Nhiều thai phụ thường tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên với mong muốn an thần, thanh nhiệt hoặc cải thiện các rối loạn phụ khoa thường gặp. Trong số đó, mã tiên thảo (danh pháp khoa học: Verbena officinalis) là một loại thảo dược lưu truyền lâu đời trong dân gian. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thảo mộc khi mang thai tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sự an toàn của mẹ và thai nhi.
Đối với thắc mắc phụ nữ mang thai có nên dùng mã tiên thảo hay không, câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là không nên sử dụng. Thảo mộc này ghi nhận nguy cơ gây độc tính đối với sự phát triển của phôi thai, đe dọa trực tiếp đến thai kỳ bao gồm khả năng kích thích tử cung dẫn tới sảy thai [1].
Cơ chế tác động của mã tiên thảo đối với thai kỳ
Theo các ghi nhận y khoa và dược lý, mã tiên thảo từ lâu đã được ghi nhận có nguy cơ gây sảy thai thông qua các phản ứng sinh học bất lợi [1]. Khi đi vào cơ thể thai phụ, các hoạt chất trong dược liệu này có thể tác động trực tiếp đến tử cung, gây ra các cơn co bóp bất thường tương tự như phản ứng co thắt cơ trơn ngoài ý muốn.
Các phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC/MS) trên chiết xuất mã tiên thảo cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm chất chuyển hóa, bao gồm geniposidic acid, tuberonic acid glucoside, luteolin 7, 3'-digalacturonide, iridotrial và apigenin [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các flavonoid glycosyl hóa như apigenin và luteolin có thể là những thành phần chịu trách nhiệm chính gây ra độc tính cho sự phát triển trước khi sinh [1].
Khi tử cung bị kích thích hoặc phôi thai chịu ảnh hưởng từ các hợp chất hoạt lực mạnh này, quá trình làm tổ và bám giữ của túi thai bị xáo trộn nghiêm trọng. Điều này trực tiếp làm tăng nguy cơ tổn thương cơ học tại cơ trơn tử cung, kích hoạt hiện tượng đào thải và làm tăng tỷ lệ tiêu thai hoặc sảy thai [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính của mã tiên thảo khi mang thai
Để đánh giá mức độ an toàn của Verbena officinalis đối với giai đoạn phát triển tiền sản, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2019 đã được thực hiện trên chuột cống mang thai dòng Sprague-Dawley tuân thủ theo hướng dẫn tiêu chuẩn OECD số 414 [1].
Nghiên cứu này chia 50 chuột cống mang thai thành 5 nhóm riêng biệt (mỗi nhóm gồm 10 con) [1]. Nhóm đối chứng bình thường dùng dung môi, trong khi 4 nhóm còn lại được cho uống chiết xuất mã tiên thảo một lần mỗi ngày với các mức liều tăng dần lần lượt là 500 mg/kg, 1000 mg/kg, 2000 mg/kg và 3000 mg/kg [1]. Thời gian can thiệp diễn ra liên tục từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 20 của thai kỳ, sau đó các nhà khoa học tiến hành mổ lấy thai ở ngày thứ 21 để đánh giá hình thái học và mức độ độc tính trên phôi thai [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy không có chuột mẹ nào bị tử vong, nhưng mức tăng trọng lượng cơ thể của chuột mẹ bị giảm đáng kể, đặc biệt là ở nhóm dùng mức liều 2000 mg/kg và 3000 mg/kg [1]. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu quan sát thấy sự phân bố bất đối xứng của các vị trí làm tổ và phôi thai trong tử cung [1].
Độc tính làm chậm phát triển phôi thai được ghi nhận rõ rệt qua việc sụt giảm trọng lượng thai, giảm chu vi vòm sọ, rút ngắn chiều dài đuôi, đồng thời tỷ lệ tiêu thai trước và sau khi làm tổ tăng cao [1]. Ngoài ra, thai của các cá thể mẹ dùng liều cao (2000 và 3000 mg/kg) còn xuất hiện các bất thường về hệ xương như hiện tượng cốt hóa chưa hoàn chỉnh ở xương sọ, xương ức và xương đốt bàn chân [1]. Từ những phát hiện này, nghiên cứu kết luận rằng việc sử dụng Verbena officinalis trong thai kỳ là không an toàn do gây độc tính rõ rệt lên hiệu suất sinh sản [1].
Bên cạnh các tác động trên thai kỳ, một nghiên cứu khác công bố năm 2016 trên mô hình động vật cho thấy chiết xuất thô từ Verbena officinalis có các tác dụng dược lý mạnh lên hệ thần kinh trung ương như chống co giật, giải lo âu và an thần [2]. Chiết xuất này làm chậm thời gian khởi phát các cơn giật giật cơ và co cứng - giật rung do pentylenetetrazol (PTZ) gây ra, đồng thời làm giảm thời gian co giật và giảm tỷ lệ tử vong ở động vật thí nghiệm [2]. Dược liệu chứa thành phần verbenin (một glycoside iridoid) cùng dẫn xuất safranal, có khả năng kích thích hoạt động dẫn truyền thần kinh GABA qua các thụ thể GABAA [2]. Tuy nhiên, các hoạt tính ức chế thần kinh này cũng cho thấy thảo dược có tác động sinh học sâu rộng, không phù hợp để dùng bừa bãi trong thai kỳ khi chưa kiểm soát được liều lượng an toàn.
Giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại
Mặc dù các phát hiện độc tính trên động vật mang lại cảnh báo rất quan trọng, người đọc cũng cần nhìn nhận các giới hạn của bằng chứng. Phần lớn dữ liệu độc tính tiền sản của Verbena officinalis hiện nay được thiết lập chủ yếu trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống) [1].
Trên người, các bằng chứng chủ yếu dừng lại ở các báo cáo trường hợp đơn lẻ ghi nhận tác dụng kích thích sảy thai khi sử dụng mã tiên thảo [1]. Hiện tại, vì lý do y đức, không thể thực hiện các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên phụ nữ mang thai để xác định ngưỡng liều chính xác gây độc hoặc gây co thắt tử cung ở người.
Chính vì thiếu dữ liệu lâm sàng chi tiết nhưng đã có bằng chứng rõ ràng về dị tật xương và tiêu thai trên động vật, nguyên tắc an toàn y khoa cao nhất là xếp mã tiên thảo vào nhóm thảo dược chống chỉ định cho thai kỳ [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc dân gian
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Nhiều người tin rằng mã tiên thảo chỉ là cỏ cây thông thường, dùng dưới dạng trà khô hay thuốc sắc nhẹ sẽ vô hại đối với sức khỏe sinh sản. Thực tế, nhiều loại thảo dược có chứa các hoạt chất thứ cấp với hoạt tính dược lý rất mạnh mẽ, thậm chí có thể gây co thắt cơ trơn tử cung hoặc cản trở sự hình thành xương của thai nhi [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng an thần, ngủ ngon của mã tiên thảo là giải pháp tốt cho thai phụ bị mất ngủ. Dù mã tiên thảo thực sự có hoạt tính an thần và giảm lo âu liên quan đến thụ thể GABAA trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2], nhưng tác hại tiềm tàng đối với phôi thai lại vượt xa những lợi ích thần kinh tạm thời này [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ khi dùng liều lượng quá cao mới gặp nguy hiểm. Báo cáo thực tế cho thấy cơ địa phụ nữ mang thai vô cùng nhạy cảm với các chất kích thích cơ trơn, và việc tiêu thụ ngay cả ở mức độ thông thường cũng có thể tiềm ẩn rủi ro kích hoạt tình trạng sảy thai ngoài ý muốn [1].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng mã tiên thảo:
- Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào: Đây là đối tượng nhạy cảm nhất. Rủi ro kích thích tử cung, tiêu thai và bất thường xương ở phôi thai là lý do then chốt để loại bỏ hoàn toàn thảo mộc này khỏi thực đơn ăn uống và điều trị [1].
- Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong kế hoạch thụ thai: Việc dùng mã tiên thảo có thể cản trở quá trình làm tổ của phôi và gia tăng tỷ lệ tổn thương phôi sớm [1].
- Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc sinh non: Bất kỳ hoạt chất nào có khả năng kích thích cơ trơn tử cung đều có thể kích hoạt các cơn co thắt nguy hiểm [1].
Hướng dẫn an toàn và áp dụng thực tế
Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi, thai phụ cần thực hiện các nguyên tắc thực hành sau:
- Ngừng sử dụng ngay lập tức: Nếu đang sử dụng các loại trà, nước sắc hoặc thực phẩm chức năng có chứa mã tiên thảo (Verbena officinalis), thai phụ nên dừng lại ngay và theo dõi cơ thể [1].
- Kiểm tra kỹ nhãn thành phần: Nhiều loại trà thảo mộc hỗn hợp lưu hành trên thị trường có thể chứa thành phần mã tiên thảo dưới tên khoa học hoặc tên gọi dân gian khác nhau. Cần đọc kỹ bao bì trước khi dùng.
- Thăm khám y tế khi có dấu hiệu bất thường: Nếu lỡ sử dụng và xuất hiện các triệu chứng đau bụng dưới âm ỉ, đau thắt từng cơn hoặc xuất huyết âm đạo, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ: Luôn thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ sinh hoạt trong suốt thai kỳ.
Tóm lại, sự an toàn của thai kỳ luôn cần được đặt lên hàng đầu. Trước những bằng chứng rõ ràng về nguy cơ gây độc cho phôi thai và kích thích sảy thai từ nghiên cứu thực nghiệm [1], phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng mã tiên thảo để tránh những rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi.
