Xích thược (rễ phơi khô của cây Paeonia lactiflora) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Phương Đông [1]. Nhiều người tìm đến thảo dược này với hy vọng giảm bớt các cơn đau nhức khớp, sưng viêm hay rối loạn miễn dịch [2], [1]. Tuy nhiên, liệu tác dụng kháng viêm của xích thược có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ là lời đồn dân gian?

Các bằng chứng khoa học hiện nay xác nhận xích thược chứa hoạt chất paeoniflorin mang đặc tính kháng viêm rõ rệt [3], [1]. Dù vậy, phần lớn các kết quả này mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào thí nghiệm [3], [2].

Cơ chế tác động: Paeoniflorin ngăn chặn cytokine viêm như thế nào?

Paeoniflorin là một monoterpene glycoside tan trong nước, thành phần hoạt tính chính chiết xuất từ rễ cây Paeonia lactiflora [3], [1]. Chất này có khả năng can thiệp vào các chuỗi tín hiệu nội bào quan trọng điều hòa hệ miễn dịch [1]. Khi cơ thể đối mặt với tác nhân gây viêm, các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào đuôi gai kích hoạt các con đường truyền tín hiệu qua thụ thể Toll-like (TLR) [1]. Paeoniflorin nhắm trúng các thụ thể này để chặn phản ứng viêm lan rộng [1].

Ở cấp độ tế bào, paeoniflorin ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB (NF-κB) và MAPK [4], [5]. Thông thường, khi NF-κB bị kích hoạt, nó sẽ thúc đẩy giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [4], [5], [6]. Thông qua việc kích hoạt trục Nrf2/HO-1, paeoniflorin ngăn chặn tín hiệu NF-κB, từ đó giảm đáng kể sự hình thành các chất trung gian gây viêm và tình trạng chết rụng tế bào (apoptosis) [4], [5].

Bằng chứng trên mô hình viêm đại tràng ở động vật

Nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác dụng của paeoniflorin trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng cấp tính do hóa chất TNBS gây ra [4]. Hóa chất này làm tổn thương niêm mạc ruột và kích thích viêm nặng nề ở chuột [4]. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm paeoniflorin với các liều 15, 30 và 45 mg/kg thể trọng [4].

Kết quả cho thấy paeoniflorin cải thiện rõ rệt trọng lượng cơ thể, chiều dài và trọng lượng đại tràng, cùng các điểm số tổn thương vi thể ở chuột [4]. Hoạt chất này làm giảm nồng độ myeloperoxidase (MPO) cùng hàng loạt dấu ấn gây viêm trong mô đại tràng gồm IL-2, IL-6, IL-10, IL-12, IL-1beta, TNF-alpha và IFN-gamma [4]. Phân tích Western blot chứng minh cơ chế bảo vệ đạt được nhờ ức chế dòng tín hiệu MAPK/NF-κB và hiện tượng chết rụng tế bào [4]. Dù kết quả rất khả quan, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột, chưa thể khẳng định hiệu quả trực tiếp trên bệnh nhân viêm ruột [4].

Bằng chứng bảo vệ tổn thương gan do miễn dịch

Năm 2006, một nghiên cứu trên chuột bị tổn thương gan miễn dịch do tiêm tĩnh mạch vi khuẩn BCG kết hợp nội độc tố LPS đã kiểm nghiệm hiệu quả của paeoniflorin [7]. Động vật thí nghiệm được dùng paeoniflorin ở ba mức liều: 25, 50 và 100 mg/kg [7].

Kết quả ghi nhận hoạt độ men gan ALT trong huyết thanh giảm đáng kể ở nhóm dùng thuốc [7]. Kiểm tra mô bệnh học chỉ ra paeoniflorin làm giảm diện tích, mức độ hoại tử tế bào gan và ức chế sự xâm nhập của tế bào viêm [7]. Ở liều 100 mg/kg, hoạt chất làm giảm biểu hiện mRNA của TNF-alpha, protein gắn LPS (LBP) và thụ thể CD14 [7]. Mức mRNA của IL-6 cũng có sự thay đổi rõ rệt tại thời điểm 1 giờ và 3 giờ sau tiêm LPS [7]. Điểm hạn chế là nghiên cứu dùng mô hình tổn thương cấp tính trên động vật gặm nhấm, chưa đại diện cho các bệnh gan mạn tính phức tạp ở người [7].

Bằng chứng ức chế phản ứng viêm ở cấp độ tế bào

Nghiên cứu năm 2019 khảo sát tác động của paeoniflorin trên dòng tế bào biểu mô ruột người Caco-2 bị kích thích bởi LPS [5]. Kết quả cho thấy paeoniflorin làm tăng giá trị điện trở qua biểu mô (TEER), giảm tính thấm và khôi phục sự biểu hiện của các protein liên kết vòng như occludin, ZO-1 và claudin5 [5]. Đồng thời, paeoniflorin ức chế các enzyme và cytokine viêm như COX-2, iNOS, TNF-alpha, IL-6 và MMP-9 thông qua trục Nrf2/HO-1/NF-κB [5].

Một nghiên cứu khác năm 2014 so sánh paeoniflorin và albiflorin trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 [8]. Kết quả cho thấy paeoniflorin ức chế sản sinh NO (17,61%), PGE2 (27,56%), TNF-alpha (20,57%) và IL-6 (29,01%) [8]. Nồng độ ức chế 50% (IC50) của paeoniflorin đối với NO là 2,2 x 10^-4 mol/L [8]. Hoạt chất này cũng ức chế biểu hiện protein COX-2 tới 50,98% và giảm biểu hiện gen của iNOS (35,65%), COX-2 (38,08%), IL-6 (19,72%) và TNF-alpha (45,19%) [8].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 khảo sát tế bào bao hoạt dịch khớp từ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp (RA-FLS) [6]. Paeoniflorin làm giảm viêm và ức chế biểu hiện của hsa_circ_009012 cùng TLR4, tăng biểu hiện miR-1286, từ đó giảm các cytokine TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 thông qua trục hsa_circ_009012/miR-1286/TLR4/NLRP3 [6]. Mặc dù thử nghiệm trên tế bào người, môi trường ống nghiệm không phản ánh đầy đủ quá trình hấp thu và chuyển hóa toàn thân [3], [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Tổng kết từ các bài tổng quan y khoa cho thấy xích thược và paeoniflorin có tiềm năng ứng dụng điều trị viêm khớp dạng thấp, bệnh viêm ruột, vảy nến, hen suyễn, bảo vệ tổn thương thần kinh và tim mạch [3], [2], [1]. Ngoài kháng viêm, chất này còn có hoạt tính chống oxy hóa, chống huyết khối, giảm đau và điều hòa miễn dịch [3], [1].

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người [3]. Đa số dữ liệu đến từ động vật và tế bào [3], [2]. Dược động học của paeoniflorin về hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ khi vào cơ thể người vẫn cần được làm rõ thêm [3]. Do đó, người dùng không thể coi xích thược là phương thuốc thay thế phác đồ điều trị y khoa hiện đại [3].

Hiểu lầm thường gặp về vị thuốc xích thược

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý để giảm viêm nhanh như thuốc tây. Thực tế, các nghiên cứu mới chỉ phân lập hoạt chất tinh khiết để kiểm tra cơ chế tác động [4], [5], [8]. Nồng độ paeoniflorin tự nhiên trong dược liệu thô có thể biến thiên tùy nguồn gốc và cách bào chế [1]. Việc tự ý sắc uống liều cao không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Một hiểu lầm khác là xích thược có thể trị dứt điểm các bệnh tự miễn như viêm khớp hay viêm ruột. Nghiên cứu chỉ ra paeoniflorin hỗ trợ ức chế phản ứng viêm qua các chuỗi tín hiệu nội bào [4], [6]. Nó không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý miễn dịch [2].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?

Nghiên cứu về xích thược và paeoniflorin hiện mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật, dòng tế bào và một số mẫu tế bào tách từ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [4], [5], [6], [7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ xác nhận độ an toàn và hiệu quả trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược khi chưa có hướng dẫn y tế.

Paeoniflorin còn được ghi nhận có đặc tính chống huyết khối [3]. Vì vậy, người đang mắc các chứng bệnh rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần thận trọng, tránh nguy cơ tương tác làm tăng chảy máu [3], [1]. Người có bệnh gan thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Xích thược trong y học cổ truyền thường được thu hái từ rễ phơi khô của cây Paeonia lactiflora và phối ngũ trong các bài thuốc [1]. Vì tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra khuyến nghị cụ thể về liều lượng chuẩn hóa hay thời điểm uống đối với dịch chiết dạng bổ sung ở người, bạn chỉ nên sử dụng ở liều lượng vừa phải theo chỉ định của thầy thuốc có chứng chỉ.

Không nên tự ý thu hái hay mua các loại rễ không rõ nguồn gốc để sắc uống thay nước. Nếu đang dùng thuốc điều trị các bệnh mạn tính, bạn cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị để tránh các tương tác bất lợi giữa dược liệu và thuốc tân dược.

Xích thược chứa hoạt chất sinh học paeoniflorin với tiềm năng kháng viêm, giảm cytokine rất hứa hẹn trong các mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng [3], [4], [5]. Dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng một cách tỉnh táo, duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.