Nhiều người Việt tin cao gấu chữa bách bệnh, tăng sinh lực, trị thoái hóa xương khớp. Niềm tin này đẩy giá cao gấu lên trời, biến nó thành món hàng xa xỉ. Tuy nhiên, giới khoa học nhìn nhận sản phẩm từ xương nấu đặc này dưới góc độ hóa sinh hoàn toàn khác.

Xét bản chất hóa học, cao xương động vật nói chung và cao gấu nói riêng không chứa hoạt chất thần kỳ nào độc quyền. Quá trình ninh nấu kéo dài nhiều ngày chỉ để lại gelatin (protein bị biến tính nhiệt) cùng một lượng khoáng chất vô cơ tan trong nước.

Thành phần thực sự trong xương động vật

Xương của động vật có vú là cấu trúc composite tự nhiên. Về mặt hóa học cơ bản, xương gồm khoáng chất apatit, các sợi collagen, protein không collagen và các chất hữu cơ khác [1]. Khoáng chất apatit tồn tại dưới dạng các phiến mỏng đa tinh thể xếp lớp, nằm xen kẽ giữa các sợi collagen [1].

Khi phân tích cấu trúc xương, các nhà khoa học nhận thấy các phiến khoáng chất này được gắn kết với nhau bằng một chất keo hữu cơ tự nhiên [1]. Chất keo này giúp xương chịu lực, tăng độ cứng và hấp thụ năng lượng va đập [1]. Tuy nhiên, chất keo này dễ bị phá hủy bởi các dung dịch tẩy hoặc nhiệt độ phân hủy chất hữu cơ [1]. Quá trình nấu cao dùng nhiệt độ cao liên tục trong nhiều ngày sẽ làm đứt gãy toàn bộ cấu trúc xoắn ba của collagen, biến chúng thành gelatin thông thường và phá vỡ cấu trúc sinh học nguyên bản.

Canxi photphat và protein biến tính: Không có chất độc quyền

Sau khi đun nấu kéo dài, phần hữu cơ còn lại trong cao chủ yếu là các peptide ngắn và axit amin từ collagen bị thủy phân. Phần vô cơ trích ly được chính là canxi photphat. Trong y học tái tạo hiện đại, canxi photphat là thành phần quen thuộc để chế tạo vật liệu tổng hợp thay thế xương [2].

Các hạt gốm canxi photphat tổng hợp gồm hydroxyapatite và beta-tricalcium phosphate (tỷ lệ 60/40 theo trọng lượng) đã được chứng minh hiệu quả trong việc kích thích tạo xương khi cấy ghép vào tổn thương xương đùi ở thỏ [2]. Tỷ lệ tạo xương mới đạt khoảng 40% sau 24 tuần cấy ghép trực tiếp tại vị trí khuyết hổng [2]. Dù vậy, canxi photphat trong gốm sinh học là vật liệu cấy ghép cơ học tại chỗ, khác hoàn toàn việc ăn hay uống một mẩu cao qua đường tiêu hóa.

Khi cao gấu đi qua dạ dày, axit clohydric và men pepsin phân cắt gelatin thành các axit amin thông thường như glycine, proline. Canxi photphat được hấp thu tương tự như canxi từ xương cá hay vỏ sò. Cao gấu không có bất kỳ enzyme sống, hormone đặc hữu hay hoạt chất sinh học kỳ lạ nào sống sót qua quá trình gia nhiệt dài ngày.

Y học dùng "keo dán xương" như thế nào?

Nhiều người lầm tưởng từ "keo xương" (bone glue) trong tài liệu khoa học đồng nghĩa với cao xương truyền thống. Đây là sự ngộ nhận về thuật ngữ y khoa. Keo dán xương dùng trong y học hiện đại là các chất kết dính sinh học tổng hợp hoặc bán tổng hợp dùng để dán trực tiếp vết gãy hoặc cố định mảnh ghép [3].

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng keo dán xương y tế giúp cố định xương sọ, hàm mặt hoặc chỉnh hình mà không cần dùng nhiều đinh ốc xâm lấn [3]. Chúng gồm hai nhóm chính: chất kết dính tổng hợp (như cyanoacrylate, polyurethane) có lực dính ban đầu cao, và chất kết dính sinh học (như fibrin, collagen) có tính tương thích sinh học vượt trội [3]. Các hydrogel liên kết chéo tổng hợp từ poly(2-oxazoline)s cũng được phát triển để tăng độ bám dính trên bề mặt xương ướt [4].

Ngoài ra, vật liệu composite chứa canxi photphat và keo fibrin cũng được dùng để lấp đầy khuyết hổng xương [5]. Thử nghiệm cấy ghép hạt canxi photphat kết hợp keo fibrin cho thấy sau 24 tuần, lượng xương mới hình thành đạt từ 6,7% (đo bằng BSEM) đến 17% (đo bằng micro CT) trong cơ cừu, và đạt khoảng 40% tại khuyết hổng xương đùi thỏ [5]. Rõ ràng, đây là công nghệ vật liệu sinh học can thiệp ngoại khoa, không liên quan đến việc tiêu thụ cao nấu thủ công. Thậm chí, "bone glue" công nghiệp còn được pha vào nhựa đường polyurethane để tăng độ bền chịu nứt mặt đường giao thông [6].

Những ngộ nhận phổ biến về công dụng của cao gấu

Ngộ nhận lớn nhất là cao gấu có thể "chữa dứt điểm" viêm khớp, thoái hóa khớp hay loãng xương. Tổn thương sụn khớp và mất xương là quá trình thoái hóa phức tạp, phụ thuộc vào cơ học, gen, chuyển hóa và dinh dưỡng toàn thân. Uống cao gấu chỉ cung cấp protein và khoáng chất vô cơ ở lượng nhỏ, không thể tự động tìm đến khớp bị tổn thương để tái tạo sụn.

Quan niệm cao gấu giúp tăng cường sinh lý nam giới cũng hoàn toàn vô căn cứ. Đa phần các loại cao xương được ngâm trong rượu nặng độ để bảo quản và sử dụng. Cảm giác hưng phấn, nóng bừng sau khi uống chủ yếu do tác dụng giãn mạch của cồn, không phải do hoạt chất bí truyền từ xương gấu mang lại.

Rủi ro sức khỏe và những ai cần thận trọng

Sử dụng cao gấu trôi nổi tiềm ẩn nhiều hiểm họa sức khỏe. Quy trình nấu cao thủ công không kiểm soát được hàm lượng kim loại nặng như chì, cadimi hay asen tích tụ trong xương thú rừng. Bên cạnh đó, việc ngâm cao vào rượu nồng độ cao tạo áp lực chuyển hóa rất lớn lên cơ thể.

Những nhóm người tuyệt đối cần thận trọng và tránh xa cao gấu:

  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan: Cồn trong rượu ngâm và lượng đạm đặc có thể kích hoạt các đợt bùng phát suy tế bào gan.
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Lượng đạm cao và phosphat vô cơ dư thừa từ cao xương làm tăng áp lực lọc cầu thận, đẩy nhanh tiến trình suy thận.
  • Bệnh nhân gút (gout): Dịch chiết cô đặc từ phủ tạng hoặc tủy xương động vật chứa lượng nhân purin cao, dễ kích hoạt cơn gút cấp.
  • Người tăng huyết áp và tim mạch: Rượu ngâm cao gây rối loạn nhịp tim và tăng huyết áp khó kiểm soát.

Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ động vật.

Lựa chọn thay thế khoa học và an toàn

Thay vì tìm kiếm các sản phẩm từ động vật hoang dã với chi phí đắt đỏ và tính pháp lý phức tạp, người dân có thể chăm sóc hệ vận động bằng các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng. Để bảo vệ xương khớp, cơ thể cần nguồn canxi và vitamin D3 đầy đủ thông qua chế độ ăn cân bằng: cá nhỏ kho nhừ xương, tôm cua, rau xanh lá đậm, sữa và tắm nắng sáng sớm.

Các nguồn đạm lành mạnh từ trứng, đậu đỗ, thịt nạc và cá giúp cung cấp đủ axit amin cần thiết cho quá trình tổng hợp collagen tự nhiên của cơ thể. Tập luyện thể thao chịu tải nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, đạp xe giúp duy trì mật độ khoáng xương và độ linh hoạt của bao khớp tốt hơn mọi loại cao.

Cao gấu không phải thần dược như lời truyền miệng. Bản chất của sản phẩm này chỉ là đạm biến tính và khoáng chất thô, hoàn toàn không có hoạt chất chữa bách bệnh. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng để tránh tiền mất tật mang và bảo vệ các loài động vật hoang dã.