Tác dụng hạ cholesterol của kukicha: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Trà cành kukicha và trăn trở mỡ máu

Rối loạn mỡ máu, đặc biệt là tình trạng tăng cholesterol toàn phần và LDL-C (cholesterol "xấu"), đang trở thành mối bận tâm lớn của nhiều người khi bước vào độ tuổi trung niên. Thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc, trà xanh truyền thống như một giải pháp tự nhiên nhằm thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe tim mạch ngày càng phổ biến. Trong số đó, kukicha – loại trà được chế biến chủ yếu từ phần cành và cuống của cây trà (Camellia sinensis) – nhận được nhiều sự chú ý từ người tiêu dùng.

Nhiều người tìm đến kukicha với hy vọng kiểm soát được mỡ máu mà không gặp phải tình trạng cồn cào hay mất ngủ do lượng caffeine thấp hơn lá trà búp. Tuy nhiên, liệu các thành phần hoạt tính sinh học trong cành trà của cây Camellia sinensis có thực sự mang lại hiệu quả hạ cholesterol như lời đồn? Để tìm câu trả lời chính xác, chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng các bằng chứng khoa học thực nghiệm từ các nghiên cứu hiện có.

Về bản chất, kukicha có nguồn gốc từ cùng một loài thực vật với trà xanh thông thường (Camellia sinensis), do đó thừa hưởng các hợp chất polyphenols, catechin và flavonoid đặc trưng. Dữ liệu y học hiện đại cho thấy các chế phẩm và chiết xuất từ loài thực vật này mang lại tác động hỗ trợ giảm chỉ số cholesterol toàn phần và LDL-C, nhưng mức độ cải thiện trên lâm sàng ở người thực tế nằm ở mức khiêm tốn chứ không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa.

Cơ chế tác động đến mỡ máu theo góc nhìn khoa học

Cholesterol xấu (LDL-C) tích tụ quá mức trong lòng mạch tạo điều kiện hình thành các mảng xơ vữa, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch vành ^[1], ^[2]. Ngược lại, cholesterol tốt (HDL-C) hỗ trợ vận chuyển lượng cholesterol dư thừa về gan để đào thải ra ngoài qua dịch mật ^[2]. Khi cơ thể dung nạp chế độ ăn nhiều chất béo, sự gia tăng của LDL-C có thể liên quan đến việc giảm biểu hiện hoặc giảm hoạt động của các thụ thể tiếp nhận LDL (LDL-receptor) ^[2].

Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các hợp chất flavonoid và acid phenolic phong phú trong các loại trà có khả năng ức chế enzym lipase của tuyến tụy, từ đó kích thích sinh nhiệt và giảm tích tụ mỡ thừa ^[2]. Đáng chú ý hơn, flavonoid còn đóng vai trò ức chế sự hấp thu cholesterol từ nguồn thức ăn nạp vào đường tiêu hóa, hỗ trợ làm giảm nồng độ cholesterol huyết thanh ^[2].

Bên cạnh việc can thiệp vào quá trình hấp thu, các catechin trong trà xanh còn thể hiện tính chất chống oxy hóa mạnh mẽ ^[1]. Sự oxy hóa các hạt lipoprotein tỷ trọng thấp (oxidized LDL) là một bước trung gian nguy hiểm thúc đẩy xơ vữa động mạch ^[1]. Việc bổ sung hoạt chất catechin đã được chứng minh là có thể trực tiếp làm giảm lượng LDL bị oxy hóa lưu hành trong huyết tương mà không làm xáo trộn các chỉ số mỡ máu cơ bản khác ^[1].

Bằng chứng thực nghiệm trên mô hình động vật

Trước khi được đánh giá rộng rãi trên người, hiệu quả cải thiện lipid máu của chiết xuất từ cây trà (Camellia sinensis) đã được thử nghiệm nghiêm ngặt trên nhiều mô hình động vật có bệnh lý nền. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá trên 30 con chuột cống trắng Wistar bị gây tăng huyết áp do ăn chế độ nhiều muối (HSD) ^[3]. Động vật được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm (10 con mỗi nhóm): nhóm đối chứng chỉ ăn HSD, nhóm SH2 ăn HSD bổ sung 2 g dịch chiết trà xanh trên mỗi kg thức ăn, và nhóm SH4 ăn HSD bổ sung 4 g dịch chiết trà xanh trên mỗi kg thức ăn ^[3].

Sau 6 tuần can thiệp, nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C ở cả hai nhóm chuột được bổ sung chiết xuất trà đều thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng không được bổ sung ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin (HOMA) ở các nhóm chuột dùng chiết xuất trà cũng giảm đáng kể, cho thấy tác dụng cải thiện chuyển hóa mỡ máu diễn ra độc lập với liều dùng và song hành cùng việc cải thiện độ nhạy insulin ^[3]. Cân nặng và nồng độ đường huyết của chuột không bị ảnh hưởng ^[3].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác vào năm 2013 cũng khảo sát ảnh hưởng của dịch chiết cồn từ trà xanh trên chuột cống ^[4]. Kết quả ghi nhận rằng chế độ ăn giàu chất béo làm tăng mạnh nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C sau 4 tuần ^[4]. Tuy nhiên, việc cho chuột ăn chế độ giàu chất béo sử dụng dịch chiết trà xanh đã giúp giảm đáng kể các chỉ số lipid máu này từ tuần thứ 5 cho đến khi kết thúc thử nghiệm, trong khi ở những con chuột khỏe mạnh ăn chế độ tiêu chuẩn, dịch chiết không gây ra biến động bất thường nào ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ra điều gì?

Dữ liệu trên người là thước đo chuẩn xác nhất để khẳng định tác dụng sinh học của các chế phẩm từ cây trà. Một phân tích tổng hợp (meta-analysis) công bố năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.136 người trưởng thành tham gia ^[5]. Kết quả phân tích gộp xác nhận việc tiêu thụ trà xanh hoặc dịch chiết trà xanh giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần trung bình 7,20 mg/dL và giảm LDL-C trung bình 2,19 mg/dL với ý nghĩa thống kê cao (P < 0.001) ^[5]. Tuy vậy, mức nồng độ HDL-C lại không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê ^[5]. Phân tích phân nhóm cũng chỉ ra sự suy giảm mỡ máu này không bị chi phối bởi thời gian nghiên cứu hay liều dùng catechin ^[5].

Đối với các nhóm đối tượng cụ thể như phụ nữ sau mãn kinh – nhóm thường đối mặt với nguy cơ bệnh tim mạch và rối loạn lipid máu do thiếu hụt estrogen – một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 trên 100 phụ nữ đã được triển khai ^[6]. Những người tham gia có ít nhất một bất thường về chỉ số mỡ máu được chia ngẫu nhiên thành nhóm can thiệp (dùng 2 viên nang chứa 400 mg dịch chiết trà xanh, ngày 2 lần) và nhóm dùng giả dược trong 4 tuần ^[6]. Kết thúc thử nghiệm với 79 người hoàn thành, nhóm dùng trà xanh ghi nhận mức giảm cholesterol toàn phần đạt -18,1 mg/dL so với -5 mg/dL ở nhóm giả dược (p < 0.04) ^[6]. Nồng độ triglyceride và LDL-C cũng giảm có ý nghĩa so với nhóm chứng, trong khi chỉ số đường huyết lúc đói và HDL-C không thay đổi ^[6].

Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2003 tại 6 bệnh viện ở Trung Quốc trên 240 người trưởng thành bị tăng cholesterol máu từ nhẹ đến vừa đang duy trì chế độ ăn ít chất béo cũng mang lại kết quả đáng chú ý ^[7]. Sau 12 tuần sử dụng mỗi ngày một viên nang chứa 375 mg dịch chiết trà xanh làm giàu theaflavin, nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C trong nhóm dùng chiết xuất trà đã giảm lần lượt là 11,3% và 16,4% so với ban đầu (đều đạt P = 0.01), mà không xuất hiện tác dụng phụ nguy hại nào ^[7].

Dữ liệu dịch tễ học quy mô lớn cũng củng cố thêm xu hướng này. Một nghiên cứu năm 1996 khảo sát trên 2.062 nam giới thuộc lực lượng phòng vệ Nhật Bản từ 49 đến 55 tuổi cho thấy thói quen uống trà xanh tỷ lệ nghịch với nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C trong huyết thanh ^[8]. Cụ thể, việc uống 10 tách trà xanh mỗi ngày gắn liền với việc giảm 6,2 mg/dL cholesterol toàn phần và giảm 6,2 mg/dL LDL-C sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nhiễu như chỉ số khối cơ thể, hút thuốc, uống rượu hay tập thể dục ^[8]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ chỉ dừng lại ở mức phát hiện mối liên quan chứ chưa thể kết luận chắc chắn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Qua các kết quả thực nghiệm và lâm sàng, việc sử dụng các chế phẩm trà từ cây Camellia sinensis, bao gồm cả chiết xuất trà cành, cho thấy tiềm năng hỗ trợ làm giảm chỉ số cholesterol toàn phần và chỉ số LDL-C ^[5], ^[3], ^[7]. Điểm cộng lớn của phương pháp này là tính an toàn cao, chi phí hợp lý và ít tác dụng phụ không mong muốn trong thời gian can thiệp ngắn hạn ^[6], ^[7].

Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ các giới hạn y khoa. Thứ nhất, mức độ giảm LDL-C ghi nhận qua phân tích gộp lâm sàng chỉ ở mức khiêm tốn (trung bình khoảng 2,19 mg/dL) ^[5]. Mức giảm này không đủ mạnh để đưa các trường hợp mỡ máu tăng cao bệnh lý về ngưỡng an toàn nếu không có thuốc đặc trị. Thứ hai, hầu hết các nghiên cứu đều tập trung vào việc tiêu thụ trà xanh nói chung hoặc sử dụng dịch chiết cô đặc giàu catechin hay theaflavin dạng viên nang ^[5], ^[1], ^[7], chứ chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn tách biệt riêng cho dạng nước sắc từ cành trà kukicha thông thường.

Bên cạnh đó, việc bổ sung catechin trong một số thử nghiệm ngắn hạn (4 tuần ở người khỏe mạnh dùng 500 mg catechin) ghi nhận khả năng giảm LDL bị oxy hóa nhưng không làm biến đổi đáng kể tổng lượng LDL-C hay triglyceride tuần hoàn ^[1]. Tác động lên chỉ số mỡ tốt HDL-C cũng hầu như không đáng kể ở đa số các phân tích lâm sàng ^[5], ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hạ mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà như một loại "thần dược" có thể đánh tan toàn bộ mỡ máu xấu, từ đó người bệnh tự ý ngưng uống thuốc hạ lipid máu do bác sĩ kê toa. Các số liệu khoa học khẳng định trà hay dịch chiết trà chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều chỉnh nhẹ hoặc là giải pháp bổ trợ đi kèm với chế độ ăn kiêng ít chất béo bão hòa ^[6], ^[7]. Việc bỏ thuốc điều trị để chỉ uống trà có thể dẫn đến nguy cơ bùng phát các biến cố tim mạch khó lường.

Một sai lầm khác là quan niệm uống càng nhiều, càng đậm đặc thì mỡ máu hạ càng nhanh. Thử nghiệm trên động vật bị huyết áp cao cho thấy chiết xuất trà xanh mang lại lợi ích hạ mỡ máu độc lập với liều lượng (nhóm dùng 2 g/kg hay 4 g/kg đều cho hiệu quả tương tự mà không tăng thêm theo cấp số nhân) ^[3]. Uống quá nhiều trà cô đặc không làm tăng thêm tác dụng mà còn có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa và chức năng gan thận.

Nhiều người cũng tin rằng uống trà thảo mộc có thể giúp tăng nhanh chỉ số cholesterol tốt (HDL-C). Trên thực tế, dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng đều khẳng định dịch chiết từ trà xanh không đem lại thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ HDL-C trong máu ^[5], ^[6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù kukicha có hàm lượng caffeine thấp hơn so với trà búp non thông thường, người sử dụng vẫn cần thận trọng trong một số trường hợp cụ thể. Các đối tượng mắc bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng nặng không nên uống trà khi bụng đói vì các hợp chất tannin có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày.

Người đang được chỉ định các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, đặc biệt là thuốc chống đông máu hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua men gan, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên các dạng chiết xuất trà cô đặc. Việc tương tác giữa các hoạt chất polyphenol liều cao với thuốc điều trị có thể làm thay đổi hiệu quả mong muốn của thuốc.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận cũng nên cẩn trọng, không tự ý sử dụng các chế phẩm dịch chiết trà liều cao kéo dài nếu chưa có chỉ định từ nhân viên y tế có chuyên môn.

Cách áp dụng an toàn vào đời sống thường nhật

Để tận dụng tối đa những lợi ích chống oxy hóa và hỗ trợ lipid máu từ trà cành kukicha, người dùng có thể áp dụng một số gợi ý khoa học vào thói quen hàng ngày:

• Thời điểm sử dụng: Nên uống trà vào ban ngày, sau bữa ăn chính khoảng 30–60 phút. Không nên uống trà ngay trước khi đi ngủ hoặc lúc dạ dày đang hoàn toàn trống rỗng để bảo vệ hệ tiêu hóa.
• Liều lượng và cách hãm: Dùng một lượng cành trà vừa phải (khoảng 3–5 g) hãm với nước sôi (khoảng 80–90 độ C) trong 2–3 phút. Nước trà nên có màu vàng nâu nhạt, vị thanh dịu, không nên đun sắc quá đặc làm biến tính các hợp chất thực vật có ích.
• Kết hợp lối sống: Trà cành kukicha chỉ phát huy vai trò hỗ trợ tốt nhất khi được đặt trong một lối sống lành mạnh. Cần duy trì chế độ dinh dưỡng giảm mỡ động vật, hạn chế chất béo bão hòa ^[7], giảm muối ^[3], đồng thời tăng cường vận động thể chất thường xuyên.

Tóm lại, các nghiên cứu thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra các hoạt chất trong Camellia sinensis có tác dụng khiêm tốn nhưng tích cực trong việc giảm nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C ^[5], ^[7]. Việc thưởng thức trà cành kukicha là một thói quen sinh hoạt tốt, song người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về hiệu quả bổ trợ của loại thức uống này và tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa nếu có rối loạn mỡ máu.