. Trong vài tuần đầu dùng thuốc tây, phần lớn vi khuẩn lao thể hoạt động bị tiêu diệt, bệnh nhân cảm thấy khỏe hơn, ăn ngon miệng hơn và giảm ho. Đây chính là giai đoạn tâm lý chủ quan lên cao nhất.
Nhiều người bệnh vì ngại uống nhiều viên thuốc mỗi ngày, sợ cảm giác mệt mỏi, nóng trong người do tác dụng phụ của kháng sinh nên đã chuyển sang uống bọ mắm để "thanh lọc phổi". Khi ngừng kháng sinh, những con vi khuẩn lao còn sót lại – thường là những cá thể có sức đề kháng cao nhất – sẽ nhanh chóng tái sinh sôi.
Quá trình này trực tiếp tạo ra chủng trực khuẩn lao kháng thuốc (MDR-TB). Khi vi khuẩn đã đột biến kháng lại hai loại thuốc cốt lõi là Isoniazid và Rifampicin, phác đồ điều trị ban đầu kéo dài 6 tháng sẽ hoàn toàn mất tác dụng. Bệnh nhân buộc phải chuyển sang phác đồ điều trị lao kháng thuốc kéo dài từ 18 đến 24 tháng với các loại thuốc độc tính cao hơn gấp nhiều lần, chi phí tốn kém gấp hàng chục đến hàng trăm lần và tỷ lệ cứu sống sụt giảm nghiêm trọng.
Nếu tiếp tục trì hoãn điều trị y tế để theo đuổi các bài thuốc thảo mộc, vi khuẩn lao sẽ phá hủy toàn bộ nhu mô phổi, tạo thành các hang lao rải rác, gây biến chứng ho ra máu sét đánh, tràn khí màng phổi, suy hô hấp cấp và tử vong. Hơn thế nữa, người bệnh mang chủng vi khuẩn lao kháng thuốc khi ho, khạc nhổ sẽ phát tán mầm bệnh nguy hiểm này ra cộng đồng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người thân trong gia đình.
Những ai tuyệt đối phải thận trọng?
Tất cả người bệnh đã được chẩn đoán xác định lao phổi hoặc lao ngoài phổi tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc thảo mộc dân gian để thay thế kháng sinh. Sự thận trọng đặc biệt cần áp dụng cho các nhóm đối tượng sau:
Bệnh nhân lao mới phát hiện: Giai đoạn tấn công ban đầu (2-3 tháng đầu) là thời điểm sống còn để khống chế tải lượng vi khuẩn. Việc bỏ thuốc trong giai đoạn này gần như chắc chắn dẫn tới thất bại điều trị và tạo chủng kháng thuốc.
Bệnh nhân có bệnh nền về gan và thận: Cả thuốc điều trị lao và các hợp chất trong thảo mộc đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Việc tùy tiện uống thêm các loại nước sắc đậm đặc từ cây cỏ không rõ nguồn gốc sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa, dễ gây tương tác thuốc nguy hiểm hoặc làm bùng phát viêm gan nhiễm độc cấp, suy thận cấp, buộc bác sĩ phải ngừng toàn bộ thuốc kháng lao cứu mạng.
Người nhiễm HIV/AIDS hoặc suy giảm miễn dịch: Hệ miễn dịch của nhóm bệnh nhân này quá yếu ớt để có thể tự phòng vệ. Vi khuẩn lao sẽ lan tỏa toàn thân thành lao kê, lao màng não rất nhanh nếu không có sự bao vây tức thì của phác đồ kháng sinh chuẩn.
Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn
Nếu muốn sử dụng thảo dược như một biện pháp hỗ trợ giảm ho nhẹ hoặc làm mát cơ thể theo thói quen dân gian, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa nghiêm ngặt:
Nguyên tắc tuân thủ tuyệt đối: Uống thuốc kháng lao đúng giờ, đủ liều, đủ thời gian theo chỉ dẫn của chương trình chống lao quốc gia. Tuyệt đối không tự ý giảm liều, ngắt quãng hoặc ngừng thuốc khi thấy cơ thể khỏe lại.
Hỏi ý kiến bác sĩ điều trị: Trước khi uống bất kỳ loại trà thảo mộc hay nước sắc lá cây nào, bệnh nhân cần thông báo trực tiếp cho bác sĩ phụ trách. Bác sĩ sẽ đánh giá xem loại cây đó có nguy cơ tương tác với thuốc kháng sinh chống lao hay gây hại cho chức năng gan, thận hay không.
Cách ly thời gian sử dụng: Nếu được bác sĩ đồng ý sử dụng thảo dược để làm dịu họng, tuyệt đối không uống cùng lúc với thuốc tây. Nên uống cách xa thời điểm dùng thuốc kháng lao ít nhất 2 đến 3 giờ để tránh các chất tanin hoặc hợp chất thực vật làm cản trở sự hấp thu của kháng sinh qua niêm mạc ruột.
Chế độ dinh dưỡng nâng đỡ thể trạng: Thay vì tìm kiếm các loại "thần dược" truyền miệng, người bệnh lao nên tập trung vào chế độ ăn giàu năng lượng, cân đối đủ bốn nhóm dưỡng chất (chất đạm, chất béo, bột đường, vitamin và khoáng chất), uống đủ nước mỗi ngày, nghỉ ngơi hợp lý và giữ tinh thần lạc quan.
Lời kết
Cây bọ mắm hay bất kỳ loại thảo mộc dân gian nào hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn lao và không thể thay thế phác đồ kháng sinh của y học hiện đại. Niềm tin mù quáng vào lời đồn truyền miệng chính là con đường ngắn nhất dẫn đến tình trạng kháng thuốc và tử vong do lao phổi. Hãy kiên trì tuân thủ trọn vẹn phác đồ điều trị được bác sĩ chỉ định để bảo vệ lá phổi và sức khỏe của chính mình cũng như cộng đồng.
