Sữa chua và men vi sinh có giúp giảm triệu chứng trào ngược?

Trào ngược dạ dày và câu hỏi về men vi sinh

Ợ chua, nóng rát cổ họng và cảm giác ứ nghẹn thức ăn sau khi ăn là nỗi ám ảnh hàng ngày của nhiều người. Khi tìm kiếm giải pháp hỗ trợ tiêu hóa, sữa chua và men vi sinh (probiotic) thường được nhắc đến đầu tiên như một cứu cánh tự nhiên.

Tuy nhiên, liệu việc ăn sữa chua hay bổ sung men vi sinh có thực sự dập tắt được các cơn trào ngược axit hay không? Câu trả lời ngắn gọn là các chế phẩm này có thể hỗ trợ cải thiện triệu chứng ở một số người nhờ tác động lên tốc độ tiêu hóa thức ăn, nhưng bằng chứng hiện tại vẫn còn khiêm tốn và chưa đủ để khẳng định chúng là phương pháp điều trị thay thế thuốc.

Đối với người bệnh, việc hiểu rõ cơ chế vận hành của hệ tiêu hóa sẽ giúp tránh những kỳ vọng sai lệch. Probiotic không đóng vai trò như một loại thuốc ngăn chặn axit tức thì, mà can thiệp gián tiếp thông qua hệ vi sinh vật và khả năng co bóp tống đẩy thức ăn của dạ dày.

Chậm làm rỗng dạ dày: Mối liên hệ với trào ngược

Để hiểu vì sao probiotic được đưa vào nghiên cứu trào ngược, cần nhìn vào cách dạ dày vận chuyển thức ăn. Khi thức ăn nằm lại trong dạ dày quá lâu, áp lực nội dạ dày sẽ tăng lên, đẩy các chất chứa và dịch vị lên thực quản.

Một nghiên cứu năm 2004 trên 49 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (GERD) phát hiện rằng 33% người bệnh có lượng cặn dư thừa trong dạ dày vượt ngưỡng bất thường sau 120 phút dùng bữa, và 26% vẫn gặp tình trạng này sau 240 phút ^[1]. Các triệu chứng như trào ngược gặp ở khoảng 80% bệnh nhân, chứng minh sự chậm chễ trong làm rỗng dạ dày là một hiện tượng phổ biến ở nhóm này ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2001 về thuốc vận động cisapride chỉ ra rằng khi thời gian làm rỗng dạ dày được rút ngắn từ 71,6 phút xuống 57,9 phút, chứng ợ nóng của bệnh nhân cũng thuyên giảm rõ rệt ^[2]. Điều này đặt ra giả thuyết: nếu probiotic hỗ trợ đẩy nhanh tốc độ tống xuất thức ăn của dạ dày, các triệu chứng trào ngược có thể giảm bớt.

Mặc dù vậy, mối liên hệ này không hoàn toàn đồng nhất ở mọi lứa tuổi. Một nghiên cứu năm 2010 trên 19 bệnh nhân viêm thực quản do trào ngược ở trẻ em (từ 8,79 đến 17,9 tuổi) so sánh với 14 người khỏe mạnh cho thấy thời gian bán rỗng dạ dày giữa hai nhóm không khác biệt (160 phút ở bệnh nhân so với 157 phút ở nhóm đối chứng) ^[3]. Nghiên cứu này kết luận chậm làm rỗng dạ dày không liên quan đến viêm thực quản trợt xước ở trẻ em ^[3].

Probiotic tác động thế nào đến dạ dày và cơ thắt?

Nhiều người lầm tưởng probiotic làm săn chắc cơ thắt thực quản dưới để ngăn dịch vị trào lên. Trên thực tế, dữ liệu khoa học hiện chưa có bằng chứng xác nhận lợi khuẩn có thể tác động trực tiếp làm tăng áp lực cơ thắt này. Thay vào đó, tác dụng tiềm năng chủ yếu xoay quanh việc điều hòa vận động dạ dày và môi trường đường ruột.

Nghiên cứu tổng quan được trích dẫn năm 2022 của Cheng và cộng sự (công bố năm 2020) qua 14 thử nghiệm lâm sàng cho thấy probiotic có thể đẩy nhanh quá trình làm rỗng dạ dày thông qua việc tương tác với các thụ thể tại niêm mạc ^[4]. Ngoài ra, việc bổ sung lợi khuẩn ngăn ngừa mất cân bằng vi sinh vật ở ruột non và hạn chế hội chứng phát triển quá mức của vi khuẩn ruột non (SIBO), từ đó tạo tác động tích cực lên triệu chứng trào ngược ^[4].

Ở mức độ dạ dày, một nghiên cứu năm 2016 về chứng khó tiêu chức năng cho thấy dịch dạ dày ứ đọng sau đêm nhịn ăn (GF volume) liên quan chặt chẽ đến sự chậm trễ làm rỗng dạ dày ^[5]. Khi can thiệp bằng sữa chua chứa chủng lợi khuẩn Lactobacillus gasseri OLL2716 (LG21), thể tích dịch này giảm đi song song với sự cải thiện triệu chứng khó chịu ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận độ pH dạ dày tăng lên sau dùng LG21, ức chế tiết axit và góp phần cải thiện tốc độ làm rỗng ^[5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả?

Các thử nghiệm can thiệp bằng sữa chua probiotic trên người đã đem lại một số phát hiện cụ thể nhưng kết quả vẫn còn nhiều ranh giới.

Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá 24 bệnh nhân ngoại trú đang dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hàng ngày ^[6]. Những người này được cho ăn sữa chua chứa 10^9 CFU chủng Lactobacillus gasseri OLL2716 mỗi ngày, kéo dài trong 3 tháng ^[6]. Kết quả cho thấy thang điểm đánh giá tần suất triệu chứng trào ngược (FSSG) đã giảm xuống, đồng thời nồng độ pepsinogen I trong huyết thanh gia tăng, cho thấy sự cải thiện mức độ khó chịu trên người bệnh ^[6].

Đến năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược được thực hiện trên 28 người để kiểm tra tác động của chủng LG21 lên tình trạng chậm làm rỗng dạ dày ^[7]. Người tham gia ăn sữa chua chứa LG21 hoặc sữa chua giả dược trong 12 tuần và được kiểm tra bằng nghiệm pháp hơi thở ^[7]. Khi tính toán trên 27 người hoàn thành thử nghiệm, tỷ số chênh (odds ratio) cải thiện chậm làm rỗng dạ dày ở nhóm dùng probiotic so với giả dược là 4,1, nhưng khoảng tin cậy 95% dao động từ 0,8 đến 20,2 ^[7].

Khoảng tin cậy chứa giá trị 1 khiến kết quả này chưa đạt ý nghĩa thống kê tuyệt đối ^[7]. Dù vậy, nhóm dùng chủng vi sinh ghi nhận nồng độ amylase nước bọt thấp hơn đáng kể so với giả dược, gợi ý khả năng cải thiện tình trạng rối loạn thần kinh thực vật dưới tác động của căng thẳng ^[7].

Đối với những người vận động nặng, một nghiên cứu năm 2022 trên các vận động viên chạy cự ly dài cho thấy việc can thiệp bằng probiotic đa chủng trong 3 tháng chỉ tạo ra mức giảm không có ý nghĩa thống kê đối với triệu chứng trào ngược thức ăn vào thực quản so với giả dược ^[4].

Ranh giới của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Từ các nghiên cứu trên, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của dữ liệu khoa học hiện hành. Dù có tín hiệu tích cực về việc giảm triệu chứng khó chịu và thúc đẩy tống xuất dịch vị, bằng chứng vẫn chưa đủ mạnh mẽ.

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng trong 14 thử nghiệm về probiotic và triệu chứng GERD, chỉ có 5 nghiên cứu đạt chất lượng tốt ^[4]. Đa phần các nghiên cứu đều có cỡ mẫu khá nhỏ, chẳng hạn như thử nghiệm năm 2021 chỉ có 28 người tham gia ^[7], hay nghiên cứu năm 2014 chỉ gồm 24 người và không có nhóm đối chứng giả dược ^[6]. Do đó, giới khoa học vẫn nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn hơn để kết luận chắc chắn [3, 4].

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem sữa chua và men vi sinh như thuốc chữa khỏi trào ngược. Probiotic không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ ăn sữa chua lên men là hết trào ngược; thực tế, hiệu quả phụ thuộc lớn vào chủng lợi khuẩn cụ thể (như chủng OLL2716 trong các nghiên cứu) và sự đáp ứng của từng cơ địa [1, 2, 4].

Ngoài ra, ở người khó dung nạp lactose, vi khuẩn lên men trong sữa chua cung cấp enzyme beta-galactosidase giúp tiêu hóa đường sữa và giảm bớt triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa, nhưng đây là cơ chế hỗ trợ bất dung nạp lactose chứ không phải điều trị trào ngược dạ dày thuần túy ^[8].

Nhóm người nên thận trọng khi sử dụng

Mặc dù sữa chua và probiotic là thực phẩm lành mạnh, không phải ai bị trào ngược cũng có thể thoải mái sử dụng.

Người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản có kèm theo viêm loét nặng hoặc vết trợt niêm mạc cần cẩn trọng với các loại sữa chua có vị quá chua, bởi tính axit tự nhiên có thể gây kích ứng cổ họng và thực quản đang tổn thương. Những người có cơ địa không dung nạp sữa hoặc dị ứng đạm sữa bò cũng không nên tự ý dùng sữa chua truyền thống để mong giảm trào ngược.

Người đang có các bệnh nền mạn tính nghiêm trọng hoặc hệ miễn dịch suy giảm cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung men vi sinh liều cao. Đặc biệt, bệnh nhân đang điều trị trào ngược bằng thuốc kê đơn không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng hoàn toàn sữa chua men vi sinh.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn đưa sữa chua và men vi sinh vào thực đơn nhằm hỗ trợ tiêu hóa một cách an toàn, bạn nên lưu ý các điểm sau:

• Lựa chọn loại sữa chua: Ưu tiên sữa chua trắng, ít béo hoặc tách béo và không đường. Sữa chua nhiều đường hoặc giàu chất béo có thể làm chậm quá trình tiêu hóa và kích hoạt triệu chứng trào ngược nặng hơn.
• Thời điểm sử dụng: Không nên ăn sữa chua lúc bụng đang hoàn toàn trống rỗng hoặc ngay trước giờ đi ngủ. Thời điểm phù hợp là sau bữa ăn chính khoảng 30 phút đến 1 tiếng, hoặc dùng như một bữa phụ nhẹ trong ngày.
• Lượng dùng hợp lý: Duy trì khoảng 1 hũ mỗi ngày một cách đều đặn, tránh ăn dồn dập lượng lớn trong một bữa.
• Kết hợp dinh dưỡng: Có thể kết hợp sữa chua với các loại tinh bột dễ tiêu như yến mạch. Tránh trộn sữa chua với các loại trái cây có tính axit cao như cam, chanh, dứa hay dâu chua vì dễ kích hoạt cơn ợ nóng.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu sau vài ngày thử nghiệm thấy xuất hiện cảm giác cồn cào hoặc ợ chua tăng lên, bạn nên tạm ngưng và trao đổi với nhân viên y tế.

Sữa chua chứa probiotic là một lựa chọn bổ trợ hữu ích cho hệ vi sinh và hỗ trợ cải thiện tốc độ làm rỗng dạ dày ở mức độ nhất định. Tuy nhiên, để kiểm soát trào ngược bền vững, người bệnh cần phối hợp chế độ ăn uống khoa học, duy trì cân nặng hợp lý, không nằm ngay sau ăn và luôn tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ.