Lời đồn dân gian về quả trám giải rượu
Nhiều người truyền tai nhau mẹo nhai quả trám trắng hoặc trám rừng sau chập nhậu để nhanh tỉnh táo, đào thải độc tố cồn ra khỏi cơ thể. Cảm giác vị chát dịu chuyển dần sang ngọt thanh khi ăn trám tạo cảm giác khoan khoái tức thì, khiến nhiều người tin đây là bài thuốc giải rượu tức thì.
Tuy nhiên, quả trám không thể giúp gan đào thải cồn nhanh hơn như nhiều người lầm tưởng. Hoạt chất tannin tạo vị chát trong trám rừng chỉ hỗ trợ tạo lớp màng săn se, bảo vệ niêm mạc dạ dày tạm thời trước sự kích ứng của bia rượu, hoàn toàn không can thiệp vào quá trình chuyển hóa cồn tại tế bào gan.
Cơ chế cơ thể hấp thu và xử lý cồn
Khi rượu bia đi vào hệ tiêu hóa, khoảng 80% lượng cồn được chuyển hóa và xử lý tại gan [1]. Cơ thể dựa vào các enzyme chính là alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) để oxy hóa ethanol thành hợp chất acetaldehyde rồi biến đổi thành chất vô hại [1].
Trường hợp uống quá nhiều rượu bia vượt mức chịu đựng của các enzyme này, con đường Cytochrome P450 2E1 (CYP2E1) được kích hoạt [1]. Tình trạng lạm dụng rượu gây ra hàng loạt vấn đề như tổn thương gan, stress oxy hóa và tích tụ gốc tự do [1, 2, 4]. Trám hay bất kỳ dược liệu nào chỉ tác động ở bề mặt đường tiêu hóa chứ không thể thay thế năng lực làm việc tự nhiên của các enzyme gan.
Dữ liệu khoa học về các dược liệu giải độc gan
Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên sâu trực tiếp trên quả trám rừng về khả năng thúc đẩy bài tiết cồn. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ghi nhận hiệu quả hỗ trợ chuyển hóa cồn trên một số dược liệu và chiết xuất thảo mộc khác thông qua thử nghiệm tiền lâm sàng:
Chiết xuất củ sen (Nelumbo nucifera Gaertn): Thử nghiệm trên mô hình chuột bị ngộ độc cồn cấp tính năm 2022 cho thấy chiết xuất củ sen giúp kích hoạt hoạt tính của ADH, ALDH và catalase (CAT), từ đó hạ nồng độ ethanol trong huyết thanh và giảm chỉ số tổn thương AST, ALT, AKP [2].
Chiết xuất rễ rau diếp xoăn (Cichorium intybus): Thử nghiệm năm 2021 trên tế bào gan Chang và chuột cống trắng kéo dài 1, 3 và 50 ngày [3]. Nhóm chuột uống chiết xuất rễ diếp xoăn liều 2 mg/kg và 10 mg/kg trước khi uống cồn 30 phút ghi nhận sự gia tăng enzyme ADH, ALDH, đồng thời hạ men gan GOT, GPT và nồng độ cồn trong máu [3].
Chiết xuất nấm linh chi (Ganoderma lucidum): Nghiên cứu năm 2022 trên chuột hấp thụ cồn quá mức chứng minh các axit ganoderic hỗ trợ ngăn chặn tăng men gan AST, ALT, phục hồi hoạt tính enzyme ADH và cải thiện hệ vi sinh đường ruột [1, 6].
Chiết xuất cúc vạn thọ ngậm cúc (Ligularia fischeri) và Aronia melanocarpa: Nghiên cứu năm 2020 trên tế bào HepG2 và mô hình động vật cho thấy hỗn hợp làm tăng hoạt tính ADH, ALDH, giảm đáng kể nồng độ cồn và acetaldehyde trong huyết thanh ở mô hình thử nghiệm cấp tính [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu trên chuột về chiết xuất lá Dendropanax morbifera năm 2020 [1], cánh hoa nghệ tây năm 2019 [5] và melanin mộc nhĩ đen năm 2021 [6] đều tập trung vào việc giảm men gan, chống stress oxy hóa và cân bằng hệ vi khuẩn ruột bị xáo trộn do cồn.
Lợi ích thực tế và giới hạn của quả trám rừng
Quả trám rừng chứa lượng lớn hợp chất tannin. Chất này kết tủa nhẹ lớp protein trên niêm mạc dạ dày, giúp giảm bớt cảm giác cồn cào, nóng rát do cồn gây ra ngay sau khi uống.
Dù vậy, tannin chỉ có giá trị làm dịu tạm thời tại chỗ. Không có bằng chứng nào xác nhận trám làm hạ nồng độ cồn trong máu hay ngăn ngừa gan nhiễm mỡ, viêm gan do lạm dụng đồ uống có cồn. Phụ thuộc vào trám để tiếp tục uống nhiều rượu bia chỉ khiến gan chịu tổn thương nặng nề hơn theo thời gian.
Hiểu lầm thường gặp về việc giải rượu
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng ăn trám chua chát hay uống nước sắc quả trám sẽ giúp người say tỉnh rượu tức thì để lái xe. Nồng độ cồn trong hơi thở và máu phụ thuộc vào tốc độ lọc của gan, không thể biến mất chỉ sau một vài miếng ăn.
Nhiều người cũng cho rằng nếu đã ăn trám lót dạ thì có thể thoải mái uống quá chén mà không lo viêm loét dạ dày. Thực tế, lớp màng bảo vệ tạm thời của tannin không thể che chắn hoàn toàn niêm mạc trước lượng cồn có nồng độ cao liên tục đổ dồn vào đường tiêu hóa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng trám
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tiến triển nặng không nên ăn quá nhiều trám tươi còn chát đậm. Lượng tannin đậm đặc có thể kích thích niêm mạc gây khó chịu, đau thắt thượng vị hoặc buồn nôn.
Người mắc các bệnh lý gan mạn tính, xơ gan không nên xem trám là giải pháp thanh lọc gan sau khi dùng rượu. Khi có các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
Gợi ý cách sử dụng hợp lý
Có thể dùng trám như một loại quả giải khát hoặc món ăn phụ kèm với lượng vừa phải để giảm khô họng, khát nước sau bữa tiệc.
Nên ăn trám nấu chín, hãm trà ấm hoặc ăn quả chín mềm thay vì nhai trám non quá chát. Để giảm thiểu tác hại của rượu, cách duy nhất là hạn chế dung nạp cồn, uống kèm nhiều nước lọc để cơ thể tự bù nước và nghỉ ngơi điều độ.
Giải độc rượu dân gian bằng quả trám chỉ là mẹo hỗ trợ làm dịu triệu chứng đường tiêu hóa nhờ tannin, hoàn toàn không có tác dụng tăng tốc độ chuyển hóa cồn của gan. Không có thực phẩm nào giúp cơ thể "miễn nhiễm" với tác hại của bia rượu nếu uống quá giới hạn cho phép.
