Nhiều người khi thấy mái tóc thưa dần thường tìm kiếm các loại thực phẩm chức năng bổ sung vi chất với hy vọng phục hồi nang tóc nhanh chóng. Trong số các hoạt chất được truyền tai, selen nổi lên như một thành phần chống oxy hóa giúp kích thích mọc tóc. Không ít người đã tự ý mua các viên uống chứa selen liều cao để dùng mỗi ngày mà không qua thăm khám.
Tuy nhiên, việc lạm dụng selen không những không cứu vãn được mái tóc mà còn có thể dẫn đến hậu quả ngược lại: gây rụng tóc hàng loạt và dẫn tới hói đầu trầm trọng [1, 2]. Selen là một nguyên tố vi lượng thiết yếu nhưng có ranh giới an toàn rất hẹp, việc thừa vi chất này là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ngộ độc và hủy hoại nang tóc [3, 4].
Vì sao cơ thể cần selen nhưng lại dễ ngộ độc?
Selen là vi chất dinh dưỡng tham gia vào quá trình chuyển hóa hormone tuyến giáp, cân bằng oxy hóa khử và duy trì hoạt động của các enzyme như glutathione peroxidase (GPx) [1]. Các protein chứa selen (selenoprotein) đóng vai trò bảo vệ tế bào khỏi sự tấn công của các gốc tự do [1, 4]. Vì lý do này, nhiều người lầm tưởng bổ sung càng nhiều selen thì nang tóc càng được bảo vệ tốt hơn.
Thực tế, selen có một khoảng an toàn dinh dưỡng rất hẹp [2]. Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày (RDA) cho người từ 14 tuổi trở lên chỉ là 55 mcg/ngày [3]. Trong khi đó, giới hạn trên dung nạp tối đa được chấp nhận là 400 mcg/ngày [3]. Khi lượng tiêu thụ vượt qua ngưỡng này, trạng thái tích lũy vi chất sẽ nhanh chóng chuyển thành ngộ độc (selenosis), trực tiếp làm tổn hại các mô phát triển nhanh như móng và tóc [3, 5, 6].
Bằng chứng khoa học: Thừa selen tàn phá mái tóc ra sao?
Mối liên hệ giữa tình trạng dư thừa selen và hiện tượng rụng tóc đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng cũng như các báo cáo độc chất học.
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về khía cạnh di truyền và dinh dưỡng đối với rụng tóc cho thấy, trong số những người được chẩn đoán ngộ độc selen, có tới 72% trường hợp bị rụng tóc, với mức độ mất tóc dao động từ 10% đến toàn bộ 100% da đầu [1]. Mặc dù selen có tham gia vào chu kỳ phát triển của tóc, các chuyên gia khẳng định người khỏe mạnh hoàn toàn có thể hấp thu đủ lượng cần thiết qua chế độ ăn, và việc bổ sung viên uống là không cần thiết nếu không có tình trạng thiếu hụt được xác định [1].
Một đợt bùng phát ngộ độc selen cấp tính được điều tra vào năm 2011 liên quan đến một loại thực phẩm bổ sung dạng lỏng bị lỗi sản xuất chứa hàm lượng selen gấp 200 lần công bố [3]. Nghiên cứu tiến hành theo dõi 201 trường hợp tại 10 bang ở Mỹ, ghi nhận liều tiêu thụ trung bình ước tính lên tới 41.749 mcg/ngày (gấp hàng trăm lần nhu cầu khuyến nghị 55 mcg/ngày) [3]. Nồng độ selen huyết thanh ban đầu trung bình ở 8 bệnh nhân là 751 mcg/L (khoảng tham chiếu bình thường <= 125 mcg/L) và selen niệu ban đầu trung bình ở 7 bệnh nhân là 166 mcg/24 giờ (khoảng bình thường <= 55 mcg/24 giờ) [3].
Kết quả theo dõi cho thấy rụng tóc là một trong những triệu chứng xuất hiện phổ biến nhất, chiếm 72% số ca mắc, bên cạnh tiêu chảy (78%), mệt mỏi (75%) và đau khớp (70%) [3]. Đáng chú ý, sau 90 ngày theo dõi, tình trạng rụng tóc vẫn kéo dài dai dẳng ở 29% số người bệnh [3].
Một báo cáo chùm ca bệnh năm 2012 tại phòng khám độc chất học theo dõi 9 bệnh nhân (5 nam, 4 nữ, tuổi từ 15 đến 57) sử dụng cùng sản phẩm bổ sung lỗi này [4]. Liều tích lũy trung bình mà các bệnh nhân tiêu thụ là 1,3 gram selen trong khoảng thời gian trung bình 37,5 ngày [4]. Triệu chứng nhiễm độc biểu hiện chỉ trong vòng 1 tuần sau khi uống, với biểu hiện rụng tóc xuất hiện sớm kèm theo biến đổi móng, rối loạn tiêu hóa và suy giảm trí nhớ [4]. Nồng độ selen trong máu toàn phần của nhóm này lên tới 150 - 732 mcg/L dù được đo trung bình 27 ngày sau khi ngừng sử dụng chế phẩm [4].
Bên cạnh các sự cố quá liều cấp tính, thử nghiệm lâm sàng can thiệp quy mô lớn (thử nghiệm SELECT) phân tích năm 2011 cũng chỉ ra rằng nhóm đối tượng sử dụng selen đơn lẻ có nguy cơ rụng tóc tăng đáng kể với tỷ số rủi ro RR là 1,28 (khoảng tin cậy 99% từ 1,01 đến 1,62) và tỷ lệ viêm da nhẹ đến trung bình tăng với RR là 1,17 [5]. Tình trạng ngộ độc mạn tính (selenosis) với biểu hiện tóc giòn, dễ gãy, rụng tóc và hơi thở mùi tỏi thường được ghi nhận ở nồng độ selen huyết thanh > 1000 ng/mL, tương đương mức nạp hàng ngày trên 910 mcg [5].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Mặc dù vai trò độc tính của selen đối với nang tóc khi dùng quá liều là rất rõ ràng, tác động của vi chất này ở nồng độ sinh lý bình thường đối với sự phát triển của sợi tóc người vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [1]. Các quan sát về rụng tóc do thiếu hụt selen chủ yếu ghi nhận trên mô hình động vật như chuột bị thiếu selen hoặc chuột biến đổi gen bị loại bỏ protein đồng yếu tố của selen [1].
Ở người, việc bổ sung selen chỉ mang lại lợi ích rõ rệt trong những trường hợp bệnh lý rất đặc thù. Cụ thể, một can thiệp bổ sung selen hàng ngày trên 6 trẻ sơ sinh mắc hội chứng tương tự bạch tạng giả kèm rụng tóc đã giúp cải thiện tóc sau khi nồng độ selen huyết thanh trở về mức bình thường [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu lâm sàng khác ghi nhận việc bổ sung selen ở bệnh nhân ung thư buồng trứng đang tiếp nhận hóa trị giúp giảm đáng kể tình trạng rụng tóc và các phản ứng phụ tiêu hóa so với nhóm chứng [1].
Ngoại trừ các bối cảnh lâm sàng thiếu hụt hoặc điều trị đặc biệt này, các đánh giá tổng quan năm 2019 khẳng định hiện nay thiếu các nghiên cứu toàn diện để đưa ra khuyến nghị tầm soát hoặc bổ sung thường quy selen cho người bị rụng tóc thông thường [6].
Các hiểu lầm phổ biến khi dùng selen chăm sóc tóc
Sai lầm lớn nhất là quan niệm "khoáng chất chống oxy hóa thì uống càng nhiều càng tốt". Ngộ độc selen không chỉ khiến tóc gãy rụng mà còn làm móng tay đổi màu, giòn, dễ gãy (chiếm 61%), tổn thương dây thần kinh và gây buồn nôn [3, 4, 6]. Khi nạp quá nhiều, selen làm rối loạn cấu trúc sừng của sợi tóc và móng, dẫn tới thoái hóa mô [4, 6].
Một hiểu lầm khác là tự ý bổ sung viên uống chứa selen khi tóc rụng mà không làm xét nghiệm. Tình trạng rụng tóc có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như thiếu hụt sắt, thay đổi nội tiết tố hoặc thiếu hụt các dưỡng chất khác [2, 8]. Việc tự ý uống thêm các viên đa vi chất chứa liều lượng selen không được kiểm soát có thể vô tình đẩy nồng độ selen trong cơ thể từ mức bình thường sang mức ngộ độc, khiến lượng tóc rụng tăng gấp bội [1, 2].
Hơn nữa, việc nạp dư thừa selen kéo dài còn được cảnh báo liên quan đến nguy cơ gia tăng kháng insulin và đái tháo đường tuýp 2 ở người, do selenoprotein hoạt động quá mức ức chế các tín hiệu truyền dẫn tế bào [7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang gặp vấn đề rụng tóc từng mảng, hói đầu hoặc rụng tóc chưa rõ nguyên nhân tuyệt đối không nên tự ý tìm đến viên uống selen liều cao [1, 2]. Do selen dễ tích tụ, việc dùng các chế phẩm bổ sung tổng hợp kéo dài mang lại rủi ro sức khỏe lớn hơn lợi ích [1, 6].
Người có chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày không thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ thiếu hụt vi chất này [1, 3]. Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa đường hoặc nguy cơ mắc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào chứa selen [7].
Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các phác đồ thuốc khác chỉ sử dụng selen khi có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [1, 5].
Bổ sung selen đúng cách qua đời sống hàng ngày
Để đảm bảo an toàn cho nang tóc và sức khỏe tổng thể, con đường bổ sung selen tối ưu nhất là thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên [1, 3]. Selen có mặt tự nhiên trong các bữa ăn đa dạng bao gồm thịt, ngũ cốc, rau củ quả và các loại hạt [3].
Selen trong thực phẩm tồn tại ở các dạng hữu cơ (như selenoamino acid), có tính khả dụng sinh học cao hơn, giá trị dinh dưỡng tốt hơn và nguy cơ gây độc tính thấp hơn đáng kể so với các hợp chất vô cơ thường dùng trong các viên uống tổng hợp [2]. Cơ thể hấp thu selen hữu cơ qua các con đường vận chuyển acid amin tự nhiên, giúp điều hòa chuyển hóa ổn định mà không gây sốc nồng độ [2].
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, duy trì mức nạp quanh ngưỡng khuyến nghị 55 mcg/ngày từ khẩu phần ăn thông thường là đủ để đáp ứng hoạt động của các selenoprotein mà không chạm đến giới hạn dung nạp tối đa 400 mcg/ngày [3, 4]. Không nên tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung selen dạng lỏng hoặc viên nén nồng độ cao nếu không có kết quả xét nghiệm vi chất từ cơ sở y tế [1, 3, 7].
Mái tóc khỏe mạnh phản ánh một thể trạng dinh dưỡng cân bằng chứ không phụ thuộc vào việc lạm dụng một loại vi chất đơn lẻ. Việc hiểu đúng ranh giới an toàn của selen giúp bạn tránh được bẫy quảng cáo thực phẩm chức năng và bảo vệ nang tóc khỏi những tổn thương khó hồi phục. Khi gặp tình trạng tóc gãy rụng bất thường, giải pháp tốt nhất là thăm khám chuyên khoa da liễu để xác định đúng căn nguyên thay vì tự ý uống bổ sung vi chất liều cao.
