Băn khoăn về độ an toàn của thảo dược quen thuộc
Trong quan niệm chăm sóc sức khỏe của nhiều người, các bài thuốc từ cây cỏ tự nhiên luôn được mặc định là lành tính và có thể dùng thoải mái mà không sợ tác hại. Mã tiên thảo (danh pháp khoa học là Verbena officinalis) là một loài thảo mộc lâu đời, được ứng dụng rộng rãi từ châu Âu sang châu Á như một phương thuốc truyền thống [1].
Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính của thảo dược rất mong manh. Khi người dùng tự ý sắc uống với liều lượng đậm đặc hoặc sử dụng kéo dài, các hoạt chất đậm đặc có thể vượt quá ngưỡng thích ứng của cơ thể. Hệ tiêu hóa và gan luôn là những cơ quan đầu tiên phải gánh chịu phản ứng bất lợi khi quá tải dược chất nạp vào.
Việc hiểu đúng bản chất dược lý và giới hạn an toàn của mã tiên thảo là điều vô cùng cần thiết, giúp người bệnh phòng tránh nguy cơ ngộ độc hoặc kích ứng đường ruột không đáng có.
Mã tiên thảo tác động thế nào khi vào cơ thể?
Mã tiên thảo là cây thân thảo sống lâu năm thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), có lịch sử gần 200 năm trong y học dân gian để điều trị nhiều chứng bệnh [1]. Theo y học cổ truyền, thảo dược này thường được sử dụng làm chất an thần, thư giãn thần kinh, bồi bổ, chống viêm, giảm đau, chống trầm cảm và bảo vệ dạ dày [1].
Các bộ phận trên mặt đất của mã tiên thảo chứa nhiều phức hợp hoạt chất sinh học đa dạng [3, 6]. Khi được hấp thu, dịch chiết của cây có khả năng tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA và các thụ thể opioid trong cơ thể [1]. Tuy nhiên, các hợp chất hữu cơ tự nhiên này khi đi qua niêm mạc ống tiêu hóa ở nồng độ cao có thể kích thích bề mặt màng nhầy, dẫn đến các phản ứng bài xuất cấp tính.
Ngoài ra, quá trình chuyển hóa thảo dược tại gan cũng diễn ra phức tạp. Các hoạt chất của thảo mộc có thể làm thay đổi phản ứng sinh hóa của tế bào gan trước các độc chất khác, tạo nên những tương tác khó lường [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính và tương tác của mã tiên thảo
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã được thực hiện để đánh giá độc tính tế bào cũng như dược tính của Verbena officinalis, mang lại những kết quả rất đáng chú ý.
Nghiên cứu tế bào học công bố năm 2022 đã xem xét ảnh hưởng của dịch chiết trà thảo mộc từ 8 loài cây, trong đó có Verbena officinalis, trên tế bào gan chuột FL83B [2]. Phương pháp thử nghiệm MTT được dùng để đo lường độc tính trên gan do acid béo tự do (palmitic acid - PA và oleic acid - OA), cồn (ethanol) và thuốc giảm đau paracetamol (acetaminophen) gây ra [2]. Kết quả cho thấy tự bản thân dịch chiết mã tiên thảo không gây độc trực tiếp cho tế bào gan và không ảnh hưởng đến tổn thương do OA [2]. Nó còn thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan trước tổn thương do PA và paracetamol gây ra [2].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2022 phát hiện dịch chiết mã tiên thảo lại làm tăng độc tính trên tế bào gan do cồn (ethanol) gây ra [2]. Điều này chứng minh rằng việc kết hợp thảo dược này với đồ uống có cồn tạo ra phản ứng bất lợi rõ rệt ở cấp độ tế bào gan [2].
Ở phương diện thần kinh và tác dụng toàn thân, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột thí nghiệm đã đánh giá tác động chống co giật của phần trên mặt đất của Verbena officinalis [1]. Mô hình gây co giật bằng pentylenetetrazole (PTZ) và sốc điện tối đa (MES) được áp dụng trên chuột, dùng diazepam làm đối chứng [1]. Dịch chiết ethanol của cây cho thấy không gây độc cấp tính ở liều thử nghiệm, kéo dài thời gian khởi phát và giảm thời gian cơn co giật do PTZ, đồng thời giảm co cứng chi sau trong thử nghiệm MES phụ thuộc vào liều dùng [1]. Các nhà khoa học kết luận hiệu quả này liên quan đến việc tăng cường hệ thống GABAergic [1].
Một thử nghiệm năm 2013 trên mô hình chuột mang khối u rắn H22 được chia làm 5 nhóm để dùng dịch chiết Verbena officinalis [3]. Dịch chiết đạt tỷ lệ ức chế khối u 38,78% và làm tăng chỉ số lách ở mức độ nhất định, không gây hại cho chức năng miễn dịch của động vật [3].
Một nghiên cứu gần đây vào năm 2025 bổ sung mã tiên thảo vào khẩu phần ăn của vịt đẻ nhằm đánh giá hành vi mổ lông và hệ vi sinh manh tràng [4]. Kết quả cho thấy ở nhóm ăn 2% mã tiên thảo, nồng độ glutamine ở vùng dưới đồi thấp hơn nhóm đối chứng (p < 0,05), nhưng lại cao hơn ở nhóm ăn 4% [4]. Nồng độ noradrenaline ở cả hai nhóm dùng thảo mộc đều giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [4]. Thảo mộc này cũng làm thay đổi cấu trúc vi sinh đường ruột của gia cầm, tương quan thuận nghịch với các chất dẫn truyền thần kinh khác nhau [4].
Lợi ích tiềm năng và những giới hạn nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học ghi nhận mã tiên thảo có tiềm năng chống co giật, hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước một số tác nhân độc tính nhất định như paracetamol hay acid béo tự do, đồng thời có hoạt tính ức chế u trên động vật [1, 3, 4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn lớn của các bằng chứng hiện hành. Hầu hết các thử nghiệm đều thực hiện trên tế bào cô lập trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật gặm nhấm và gia cầm [1, 3, 4, 8]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên cơ thể người để xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối và độc tính đường tiêu hóa khi uống quá liều.
Do đó, các số liệu từ phòng thí nghiệm không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người sống, đặc biệt là người có thể trạng suy nhược.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng mã tiên thảo
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược dùng làm trà thì uống bao nhiêu cũng được. Việc sắc thuốc quá đặc với hy vọng mau khỏi bệnh là nguyên nhân chính khiến đường tiêu hóa bị kích ứng, gây cồn cào ruột gan và buồn nôn.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật. Nghiên cứu định danh năm 2009 cho thấy dược liệu mã tiên thảo (Verbena officinalis) rất khó phân biệt bằng mắt thường hoặc phân tích hóa học với các loài khác cùng chi Verbena, dễ dẫn đến việc lẫn tạp chất hoặc dược liệu giả mạo làm ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả điều trị [5].
Nghiêm trọng hơn, có loài thực vật tên gần giống chứa độc tố chết người. Điển hình như loài Verbesina encelioides và Galega officinalis có chứa độc chất galegine (chiếm khoảng 0,08% đến 0,46%), từng gây phù phổi cấp tính, tràn dịch màng ngực từ 2 đến 3 lít và xuất huyết nội mạc tim gây chết hàng loạt ở cừu [6]. Việc tự ý hái cây cỏ không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chí mạng.
Ngoài ra, việc dùng trà thảo mộc để giải rượu là một thói quen sai lầm nghiêm trọng. Nghiên cứu đã chứng minh dịch chiết mã tiên thảo làm tăng độc tính đối với tế bào gan khi có mặt ethanol [2].
Ai nên thận trọng khi dùng mã tiên thảo?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc nhạy cảm đường ruột cần hết sức cẩn trọng, tránh dùng dung dịch sắc quá đậm đặc.
Những người đang sử dụng đồ uống có cồn hoặc người nghiện rượu tuyệt đối không nên dùng mã tiên thảo cùng lúc, vì hoạt chất trong cây có thể thúc đẩy tổn thương tế bào gan nặng hơn dưới tác động của cồn [2].
Người đang điều trị bệnh lý thần kinh, bệnh nhân đang dùng thuốc chống co giật cũng phải thận trọng do mã tiên thảo tác động đến hệ thụ thể GABA và opioid [1].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các đối tượng nhạy cảm này. Tất cả dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở tế bào và động vật [1, 3, 4, 8]. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Người dùng không tự ý tăng liều, không sắc thuốc quá đặc và không uống kéo dài liên tục nhiều tuần. Nếu muốn sử dụng mã tiên thảo như một loại trà bồi bổ, cần mua tại các cơ sở dược liệu đạt chuẩn kiểm định để tránh nguy cơ lẫn tạp chất hoặc nhầm lẫn loài [5].
Chỉ nên dùng một lượng vừa phải dạng hãm loãng. Không phối hợp mã tiên thảo với rượu bia hoặc các loại thuốc điều trị khác khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [2].
Khi gặp bất kỳ triệu chứng nào như đau thắt bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc khó chịu đường tiêu hóa sau khi uống, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra.
Mã tiên thảo là một thảo dược giàu tiềm năng trị liệu nhưng cũng chứa đựng nhiều tương tác sinh học phức tạp [1, 3]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ thận trọng, không lạm dụng thảo dược để thay thế thuốc chữa bệnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng vào thực tế chăm sóc sức khỏe.
