Tác dụng kháng viêm của rễ và lá vọng cách: thử nghiệm nói gì?

Thảo dược quen thuộc và câu hỏi về khả năng trị viêm

Vọng cách là loại cây mọc hoang và được trồng phổ biến tại nhiều vùng quê Việt Nam, thường dùng làm rau gia vị ăn kèm hoặc nấu nước uống thanh nhiệt. Trong kinh nghiệm dân gian, lá và rễ vọng cách từ lâu đã được truyền tai nhau như một bài thuốc hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và tiêu sưng.

Trước thực trạng nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên để đối phó với tình trạng viêm khớp, câu hỏi đặt ra là tác dụng kháng viêm của rễ và lá vọng cách thực sự đã được khoa học chứng minh hay chưa. Dưới lăng kính của y học thực chứng hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm sáng tỏ cơ chế sinh học của loại cây này.

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất từ rễ, vỏ và lá vọng cách thực sự có hoạt tính kháng viêm và giảm đau rõ rệt ^{[1] [2]}. Mặc dù vậy, toàn bộ các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trong ống nghiệm và trên loài gặm nhấm, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người ^[3].

Cơ chế sinh học: Vọng cách can thiệp vào phản ứng viêm ra sao?

Quá trình viêm cấp tính thường khởi phát bằng sự giải phóng các chất trung gian hóa học làm tăng tính thấm thành mạch và gây phù nề mô ^{[1] [4]}. Trong các mô hình viêm thực nghiệm gây ra bởi carrageenan, phản ứng diễn ra theo hai giai đoạn rõ rệt: giai đoạn đầu liên quan đến sự phóng thích histamine, 5-HT và kinin; giai đoạn sau đặc trưng bởi sự xuất hiện của các chất giống prostaglandin ^[4].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng chiết xuất vọng cách rất giàu các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học như alkaloid (tiêu biểu là premnazole), flavonoid (như luteolin), steroid và hợp chất phenolic ^{[1] [5]}. Những hoạt chất này đóng vai trò quyết định trong việc ức chế chuỗi phản ứng viêm của mô sống ^[1].

Cụ thể, chiết xuất rễ vọng cách được ghi nhận có khả năng ức chế men cyclo-oxygenase (COX-1) trên mô tử cung chuột và ổn định màng sinh chất tế bào ^[1]. Việc ức chế COX-1 ngăn chặn quá trình tổng hợp prostaglandin – thủ phạm chính gây giãn mạch, sưng phù và đau nhức ^{[1] [4]}. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm sự hình thành nốt sần do histamine và giảm tính thấm mạch máu do acid acetic gây ra ^[1]. Hoạt chất luteolin phân lập từ mô sẹo rễ vọng cách cũng được chứng minh góp phần củng cố tác dụng chống viêm này ^[1].

Thử nghiệm trên rễ và vỏ cây: Hiệu quả tương đương thuốc chuẩn

Nhiều công trình tiền lâm sàng đã tập trung đánh giá hiệu lực của rễ và vỏ cây vọng cách (Premna integrifolia hay Premna serratifolia) thông qua các mô hình gây viêm thực nghiệm ^{[1] [2]}.

Trong một nghiên cứu năm 2016 tổng hợp các tiềm năng dược lý, chiết xuất cồn methanolic từ vỏ cây vọng cách (MEPI) được thử nghiệm trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan ở hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng ^[1]. Thử nghiệm sử dụng thuốc kháng viêm tiêu chuẩn Indomethacin liều 10 mg/kg đường uống làm đối chứng ^[1]. Kết quả cho thấy, ở mức liều 200 mg/kg, chiết xuất vỏ vọng cách đạt tỷ lệ ức chế phù nề lên tới 71,16%, tiệm cận với mức ức chế 75,72% của Indomethacin ^[1].

Bên cạnh đó, hoạt chất alkaloid premnazole phân lập từ cây vọng cách cũng làm giảm sự hình thành u hạt do dị vật thực nghiệm trên chuột ^[1]. Khi đánh giá chiết xuất rễ với dung môi methanol 70%, khả năng ức chế phù chân chuột cấp tính do carrageenan ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg lần lượt đạt 47,05% và 70,58% ^[1]. Khi thử nghiệm trên mô hình viêm mạn tính gây bởi formalin, hai mức liều này cũng đem lại tỷ lệ ức chế ấn tượng là 50,00% và 72,00% ^[1].

Ở liều duy nhất 300 mg/kg thể trọng, dịch chiết methanolic từ rễ vọng cách ức chế hiệu quả tình trạng phù chân, hạn chế hình thành sẩn phù do histamine và giảm rò rỉ dịch mạch máu do acid acetic ở chuột nhắt ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 cũng tiến hành trên chuột cống để kiểm tra hoạt tính thần kinh, giảm đau và kháng viêm của chiết xuất vỏ cây vọng cách ^[2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất làm giảm đáng kể phản xạ co thắt cơ bụng trong thử nghiệm gây đau bằng acid acetic và giảm phản xạ liếm chân trong thử nghiệm đau do formalin ^[2]. Tại liều 200 mg/kg thể trọng, chiết xuất vỏ tiếp tục khẳng định khả năng ức chế phù nề 71,16% trong mô hình carrageenan ^[2]. Thử nghiệm này cũng ghi nhận chiết xuất làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột trong thử nghiệm trường mở và lỗ chui ^[2].

Nghiên cứu trên lá: Sự khác biệt giữa các loài vọng cách

Không chỉ vỏ và rễ, lá của các loài thuộc chi Vọng cách (Premna) cũng được đưa vào bàn cân khoa học. Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột Charles Foster đã tiến hành so sánh thực nghiệm hoạt tính kháng viêm của lá hai loài: Premna obtusifolia Linn và Premna latifolia Roxb ^[4].

Mô hình nghiên cứu sử dụng carrageenan tiêm vào gan bàn chân chuột để kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, với độ phù nề đạt đỉnh sau 2 giờ ở nhóm đối chứng ^[4]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo đạc thể tích bàn chân tại các mốc thời gian: 15 phút, 30 phút, 60 phút và 120 phút sau khi gây viêm ^[4].

Kết quả cho thấy sự khác biệt thú vị giữa hai loài thảo dược:

• Loài Premna latifolia: Thể hiện tác dụng ức chế phù nề có ý nghĩa thống kê xuất hiện rất sớm ngay từ phút thứ 15, duy trì qua phút 60 và 120 (chỉ tạm thời không có ý nghĩa ở mốc 30 phút) ^[4]. Tốc độ khởi phát tác dụng của loài này thậm chí nhanh hơn cả thuốc chuẩn Indomethacin ^[4]. Cơ chế được giải thích là do Premna latifolia ức chế được cả hai giai đoạn: vừa ngăn chặn các chất trung gian sớm như histamine, kinin, vừa kìm hãm các chất giống prostaglandin ở giai đoạn muộn ^[4].
• Loài Premna obtusifolia: Chỉ ức chế phù nề có ý nghĩa thống kê ở mốc thời gian muộn là 60 phút và 120 phút ^[4]. Hiệu lực này tương đương với thuốc đối chứng Indomethacin khi thuốc này cũng chỉ phát huy tác dụng rõ rệt từ phút 60 trở đi ^[4]. Điều này cho thấy chiết xuất lá Premna obtusifolia chỉ can thiệp chủ yếu vào giai đoạn hai của phản ứng viêm ^[4].

Thử nghiệm trên mô hình viêm khớp mạn tính

Để kiểm tra tác dụng đối với bệnh lý khớp kéo dài, một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá hoạt tính chống viêm khớp của chiết xuất ethanol từ gỗ cây Premna serratifolia Linn trên chuột cống trắng bị gây viêm khớp bằng tá chất Freund hoàn toàn (CFA) ^[5].

Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên trên 18 cá thể chuột, chia đều thành ba nhóm (mỗi nhóm 6 con):

• Nhóm I (Nhóm chứng): Uống hỗn dịch gôm acacia 5% ^[5].
• Nhóm II (Nhóm chuẩn): Tiêm phúc mạc thuốc kháng viêm Indomethacin liều 10 mg/kg thể trọng ^[5].
• Nhóm III (Nhóm thử nghiệm): Uống chiết xuất ethanol từ gỗ cây vọng cách liều 300 mg/kg thể trọng ^[5].

Bệnh lý viêm khớp được kích hoạt bằng cách tiêm 0,05 ml hỗn dịch chứa vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis bất hoạt vào gan bàn chân sau bên trái của chuột ^[5]. Động vật được cho dùng thuốc liên tục từ ngày 0 (uống trước khi tiêm vi khuẩn 30 phút) kéo dài cho đến ngày thứ 21 ^[5]. Thể tích bàn chân được đo định kỳ vào các ngày thứ 4, 8, 14 và 21 bằng thiết bị đo thể tích ^[5]. Đồng thời, cân nặng chuột được theo dõi hàng ngày và đến ngày thứ 22, mẫu máu tĩnh mạch sau ổ mắt được lấy để phân tích các chỉ số huyết học như huyết sắc tố, bạch cầu, hồng cầu và tốc độ máu lắng ESR ^[5].

Mô hình viêm khớp CFA này vốn là mô hình kinh điển nhằm mô phỏng các tổn thương và biểu hiện tương tự viêm khớp dạng thấp ở người ^[6]. Kết quả phân tích hóa thực vật bước đầu của nghiên cứu xác nhận chiết xuất chứa đầy đủ các nhóm chất quý như alkaloid, flavonoid, phenolic, steroid ^[5]. Chiết xuất thảo dược ở liều 300 mg/kg đã thể hiện khả năng kiểm soát sự tiến triển của sưng phù khớp kéo dài xuyên suốt 21 ngày thử nghiệm ^[5].

Từ phòng thí nghiệm đến đời thực: Rào cản chuyển giao lâm sàng

Dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo và khách quan. Việc chiết xuất rễ hay lá vọng cách ức chế sưng viêm ở chuột không đồng nghĩa với việc thảo dược này có tác dụng tương tự khi dùng cho con người ^[3].

Các chuyên gia nghiên cứu dịch tễ và đau cảnh báo rằng kết quả từ các mô hình động vật không phải lúc nào cũng chuyển giao trực tiếp thành công trên lâm sàng ở người ^[3]. Nhiều liệu pháp giảm đau từng thất bại khi bước vào thử nghiệm lâm sàng do sự khác biệt lớn về dược động học, quá trình chuyển hóa giữa các loài sinh vật, hoặc do liều lượng thử nghiệm trên động vật chưa tương thích với ngưỡng an toàn ở cơ thể người ^[3].

Hiện nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào trên người đánh giá liều lượng an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả kháng viêm của cây vọng cách. Các nghiên cứu đã dẫn đều dùng dịch chiết cô đặc với dung môi cồn (methanol, ethanol) với liều lượng tính toán chuẩn xác theo từng miligram thể trọng ^{[1] [2] [5]}, hoàn toàn khác biệt với cách dùng sắc nước uống hay giã nát đắp thông thường trong dân gian.

Hiểu lầm thường gặp và những ai cần thận trọng

Nhiều người thường lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên là "hoàn toàn vô hại" và có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh viêm khớp. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm. Cây vọng cách không thể thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Chiết xuất vọng cách đã được ghi nhận gây giảm hoạt động vận động tự nhiên trên chuột thực nghiệm ^[2]. Do đó, người dùng không nên tự ý lạm dụng thảo dược này với liều lượng đậm đặc vì có thể dẫn đến những tác động an thần hoặc ức chế thần kinh chưa lường trước.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Chiết xuất rễ vọng cách từng được ghi nhận gây ảnh hưởng đến thụ thể men COX-1 tại mô tử cung chuột ^[1], do đó phụ nữ có thai tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc đậm đặc từ rễ hay thân cây.
• Người có bệnh lý nền mạn tính (gan, thận): Việc tự sắc nấu rễ cây không rõ nguồn gốc có thể làm tăng gánh nặng lọc thải cho các cơ quan nội tạng.
• Người đang dùng thuốc chống viêm hoặc thuốc chống đông: Các hoạt chất ức chế COX và giảm tính thấm thành mạch trong vọng cách ^[1] có thể tương tác với các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc thuốc tim mạch, làm tăng nguy cơ loét dạ dày hoặc chảy máu.

Gợi ý cách dùng thảo dược an toàn trong đời sống

Trong đời sống thường nhật, lá vọng cách vẫn là một loại rau ăn kèm bổ dưỡng và là vị trà thảo mộc thơm nhẹ được ưa chuộng. Bạn hoàn toàn có thể sử dụng lá vọng cách như một món ăn dân dã bằng cách ăn sống kèm các món gỏi hoặc nấu canh với liều lượng vừa phải.

Đối với dạng nước hãm lá khô, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt thông thường trong thời gian ngắn, không nên dùng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Khi chọn mua lá hay rễ khô, cần đảm bảo nguồn gốc sạch sẽ, không nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo quản thực vật.

Nếu bạn đang gặp phải các cơn đau nhức xương khớp, sưng đau dai dẳng, biện pháp tối ưu nhất là đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân bệnh lý. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp thêm bất kỳ bài thuốc dân gian hay thảo dược nào như rễ và lá vọng cách vào lộ trình chăm sóc sức khỏe của bản thân.