Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để trị bệnh, bồi bổ cơ thể hoặc giảm cân vì tin rằng thảo mộc luôn lành tính. Trong số các cây thuốc cổ truyền, chi Sơn dịch (tên khoa học là Aristolochia, thuộc họ Mộc hương Aristolochiaceae) từng được dùng rộng rãi ở nhiều nền y học bản địa trên thế giới. Tuy nhiên, trong những thập kỷ gần đây, hàng loạt cơ quan quản lý y tế tại châu Âu, châu Mỹ và châu Á đã ban hành lệnh cấm lưu hành hoàn toàn đối với các dược liệu và chế phẩm có nguồn gốc từ chi thực vật này.

Lý do trực tiếp dẫn tới lệnh cấm nghiêm ngặt trên toàn cầu là do các loài thuộc chi Sơn dịch chứa axit aristolochic (AA) – một hoạt chất độc tính cực mạnh đối với thận và là tác nhân gây ung thư tế bào biểu mô tiết niệu đã được khoa học chứng minh. Hoạt chất này gây tổn thương không thể hồi phục, dẫn tới suy thận giai đoạn cuối và khởi phát khối u ác tính, khiến các chuyên gia y tế khẳng định không có ngưỡng phơi nhiễm nào được coi là an toàn.

Độc tố tiềm ẩn trong chi Sơn dịch

Chi thực vật Aristolochia bao gồm khoảng 500 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [2]. Về mặt thực vật học, nhóm cây này có dạng thân đứng hoặc thân leo, lá hình tim mọc so le, cụm hoa hình ống tẩu đặc trưng và quả nang tự nứt [1]. Trong y học dân gian, nhiều loài thuộc chi này từng được dùng để điều trị các vấn đề về tiêu hóa, viêm khớp cấp tính, phù thũng hoặc dùng làm thuốc lợi tiểu và chống thấp khớp [1], [3], [2], [4].

Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời, thảo dược này lại mang độc tính nội tại nguy hiểm [5]. Thành phần hóa học gây hại chính trong các loài Sơn dịch là axit aristolochic (bao gồm dạng AA-I và AA-II) [6]. Đây là những độc chất có khả năng hủy hoại cấu trúc thận và làm biến đổi cấu trúc tế bào, từ đó gây ra những hệ lụy sức khỏe lâu dài cho người sử dụng [3], [6].

Cơ chế tàn phá thận và gây ung thư

Axit aristolochic xâm nhập vào cơ thể sẽ dẫn đến bệnh lý thận đặc hiệu mang tên "bệnh thận do axit aristolochic" (Aristolochic Acid Nephropathy - AAN) [1], [4]. Cơ chế bệnh học ghi nhận tổn thương xơ hóa mô kẽ vỏ thận tiến triển trên diện rộng mà không đi kèm thương tổn ở cầu thận [7], [4]. Quá trình này diễn ra âm thầm, khiến nhu mô thận bị xơ hóa dần dần cho đến khi chức năng thận suy giảm hoàn toàn [7], [8].

Bên cạnh tổn thương thận, axit aristolochic còn là chất sinh ung thư cực mạnh [1], [7]. Hoạt chất này liên kết với vật chất di truyền tạo thành phức hợp cộng gộp DNA đặc hiệu (AA-DNA adducts), được tìm thấy trực tiếp trong mô sinh thiết thận và các khối u của bệnh nhân phơi nhiễm [7], [8]. Quá trình hình thành phức hợp này gây đột biến tế bào, dẫn tới ung thư biểu mô đường tiết niệu trên (UTUC) và ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp [7], [8].

Một đặc điểm cực kỳ nguy hiểm là khoảng thời gian trễ kéo dài từ khi phơi nhiễm mãn tính cho tới khi biểu hiện bệnh lý suy thận đe dọa tính mạng hoặc ung thư khởi phát [3]. Do thời gian ủ bệnh lâu, người bệnh và cộng đồng rất khó tự nhận biết hoặc liên hệ sự suy kiệt sức khỏe của mình với các bài thuốc thảo dược đã uống từ trước đó [3].

Các vụ việc thực tế và bằng chứng khoa học

Bằng chứng dịch tễ học rõ nét đầu tiên về độc tính của dược liệu này bắt nguồn từ sự việc y tế chấn động tại Bỉ vào đầu thập niên 1990 [7], [4].

Một nghiên cứu tổng quan dịch tễ ghi nhận, từ năm 1990 đến năm 1992, hơn 100 phụ nữ trẻ tại Bỉ và Pháp sử dụng chế phẩm thảo dược giảm cân đã bị suy thận nghiêm trọng với biểu hiện xơ hóa mô kẽ vỏ thận diện rộng [7], [4]. Hàng loạt trường hợp sau đó đã phải ghép thận hoặc chạy thận nhân tạo và phát triển khối u ác tính đường tiết niệu trên [7], [4]. Qua điều tra độc chất, các nhà khoa học phát hiện loài phòng kỷ thông thường (Stephania tetrandra) trong viên giảm cân đã bị thay thế nhầm lẫn bằng loài Quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi thuộc chi Sơn dịch), dẫn đến việc người dùng bị nhiễm độc axit aristolochic liều cao [7], [4].

Nhiều kịch bản phơi nhiễm khác cũng được ghi nhận trên khắp thế giới. Bằng chứng dịch tễ bao gồm: người dân và bệnh nhân suy thận mãn tính sử dụng các bài thuốc thảo dược phối hợp tại Đài Loan, các thầy thuốc đông y bị phơi nhiễm nghề nghiệp, và người dân tại các làng nông nghiệp ven thung lũng sông Danube bị nhiễm độc do nguồn thực phẩm bị lẫn hạt cây thuộc chi này [7]. Các mô khối u cắt bỏ từ bệnh nhân đều xác nhận sự hiện diện của phức hợp AA-DNA adducts [7].

Tại Hồng Kông, một báo cáo lâm sàng năm 2005 đã mô tả trường hợp bệnh nhân có tiền sử bệnh Crohn và ung thư đại tràng bị suy thận không rõ nguyên nhân sau 2 tháng uống một bài thuốc có chứa Tầm cốt phong (Herba Aristolochia Mollissemae) [8]. Sau 12 tháng uống thảo dược, bệnh nhân rơi vào suy thận giai đoạn cuối phải lọc máu định kỳ và được chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp sau 5 tháng [8]. Xét nghiệm chuyên sâu (HPLC-DAD, ESI-MS/MS) khẳng định có axit aristolochic trong mẫu thảo dược, và kỹ thuật đánh dấu phóng xạ P-32 phát hiện phức hợp AA-DNA trong sinh thiết thận [8]. Vụ việc bắt nguồn từ việc thảo dược không độc bị nhà bán buôn thay thế nhầm bằng loài cây thuộc chi Aristolochia [8].

Các khảo sát thực địa sau lệnh cấm cũng cho thấy nguy cơ tồn lưu độc chất trên thị trường. Nghiên cứu năm 2006 tại Melbourne (Úc) đã kiểm tra 21 mẫu dược liệu thô và 7 sản phẩm thảo dược thành phẩm thu thập năm 2003 (sau khi Úc ban hành lệnh cấm), so sánh với 6 mẫu dược liệu thô thu thập năm 2001 (trước lệnh cấm) [6]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) phát hiện 4 mẫu thảo dược thô trước lệnh cấm và 2 sản phẩm thành phẩm lưu hành sau lệnh cấm vẫn chứa axit aristolochic với hàm lượng từ 16 đến 1002 ppm [6].

Đến năm 2022, nghiên cứu sử dụng que thử sắc ký miễn dịch dòng chảy ngang kết hợp PCR (PCR-LFA) có độ nhạy phát hiện DNA ở nồng độ cực thấp 0,01 ng đã tiến hành khảo sát các mẫu dược liệu thô và mẫu thảo dược phối hợp trên thị trường [1]. Kết quả cho thấy các loại dược liệu thô và chế phẩm chứa loài Aristolochia vẫn tiếp tục xuất hiện tại các phòng bào chế, đe dọa an toàn người bệnh [1]. Tương tự, nghiên cứu mã vạch DNA năm 2018 tại Thái Lan ghi nhận tình trạng 3 loài Aristolochia (A. pierrei, A. tagala, A. pothieri) được dùng thay thế lẫn lộn trong bài thuốc dân gian "Krai-Krue" mà không rõ nguồn gốc chính xác [2].

Làn sóng cấm lưu hành trên toàn thế giới

Trước các bằng chứng dịch tễ và bệnh học không thể chối cãi, các cơ quan y tế trên toàn cầu đã vào cuộc quyết liệt nhằm loại bỏ thảo dược này khỏi chuỗi cung ứng [7].

Đến năm 2003, hầu hết các quốc gia và khu vực bao gồm châu Âu, châu Mỹ và nhiều nước châu Á đã ban hành lệnh cấm lưu hành hoàn toàn đối với các sản phẩm, thực phẩm bổ sung và bài thuốc có chứa các loài thực vật thuộc họ Sơn dịch (Aristolochia) [1], [2], [4]. Tại Úc, nguồn cung ứng các loại thảo dược chứa axit aristolochic cũng đã bị đình chỉ trước tháng 9 năm 2003 [6]. Sự cố y tế tại Hồng Kông năm 2005 cũng khiến cơ quan y tế sở tại thu hồi toàn bộ các thảo dược liên quan đến hoạt chất này [8].

Tuy vậy, sự giám sát an toàn đối với các sản phẩm thảo dược vẫn gặp nhiều rào cản do tình trạng báo cáo tác dụng phụ chưa đầy đủ, thiếu hụt dữ liệu độc tính tổng hợp và chất lượng sản phẩm không đồng đều [5]. Đến nay, một số quốc gia như Ấn Độ hay Trung Quốc vẫn ghi nhận việc sử dụng một số loài Aristolochia trong phạm vi y học cổ truyền nội địa [4].

Hiểu lầm tai hại: Cứ tự nhiên là an toàn

Quan niệm phổ biến nhất trong cộng đồng là các sản phẩm tự nhiên hoặc thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ [3], [7], [4], [5]. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế nhấn mạnh không thể đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "an toàn" [3]. Nhiều loài thảo mộc vốn có độc tính nội tại rất mạnh gây tổn thương gan, thận, tim mạch, thần kinh, đường tiêu hóa hoặc gây ung thư [4], [5].

Bên cạnh Sơn dịch, nhiều cây cỏ quen thuộc khác cũng tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai cách: hạt thầu dầu (castor oil plant seeds) dùng làm thuốc gây nôn và nhuận tràng có độ rủi ro cao; lá cây Piper auritum dùng gói bánh ngô chứa nhiều safrole gây độc gan và ung thư nếu dùng đường uống liều cao; hay phần giàu dẫn xuất anthranoid của cây lô hội (Aloe vera) không an toàn khi uống kéo dài [3].

Một hiểu lầm khác là dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm sử dụng truyền thống hàng trăm năm để khẳng định cây thuốc vô hại [3], [4]. Nhiều loài như Aristolochia debilis, Aristolochia contorta, Aristolochia manshuriensis, hay Aristolochia fangchi đã được ghi chép trong đông y hàng thế kỷ, nhưng độc tính mãn tính và sự ủ bệnh âm thầm khiến kinh nghiệm truyền thống khó lòng nhận biết tác hại [3], [4]. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về đánh giá thuốc thảo dược nêu rõ nguyên tắc an toàn dựa trên kinh nghiệm "không thấy tác hại", nhưng cũng yêu cầu phải thực hiện các biện pháp quản lý hạn chế khi có bằng chứng khoa học mới đòi hỏi phải đánh giá lại rủi ro - lợi ích [3].

Nguy cơ nhầm lẫn tên gọi và rác dược liệu

Mối đe dọa từ Sơn dịch đối với người tiêu dùng không chỉ nằm ở việc dùng trực tiếp mà còn ở nguy cơ ngộ độc thụ động do nhầm lẫn tên gọi hoặc cố tình gian lận thương mại [5], [6].

Tại nhiều cơ sở y học cổ truyền, sự thiếu chuẩn hóa danh mục và việc định danh không chính xác trong tên gọi tiếng Hán giữa các loài thực vật tương đồng dẫn tới việc dược liệu độc bị trộn lẫn hoặc thay thế cho thảo dược lành tính [4], [6]. Trường hợp điển hình là tên gọi "Phòng kỷ": vị thuốc không độc Hán phòng kỷ (Stephania tetrandra) dễ bị thay thế nhầm bằng Quảng phòng kỷ mang độc tố (Aristolochia fangchi) [4]. Hay vị thuốc Tế tân (Xi Xin), rễ của loài Asarum heterotropoides var. mandshuricum (cùng họ Aristolochiaceae) chỉ chứa hàm lượng axit aristolochic rất thấp (dưới 0,5 ppm), nhưng toàn cây lại chứa lượng độc tố cao từ 1 đến 150 ppm; việc thu hái lẫn lộn toàn cây trong sản xuất có thể tạo ra sản phẩm thảo dược có độc tính nghiêm trọng [4].

Ngoài ra, việc nhãn mác không rõ ràng trên các thành phẩm đông dược bán sẵn khiến người bệnh không thể biết chính xác thành phần bên trong [6]. Ngay cả sau các lệnh cấm, tình trạng thảo dược trôi nổi, kém chất lượng hoặc rác dược liệu chứa thành phần Sơn dịch vẫn được các kỹ thuật sinh học phân tử như PCR hay giải trình tự DNA phát hiện trên thị trường bán lẻ [1], [6].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Đối với các loài thảo dược thuộc chi Sơn dịch và mọi chế phẩm chứa axit aristolochic, khuyến cáo y tế là không có mức liều an toàn nào cho bất kỳ ai [7]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần cảnh giác cao độ:

  • Người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh lý thận: Những người có chức năng thận suy giảm nếu tiếp xúc với thảo dược chứa độc tố sẽ đẩy nhanh quá trình tổn thương xơ hóa mô kẽ, nhanh chóng tiến triển thành suy thận giai đoạn cuối đe dọa tính mạng [7], [8].
  • Phụ nữ mang thai: Cần đặc biệt cẩn trọng với các chế phẩm thảo dược trôi nổi. Đơn cử như việc dùng kéo dài các thảo dược chứa anthranoid từ lô hội đường uống đã được xác nhận là không an toàn do làm tăng lưu lượng máu đến tử cung và có thể gây sảy thai [3].
  • Người sử dụng sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc: Lịch sử các ca ngộ độc tại Bỉ cho thấy những người muốn giảm cân nhanh qua các công thức đông y trôi nổi là nhóm nạn nhân chịu hậu quả nặng nề nhất của việc thay nhầm dược liệu Sơn dịch [7], [4].

Lời khuyên thực tế bảo vệ sức khỏe

Để bảo vệ bản thân và gia đình trước các rủi ro nhiễm độc dược liệu không rõ nguồn gốc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Tuyệt đối không tự ý mua dược liệu trôi nổi: Không sử dụng các loại cây cỏ, thảo mộc khô hoặc thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc xuất xứ, không có nhãn mác kiểm định chất lượng từ cơ quan y tế.
  • Thận trọng với thuốc đông y không rõ thành phần: Khi sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền, cần lựa chọn các bệnh viện, phòng khám đông y uy tín được cấp phép, có đội ngũ thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề và nguồn dược liệu được kiểm định rõ ràng nhằm tránh nhầm lẫn thực vật độc [5], [6].
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền: Người có bệnh lý mãn tính, đặc biệt là bệnh thận, gan hoặc đang dùng thuốc tây y, phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào để tránh tương tác thuốc và ngộ độc thận [5], [8].
  • Dừng sử dụng và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các triệu chứng suy giảm sức khỏe, mệt mỏi, tiểu ít hoặc nghi ngờ sản phẩm thảo mộc đang dùng có nguồn gốc từ chi Sơn dịch, cần ngừng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm chức năng thận.

Tóm lại, lệnh cấm lưu hành chi Sơn dịch và các thảo dược chứa axit aristolochic trên thế giới là biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc. Người tiêu dùng cần xóa bỏ định kiến "thảo dược tự nhiên luôn vô hại" để tránh những thảm kịch suy thận và ung thư đáng tiếc. Hãy là người bệnh thông thái, luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm bổ sung nào vào cơ thể.