Nhiều người có thói quen bật nhạc trong bữa ăn gia đình hoặc tại các nhà hàng để tạo không khí thư giãn. Tuy nhiên, ít ai để ý rằng giai điệu và tốc độ của âm thanh xung quanh có thể can thiệp trực tiếp vào hành vi ăn uống. Nhiều câu hỏi đặt ra: Liệu nghe nhạc nhanh có khiến chúng ta nhai vội hơn, và việc đổi nhịp điệu bài hát có kéo dài thời gian hoàn thành đĩa thức ăn?
Thực tế nghiên cứu cho thấy âm thanh nền có tác động rõ rệt đến hành vi ăn uống, nhưng cơ chế không hoàn toàn đi theo hướng "nhạc càng nhanh thì ăn càng mau". Trái lại, tốc độ ăn và thời lượng bữa ăn chịu sự chi phối phức tạp từ tính quen thuộc của bài hát, độ dài thời gian tiếp xúc âm thanh và mức độ xao nhãng của não bộ.
Cơ chế tác động của âm thanh môi trường lên bữa ăn
Nhịp điệu âm nhạc (tempo) thường được đo bằng số nhịp mỗi phút (bpm) [1]. Từ lâu, các nhà khoa học đã nhận thấy nhịp độ âm thanh có thể thay đổi hoạt động và hành vi của con người trong nhiều bối cảnh khác nhau, điển hình như tốc độ làm việc hay hành vi ăn uống [1].
Âm nhạc nền có khả năng tác động đến sự tập trung, trí nhớ và quá trình xử lý nhận thức [1]. Khi có âm thanh xung quanh, sự chú ý của người ăn bị phân tán khỏi các tín hiệu no nội tại của cơ thể [2]. Nhạc có lời hoặc quá quen thuộc thường gây xao nhãng mạnh nhất đến hiệu suất xử lý của não [1]. Ngược lại, các thể loại nhạc êm dịu, không lời như nhạc cổ điển hay khí nhạc thường mang lại hiệu ứng tích cực hơn cho tinh thần [1]. Khi não bộ bị phân tâm bởi yếu tố thính giác, thời gian dành cho việc nhai và hoàn thành đĩa thức ăn sẽ thay đổi theo nhiều chiều hướng.
Nhạc vừa phải thúc đẩy ăn nhanh và nhiều nhất
Nhiều người thường nghĩ mở nhạc tiết tấu nhanh sẽ khiến người ăn nhai dồn dập hơn. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên 26 phụ nữ trẻ khỏe mạnh đã ghi nhận kết quả rất bất ngờ [3]. Trong thử nghiệm này, mỗi người tham gia ăn một bữa ăn dưới ba điều kiện nhịp điệu khác nhau của cùng một bản nhạc nền: nhanh (120% tốc độ gốc), vừa phải (100% tốc độ gốc) và chậm (80% tốc độ gốc) [3].
Kết quả đo lường cho thấy tốc độ ăn ở điều kiện nhạc vừa phải đạt trung bình 34,2 ± 2,7 g/giây, cao hơn rõ rệt so với điều kiện nhạc chậm (28,1 ± 2,8 g/giây) và nhạc nhanh (27,2 ± 2,4 g/giây) [3]. Phân tích thống kê chỉ ra tốc độ ăn trong điều kiện nhạc vừa phải nhanh hơn đáng kể so với nhạc chậm (p = 0,012) và nhạc nhanh (p = 0,004) [3]. Đồng thời, tốc độ ăn giữa điều kiện nhạc chậm và nhạc nhanh cũng có sự khác biệt (p = 0,008) [3].
Không chỉ vậy, lượng thức ăn tiêu thụ ở nhóm nghe nhạc nhịp độ vừa phải đạt mức trung bình 400,7 ± 16,0 g, vượt trội so với mức 317,9 ± 22,2 g ở nhạc chậm và 342,9 ± 22,0 g ở nhạc nhanh [3]. Mức tiêu thụ ở điều kiện nhạc vừa phải cao hơn có ý nghĩa thống kê so với cả hai điều kiện còn lại (đều có p < 0,001), trong khi sự khác biệt giữa nhạc chậm và nhạc nhanh không đáng kể (p = 0,077) [3]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc nghe nhạc ở tốc độ nguyên bản thúc đẩy tiêu thụ thức ăn và gia tăng tốc độ ăn hơn hẳn việc cố tình tua nhanh hoặc làm chậm nhịp điệu [3].
Nhạc chậm giúp kéo dài thời lượng bữa ăn
Nếu mục tiêu là muốn kéo dài thời gian thưởng thức đĩa thức ăn, nhịp điệu chậm lại phát huy ưu thế. Một nghiên cứu thực hiện năm 2022 trong không gian nhà ăn bán tự nhiên với 248 người tham gia đã làm sáng tỏ điều này [2]. Các đối tượng được chia vào bốn điều kiện âm thanh khác nhau trong bữa trưa: nhạc chậm, nhạc nhanh, tiếng ồn nhà ăn thông thường và không gian yên tĩnh hoàn toàn [2].
Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng những người ăn trong môi trường có bất kỳ dạng âm thanh nền nào cũng dành nhiều thời gian cho bữa ăn hơn so với những người ăn trong im lặng [2]. Xét riêng về nhịp điệu, bản nhạc tiết tấu chậm đã kéo dài thời lượng bữa ăn so với nhạc tiết tấu nhanh [2]. Điều thú vị là dù thời gian nán lại bên đĩa ăn lâu hơn, nhạc chậm không hề làm gia tăng tổng lượng thức ăn nạp vào cơ thể [2]. Ngoài ra, mức độ phù hợp và sự yêu thích đối với bầu không khí âm thanh có mối tương quan thuận với cảm giác ngon miệng và trải nghiệm dễ chịu trong bữa ăn [2].
Sự hiện diện đơn thuần của âm nhạc cũng là một yếu tố can thiệp mạnh. Một nghiên cứu vào năm 2006 theo dõi 78 sinh viên đại học trong 7 ngày liên tục bằng nhật ký ăn uống chi tiết [4]. Kết quả so sánh nội bộ từng cá nhân cho thấy việc nghe nhạc khi ăn có liên quan đến lượng thức ăn, lượng nước uống cao hơn và thời lượng bữa ăn kéo dài hơn so với khi không có nhạc [4]. Tuy nhiên, trong môi trường tự nhiên của nghiên cứu này, các tác giả không ghi nhận sự khác biệt đáng kể xuất phát từ tốc độ hay âm lượng của bản nhạc [4].
Giá trị và những điểm hạn chế của bằng chứng hiện nay
Các nghiên cứu thực nghiệm đem lại góc nhìn thực tế về mối liên hệ giữa nhịp điệu âm thanh và tốc độ ăn uống. Dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn có những ranh giới nhất định cần nhìn nhận khách quan.
Trước hết, cỡ mẫu trong một số thử nghiệm chuyên sâu còn khá khiêm tốn, chẳng hạn nghiên cứu năm 2023 chỉ thực hiện trên 26 phụ nữ trẻ tuổi [3]. Nhóm đối tượng thuần nhất này giúp kiểm soát biến số tốt nhưng chưa thể đại diện cho toàn bộ các nhóm tuổi hoặc nam giới. Hơn nữa, mức độ ưa thích âm nhạc của mỗi cá nhân đóng vai trò rất lớn; sự tập trung của người nghe phụ thuộc nhiều vào việc họ thích hay ghét bản nhạc hơn là thể loại nhạc thuần túy [1]. Nhạc có tính công kích, cường độ mạnh như rock hay hip hop có xu hướng làm giảm tập trung, trong khi nhạc cụ nhanh với âm lượng lớn cũng có thể làm gián đoạn quá trình xử lý của thần kinh [1]. Một số nghiên cứu cũng cho thấy bằng chứng về tác động của nhạc nền lên hiệu suất nhận thức nhìn chung còn chưa thực sự nhất quán [1].
Những hiểu lầm phổ biến về nhịp nhạc và tốc độ nhai
Nhiều người mặc định rằng bật nhạc sôi động, tiết tấu dồn dập sẽ tự động thúc đẩy hành vi nhai nhanh và nuốt vội để kết thúc đĩa thức ăn trong chớp mắt. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm đã bác bỏ điều này: nhạc nhanh không làm tăng tốc độ ăn so với nhạc nguyên bản, thậm chí tốc độ ăn ở điều kiện nhạc nhanh (27,2 g/s) còn thấp hơn điều kiện nhạc vừa phải (34,2 g/s) [3].
Một hiểu lầm khác là ăn càng lâu thì lượng calo nạp vào chắc chắn càng nhiều. Thực tế từ nghiên cứu quy mô 248 người chứng minh rằng nhạc chậm kéo dài thời lượng bữa ăn nhưng không hề dẫn đến tăng lượng thực phẩm tiêu thụ [2]. Thời gian ăn kéo dài dưới nền nhạc êm dịu thường phản ánh sự thư thái và thưởng thức trọn vẹn hương vị, thay vì hành vi ăn vô thức mất kiểm soát.
Những ai nên thận trọng khi mở nhạc trong bữa ăn?
Dù âm nhạc là một công cụ điều chỉnh tâm trạng tuyệt vời, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý môi trường thính giác quanh bàn ăn:
- Người đang trong chế độ kiểm soát cân nặng hoặc điều trị béo phì: Cần thận trọng với các bản nhạc nền quen thuộc có nhịp độ vừa phải hoặc việc bật nhạc liên tục, vì sự xuất hiện của âm nhạc nói chung và nhạc nhịp độ gốc có thể kích thích ăn nhiều hơn một cách vô thức [3], [4].
- Người gặp vấn đề về tiêu hóa hoặc trào ngược dạ dày: Cần tránh môi trường ăn uống có nhạc kích động, âm lượng lớn hoặc nhạc gây gián đoạn tập trung, bởi chúng dễ dẫn đến việc nhai không kỹ [1].
- Người lớn tuổi hoặc người suy giảm nhận thức: Môi trường có âm thanh phức tạp có thể tạo ra sự cạnh tranh tài nguyên xử lý của não bộ, gây phân tâm khi nhai nuốt [1], [5]. Nếu có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc tiêu hóa, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập thói quen ăn uống chuẩn mực.
Gợi ý áp dụng thực tế để tối ưu bữa ăn
Để kiểm soát tốc độ ăn và nâng cao chất lượng dinh dưỡng, bạn có thể chủ động sắp xếp không gian âm thanh theo các bước sau:
- Chọn nhạc nhịp độ chậm khi muốn ăn chậm: Khi cần tạo thói quen nhai kỹ, kéo dài thời gian thưởng thức đĩa ăn để hỗ trợ tiêu hóa, hãy chọn các bản nhạc chậm rãi, không lời [2]. Điều này giúp bữa ăn kéo dài hơn mà không lo nạp thừa thức ăn [2].
- Ưu tiên nhạc không lời, giai điệu êm dịu: Nhạc cổ điển hoặc khí nhạc êm dịu giúp tâm trí thư giãn, giảm căng thẳng nhận thức so với các bài hát có lời quá quen thuộc hoặc nhạc rock mạnh [1].
- Cân nhắc không gian yên tĩnh nếu muốn kiểm soát khẩu phần: Vì sự hiện diện của âm nhạc có xu hướng làm tăng lượng thức ăn và nước nạp vào [4], những người muốn siết chặt khẩu phần có thể thử ăn trong không gian yên tĩnh [2].
- Chú ý đến sự hòa hợp: Hãy chọn những giai điệu bản thân cảm thấy dễ chịu, tránh các bản nhạc mình quá ghét hoặc quá cuồng nhiệt để tâm trí không bị cuốn đi khỏi việc cảm nhận tín hiệu no của cơ thể [1], [2].
Âm nhạc không đơn thuần là yếu tố giải trí mà còn là một tác nhân môi trường tác động rõ nét đến tốc độ và thời gian hoàn thành bữa ăn. Việc hiểu đúng nhịp điệu âm thanh giúp chúng ta chủ động kiến tạo không gian ăn uống lành mạnh và dễ chịu hơn mỗi ngày. Thay vì bật nhạc ngẫu hứng, hãy lựa chọn những giai điệu chậm rãi, nhẹ nhàng để thực sự kết nối với đĩa thức ăn của mình.
