Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con bị dị ứng đạm sữa bò thường có tâm lý vội vã tìm kiếm các loại sữa từ động vật khác để thay thế. Trong số đó, sữa dê thường được truyền tai nhau như một giải pháp cứu cánh lành tính, mát và ít gây dị ứng hơn sữa bò. Thậm chí, không ít người tin rằng sữa dê hoàn toàn an toàn và có thể dùng tự do cho trẻ có cơ địa dị ứng sữa bò.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học lâm sàng lại chỉ ra điều hoàn toàn trái ngược. Việc vội vàng chuyển sang sữa dê khi trẻ đã được chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò tiềm ẩn nguy cơ bùng phát các phản ứng dị ứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Trẻ dị ứng sữa bò có uống được sữa dê không?
Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng y khoa hiện nay là phần lớn trẻ dị ứng sữa bò không thể dùng sữa dê để thay thế. Sữa dê không phải là giải pháp thay thế an toàn cho trẻ mắc chứng dị ứng đạm sữa bò nếu chưa có sự kiểm tra và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa dị ứng.
Hiện tượng phản ứng chéo giữa đạm sữa bò và đạm sữa dê diễn ra với tỷ lệ rất cao trong hầu hết các thử nghiệm lâm sàng lẫn xét nghiệm sinh học. Đa số trẻ có cơ địa dị ứng với các thành phần đạm trong sữa bò cũng sẽ nhận diện và phản ứng lại với các protein tương đồng có trong sữa dê.
Mặc dù có một tỷ lệ nhỏ trẻ dị ứng sữa bò có thể dung nạp được sữa dê, việc tự ý cho trẻ thử uống sữa dê tại nhà là hành động vô cùng nguy hiểm. Mọi quyết định thay đổi chế độ dinh dưỡng đối với nhóm trẻ này bắt buộc phải dựa trên các xét nghiệm dị ứng chuyên sâu và quy trình theo dõi y tế chặt chẽ.
Bản chất phản ứng chéo giữa đạm sữa dê và sữa bò
Hiện tượng dị ứng đạm sữa xảy ra khi hệ thống miễn dịch của cơ thể nhận diện nhầm các protein trong sữa là tác nhân gây hại, từ đó kích hoạt kháng thể IgE để chống lại. Sữa bò và sữa dê cùng đến từ các loài động vật có vú nhai lại, thuộc nhóm móng guốc chẵn [1]. Do mối quan hệ tiến hóa gần gũi, cấu trúc thành phần chuỗi axit amin của các protein trong sữa bò và sữa dê có mức độ tương đồng sinh học rất lớn [2].
Kháng thể IgE trong huyết thanh của bệnh nhân dị ứng sữa bò có khả năng nhận diện hầu hết các protein sữa từ các loài động vật có vú nuôi phổ biến tại châu Âu như cừu, dê và trâu [2]. Các kháng thể đơn dòng đặc hiệu kháng protein sữa bò cũng cho thấy phản ứng chéo rõ rệt với protein của các loài này [2]. Sự giống nhau về cấu tạo biểu mô kháng nguyên khiến hệ miễn dịch của trẻ không phân biệt được đâu là đạm sữa bò và đâu là đạm sữa dê.
Thành phần protein trong sữa dê cũng chứa các phân đoạn casein và đạm whey tương tự sữa bò. Cụ thể, các phân đoạn alpha-casein, beta-casein và gamma-casein trong sữa dê đã được ghi nhận có trọng lượng phân tử tương ứng khoảng 31, 27 và 22 kDa, tương ứng với các vùng gắn kháng thể IgE ở người bệnh [3]. Khi trẻ đã mẫn cảm với casein của sữa bò, các protein casein trong sữa dê dễ dàng kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch tương tự [3].
Bằng chứng khoa học: Tỷ lệ dị ứng chéo trên lâm sàng
Nhiều nghiên cứu quy mô khác nhau đã được thực hiện nhằm đo lường mức độ phản ứng chéo giữa sữa bò và sữa dê:
Nghiên cứu thử nghiệm thử thách thức ăn mù đôi có đối chứng giả dược (DBPCFC) do Bellioni-Businco và cộng sự thực hiện tại Ý đã cung cấp bằng chứng rõ ràng trên lâm sàng [4]. Nghiên cứu này ghi nhận có tới 92% (24 trên tổng số 26 trẻ) dị ứng đạm sữa bò xuất hiện phản ứng dương tính khi thử thách với sữa dê [4]. Đây được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán dị ứng thực phẩm, chứng minh rằng phần lớn trẻ dị ứng sữa bò không thể dung nạp được sữa dê trên thực tế [4].
Một nghiên cứu đánh giá sử dụng sữa dê trên bệnh nhân dị ứng đạm sữa bò cho thấy dị ứng sữa bò ảnh hưởng khoảng 3-5% trẻ sơ sinh ở các nước công nghiệp hóa [5]. Khi đánh giá 12 bệnh nhân dị ứng sữa bò bằng các phương pháp như xét nghiệm RAST, định lượng IgE đặc hiệu, test lẩy da (SPT) và thử thách đường miệng, chỉ có 25% số bệnh nhân biểu hiện dung nạp đường miệng tức thì và muộn cũng như có kết quả xét nghiệm miễn dịch âm tính [5]. Nghiên cứu kết luận sữa dê không thể được khuyến nghị cho bệnh nhân dị ứng sữa bò nếu không có sự thăm dò khả năng dung nạp từ bác sĩ chuyên khoa [5].
Nghiên cứu lâm sàng thí điểm năm 2011 trên 38 trẻ em bị dị ứng sữa bò đã đánh giá mức độ mẫn cảm chéo thông qua xét nghiệm lẩy da (SPT) [6]. Trong nhóm trẻ này, biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất là mày đay cấp tính và phản ứng phản vệ, chiếm 76,3% (29 trẻ) [6]. Kết quả xét nghiệm lẩy da cho thấy 63,2% (24 trẻ) có phản ứng dương tính với sữa dê [6]. Đồng thời, có 15,8% (6 trẻ) phản ứng dương tính với cả sữa bò, sữa dê và sữa lạc đà [6].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu miễn dịch học trong ống nghiệm (in vitro) cũng khẳng định mức độ phản ứng chéo rất cao giữa đạm sữa bò với sữa dê, sữa cừu và sữa trâu nước [4]. Ngược lại, mức độ phản ứng chéo với sữa lạc đà, sữa lừa hoặc sữa ngựa thấp hơn đáng kể [4]. Điển hình là nghiên cứu của Businco và cộng sự tại Ý cho thấy 96% trẻ dị ứng sữa bò dung nạp tốt sữa ngựa trong thử nghiệm mù đôi có đối chứng [4]. Tuy nhiên, các nguồn sữa thay thế này lại khó tiếp cận thương mại hơn rất nhiều so với sữa dê [4].
Nguy cơ sốc phản vệ và dị ứng nguyên phát từ sữa dê
Nhiều người lầm tưởng phản ứng chéo nếu có xảy ra thì cũng chỉ gây ngứa da hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ. Tuy nhiên, các y văn đã ghi nhận những trường hợp phản ứng cực kỳ nghiêm trọng.
Một báo cáo lâm sàng năm 2004 đã mô tả trường hợp một bệnh nhi 4 tháng tuổi được chẩn đoán xác định dị ứng đạm sữa bò bằng các xét nghiệm miễn dịch [7]. Bệnh nhi này chưa từng tiếp xúc với sữa dê trước đó, nhưng đã xuất hiện sốc phản vệ nguy kịch đe dọa tính mạng ngay sau khi uống sữa công thức từ sữa dê thương mại [7]. Thử nghiệm lẩy da sau đó khẳng định phản ứng đặc hiệu với sữa dê [7]. Báo cáo này cảnh báo hiện tượng dị ứng chéo giữa sữa bò và sữa dê hoàn toàn có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm tính mạng, đòi hỏi người bệnh phải tuyệt đối tránh sữa dê và các chế phẩm liên quan [7].
Mặt khác, sữa dê không chỉ gây phản ứng chéo từ sữa bò mà bản thân nó còn có thể là một dị ứng nguyên độc lập. Một trường hợp điển hình đã được ghi nhận về một bệnh nhân bị dị ứng nặng sau khi ăn phô mai dê và tiếp xúc với phô mai dê, cừu nhưng lại dung nạp hoàn toàn tốt các sản phẩm từ sữa bò [3]. Xét nghiệm lẩy da và xét nghiệm miễn dịch ELISA cho kết quả dương tính mạnh với sữa dê, sữa cừu và casein của chúng, trong khi hoàn toàn âm tính với casein sữa bò [3]. Các phân tích khẳng định casein của sữa dê chính là dị ứng nguyên nguyên phát gây mẫn cảm cho bệnh nhân này [3].
Đa hình di truyền alphaS1-casein: Tiềm năng và giới hạn thực tế
Một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu sữa dê liên quan đến sự đa hình di truyền của protein alphaS1-casein (alphaS1-CN), được mã hóa bởi gen CSN1S1 [8]. Một số biến thể alen như CSN1S1 0(1) biểu hiện không tổng hợp hoặc biến thể CSN1S1 F biểu hiện giảm tổng hợp protein alphaS1-casein này [8].
Một nghiên cứu năm 2011 đã phân tích các mẫu sữa từ 25 cá thể dê có kiểu gen CSN1S1 khác nhau bằng kỹ thuật SDS-PAGE và thấm miễn dịch, sử dụng kháng thể đơn dòng và huyết thanh từ trẻ dị ứng sữa bò [8]. Kết quả ghi nhận mức độ phản ứng thấp hơn đối với 2 mẫu sữa dê có kiểu gen CSN1S1 0(1)0(1) và 0(1)F [8]. Khi tiến hành test lẩy da với thực phẩm tươi trên 6 trẻ dị ứng, mẫu sữa có kiểu gen 0(1)0(1) không gây phản ứng dương tính nào, và mẫu 0(1)F chỉ gây ra một phản ứng yếu [8].
Mặc dù phát hiện này mở ra giả thuyết về việc chọn lọc kiểu gen dê để sản xuất công thức sữa đặc biệt cho một nhóm bệnh nhân dị ứng chọn lọc trong tương lai, các nhà nghiên cứu vẫn nhấn mạnh nguy cơ phản ứng chéo giữa đạm sữa bò và sữa dê đòi hỏi sự thận trọng cao độ [8]. Các loại sữa dê thương mại hiện có trên thị trường là sữa thu gom tổng hợp từ nhiều cá thể dê khác nhau, không được kiểm soát riêng biệt theo kiểu gen biến thể, do đó nguy cơ gây dị ứng chéo vẫn giữ ở mức rất cao.
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng sữa dê
Hiểu lầm phổ biến nhất là sữa dê mát hơn, lành tính hơn nên trẻ dị ứng sữa bò có thể chuyển sang uống sữa dê bình thường. Thực tế, hệ thống miễn dịch của trẻ không phân loại sữa theo tính chất mát hay nóng theo quan niệm dân gian mà nhận diện cấu trúc phân tử protein. Cấu trúc protein tương đồng giữa hai loài động vật nhai lại khiến nguy cơ bùng phát dị ứng khi dùng sữa dê lên tới hơn 60% đến 90% [4], [6].
Hiểu lầm thứ hai là trẻ chỉ dị ứng đạm whey của sữa bò nên uống sữa dê sẽ an toàn. Nghiên cứu cho thấy trẻ có thể dị ứng với cả phân đoạn casein lẫn đạm whey [2], [3]. Thậm chí ở nhóm trẻ chỉ dị ứng với protein beta-lactoglobulin (Bos d 5) của sữa bò, sữa lạc đà mới là lựa chọn không chứa Bos d 5, trong khi sữa dê vẫn tiềm ẩn nguy cơ cao đối với các thành phần đạm khác [6].
Hiểu lầm thứ ba là sữa dê công thức đã qua chế biến sẽ làm giảm hoặc mất tính dị ứng. Trường hợp sốc phản vệ ở trẻ 4 tháng tuổi đã chứng minh rằng sản phẩm sữa dê công thức thương mại vẫn giữ nguyên vẹn các chuỗi kháng nguyên gây sốc phản vệ ở trẻ mẫn cảm [7].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh tự ý dùng sữa dê?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đã có tiền sử dị ứng đạm sữa bò, đặc biệt là nhóm từng có biểu hiện mày đay cấp tính, khó thở, nôn trớ dữ dội hoặc sốc phản vệ [6], [7].
- Trẻ có chỉ số IgE toàn phần tăng cao hoặc lượng bạch cầu ái toan trong máu ngoại vi tăng (từ 500 tế bào/µL trở lên), nhóm này thường có cơ địa dị ứng mạnh mẽ [6].
- Bệnh nhân đã được xác định dị ứng với sữa cừu hoặc phô mai cừu, do mức độ phản ứng chéo giữa casein dê và cừu là cực kỳ cao [3].
Sữa dê chỉ có thể được cân nhắc sử dụng như một nguồn dinh dưỡng thay thế ở trẻ trên 2 tuổi thuộc nhóm 25% người bệnh đã được chứng minh dung nạp tốt thông qua các xét nghiệm miễn dịch và thử thách lâm sàng âm tính thực hiện bởi chuyên gia y tế [5].
Lời khuyên và hướng xử trí an toàn cho phụ huynh
Khi trẻ được chẩn đoán hoặc nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò, cha mẹ không được tự ý đổi sang bất kỳ loại sữa động vật nào khác, bao gồm cả sữa dê tươi, sữa dê thanh trùng hay sữa công thức từ dê.
Giải pháp ưu tiên hàng đầu cho trẻ nhỏ vẫn là duy trì sữa mẹ hoàn toàn. Nếu mẹ không đủ sữa hoặc cần bổ sung dinh dưỡng ngoài, phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng hoặc dinh dưỡng nhi khoa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ cân nhắc các giải pháp dinh dưỡng đã được chứng minh an toàn như sữa công thức thủy phân hoàn toàn hoặc sữa công thức axit amin.
Trong trường hợp trẻ vô tình uống phải sữa dê và xuất hiện các dấu hiệu như nổi mẩn đỏ, sưng môi mắt, nôn ói, thở khò khè hoặc lơ mơ, gia đình cần lập tức đưa trẻ đến phòng cấp cứu gần nhất để được can thiệp kịp thời đối với sốc phản vệ [7].
Việc hiểu đúng bản chất khoa học giúp cha mẹ tránh được những quyết định sai lầm bắt nguồn từ truyền miệng. Sữa dê tuy có giá trị dinh dưỡng cao nhưng không phải là giải pháp thay thế an toàn cho trẻ dị ứng đạm sữa bò. Sự thận trọng và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của trẻ.
