Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không sâu giấc và thường tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên như một giải pháp thay thế thuốc ngủ. Trong đó, tâm sen và cúc hoa (hoa cúc) là hai lựa chọn quen thuộc nhất trong đời sống hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, việc lựa chọn thảo dược nào mang lại hiệu quả an thần tốt hơn và ít tác dụng phụ hơn vẫn là băn khoăn của không ít người.

Để trả lời ngắn gọn: Cả hai loại thảo mộc đều hỗ trợ làm dịu thần kinh, nhưng tâm sen sở hữu hoạt lực an thần trực tiếp và mạnh mẽ hơn nhờ các alkaloid đặc hiệu, trong khi cúc hoa có tác dụng nhẹ dịu, cải thiện giấc ngủ một cách gián tiếp thông qua việc giảm căng thẳng. Dù vậy, đi kèm với hoạt tính sinh học mạnh hơn, tâm sen đòi hỏi người dùng phải cẩn trọng hơn về liều lượng và thời gian sử dụng để tránh tác dụng không mong muốn.

Cơ chế an thần: Sự khác biệt giữa alkaloid và flavonoid

Hệ thống thần kinh trung ương kiểm soát chu kỳ thức - ngủ thông qua nhiều chất dẫn truyền thần kinh, trong đó quan trọng nhất là gamma-aminobutyric acid (GABA) và serotonin (5-HT). Khi các thụ thể GABA hoặc serotonin được kích hoạt, các tín hiệu hưng phấn của tế bào thần kinh bị ức chế, đưa cơ thể vào trạng thái thư giãn và dễ chìm vào giấc ngủ.

Tâm sen (chồi mầm trong hạt sen, Nelumbo nucifera) chứa nhóm hoạt chất chính là các alkaloid như neferine, liensinine và isoliensinine. Các alkaloid này tác động sâu vào hệ thống thần kinh trung ương thông qua hệ thống dẫn truyền serotonergic (thụ thể 5-HT1A) và phối hợp với các con đường ức chế thần kinh [1] [2]. Ngoài ra, các bộ phận khác của cây sen cũng chứng minh khả năng gắn kết mạnh mẽ với thụ thể GABAA [3] [4]. Điểm đặc biệt của alkaloid neferine trong mầm hạt sen là tác dụng an thần, gây hạ thân nhiệt và kéo dài thời gian ngủ tương tự diazepam, nhưng lại không làm mất phối hợp vận động và cơ chế an thần không hoàn toàn giống nhóm thuốc này [5].

Ngược lại, cúc hoa (như Matricaria recutita) phát huy tác dụng chủ yếu nhờ các hợp chất flavonoid, điển hình là apigenin. Flavonoid gắn kết vào các vị trí benzodiazepine trên thụ thể GABAA, tạo ra hiệu ứng giải tỏa lo âu và làm dịu nhẹ nhàng mà không gây ức chế thần kinh quá sâu. Do đó, cúc hoa thiên về việc xoa dịu tâm trí, giảm bồn chồn trước khi ngủ hơn là tạo ra cơn buồn ngủ cưỡng chế.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tâm sen và cây sen?

Tác dụng an thần và điều hòa giấc ngủ của các hoạt chất từ cây sen đã được làm rõ qua nhiều mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng và một số thử nghiệm trên người:

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã kiểm tra tác động của dịch chiết mầm hạt sen (tâm sen) trên chuột nhắt trắng [5]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết chứa alkaloid chính là neferine làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột phụ thuộc theo liều lượng [5]. Khi thử nghiệm gây ngủ bằng thiopental, neferine làm tăng rõ rệt thời gian ngủ của chuột và thể hiện tác dụng chống lo âu trên mô hình mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze) [5]. Đáng chú ý, neferine không làm suy giảm khả năng giữ thăng bằng vận động trên trục xoay (rota-rod) và không ảnh hưởng đến tình trạng co giật do picrotoxin hay strychnine gây ra, cho thấy cơ chế gây dịu của nó có sự khác biệt so với thuốc nhóm benzodiazepine [5].

Nghiên cứu công bố năm 2015 tiếp tục làm rõ cơ chế trên chuột nhắt khi khảo sát các bisbenzylisoquinoline alkaloid từ mầm hạt sen là liensinine và isoliensinine [2]. Thử nghiệm bơi cưỡng bức cho thấy hai hoạt chất này tạo ra tác dụng giống thuốc chống trầm cảm thông qua việc kích hoạt hệ dẫn truyền thần kinh serotonin, chịu sự phong bế khi sử dụng chất đối kháng thụ thể 5-HT1A hoặc chất ức chế tổng hợp serotonin [2].

Năm 2025, một nghiên cứu về nuciferine (alkaloid phân lập từ Nelumbo nucifera) trên mô hình gặm nhấm (chuột cống và chuột nhắt) bị mất ngủ do cạn kiệt serotonin hoặc căng thẳng môi trường đã xác nhận hoạt chất này giúp giảm vận động và kéo dài thời gian ngủ gây bởi pentobarbital theo liều lượng [1]. Điện não đồ (EEG) ghi nhận nuciferine làm tăng đáng kể tổng thời gian ngủ và giai đoạn ngủ không cử động mắt nhanh (NREM), đồng thời phục hồi thời gian ngủ bị giảm sút do căng thẳng đổi lồng nuôi [1].

Bên cạnh đó, các bộ phận khác của cây sen cũng cho thấy tác động rõ rệt trên thụ thể GABAA:

  • Nghiên cứu năm 2022 trên chuột ICR (n = 8) chỉ ra dịch chiết nước từ ngó sen ở liều 150 mg/kg đường uống làm tăng thời gian ngủ thêm 24% so với nhóm đối chứng, gia tăng giấc ngủ NREM và nồng độ GABA trong não [3]. Tác dụng gây ngủ này bị sụt giảm lần lượt 33% và 23% khi dùng chất đối kháng GABAA là picrotoxin và flumazenil, khẳng định vai trò của thụ thể GABAA [3].
  • Nghiên cứu năm 2021 chứng minh dịch chiết lá sen ở liều 300 mg/kg giúp tăng thời lượng giấc ngủ trên chuột cống và phục hồi rối loạn giấc ngủ do caffeine nhờ chất quercetin-3-O-glucuronide gắn kết thụ thể GABAA [4].
  • Nghiên cứu lâm sàng năm 2024 khảo sát hỗn hợp chiết xuất Nelumbo nucifera và Rhodiola rosea (RNE) trên các đối tượng từ 20 đến 65 tuổi bị mất ngủ dưới ngưỡng [6]. Trong số 20 người tham gia, 13 người hoàn thành nghiên cứu sau 2 tuần sử dụng 750 mg RNE mỗi ngày trước khi ngủ, cho kết quả giảm 57% thời gian thức sau khi bắt đầu ngủ (WASO) và cải thiện rõ rệt chỉ số chất lượng giấc ngủ [6].

Bằng chứng lâm sàng về cúc hoa

Khác với tâm sen có nguồn dữ liệu dồi dào từ các thử nghiệm dược lý tiền lâm sàng, cúc hoa đã được đưa vào thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả trên bệnh mất ngủ nguyên phát mạn tính.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2011 được thực hiện trên 34 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi bị mất ngủ mạn tính kéo dài từ 6 tháng trở lên [7]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên sử dụng 270 mg chiết xuất hoa cúc (Matricaria recutita) tiêu chuẩn hóa 2 lần mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 28 ngày [7]. Kết quả từ nhật ký giấc ngủ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số chính như tổng thời gian ngủ (TST), hiệu quả giấc ngủ, thời gian chờ giấc ngủ, thời gian thức giấc giữa chừng hay số lần thức giấc trong đêm [7].

Dù vậy, nhóm dùng hoa cúc ghi nhận ưu thế khiêm tốn ở hoạt động chức năng vào ban ngày và kích thước hiệu ứng ở mức trung bình nghiêng về phía hoa cúc đối với thời gian chờ giấc ngủ và thang đo mức độ mệt mỏi [7]. Về mặt an toàn, không có sự khác biệt về các biến cố bất lợi được báo cáo giữa nhóm dùng hoa cúc và nhóm giả dược [7].

So sánh lợi ích và mức độ tác dụng phụ

Khi đặt lên bàn cân, tâm sen và hoa cúc thể hiện hai hướng tiếp cận khác nhau trong việc hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên.

Tâm sen có ưu thế rõ ràng về độ mạnh của tác dụng an thần. Các hợp chất alkaloid tác động trực tiếp và đa hướng lên các thụ thể thần kinh, mang lại hiệu ứng gây ngủ nhanh và sâu hơn. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của tâm sen là dữ liệu nghiên cứu chuyên sâu về đơn chất neferine hay tâm sen độc lập chủ yếu mới dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm [1] [5] [2], dữ liệu trên người đa phần kết hợp với thảo dược khác [6]. Hơn nữa, alkaloid trong tâm sen có hoạt tính sinh học cao, nếu dùng liều quá đậm hoặc kéo dài có thể gây mệt mỏi, hạ huyết áp, nhịp tim chậm hoặc tích lũy độc tính nhẹ.

Ngược lại, cúc hoa có ưu thế lớn về độ an toàn tuyệt đối và tính dung nạp. Thử nghiệm trên người cho thấy hoa cúc không gây ra bất kỳ tác dụng phụ đáng kể nào so với giả dược [7]. Điểm hạn chế của cúc hoa là hiệu lực an thần tương đối yếu, khó giải quyết triệt để các tình trạng mất ngủ mạn tính hoặc mất ngủ nặng [7]. Thảo dược này phù hợp nhất với tình trạng khó ngủ do căng thẳng tinh thần nhẹ hoặc dùng để thư giãn vào buổi tối.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng tâm sen là thảo dược tự nhiên nên có thể uống thay trà hàng ngày với lượng tùy ý. Thực tế, tâm sen có vị đắng, tính hàn, việc lạm dụng quá mức có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa, lạnh bụng và mệt mỏi tinh thần vào ban ngày.

Một hiểu lầm phổ biến khác là uống trà cúc hoa có thể thay thế hoàn toàn thuốc ngủ kê đơn trong các trường hợp mất ngủ kinh niên. Như nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra, cúc hoa không làm thay đổi đáng kể tổng thời lượng giấc ngủ ở người mất ngủ mạn tính kéo dài [7]. Do đó, người bệnh không nên kỳ vọng hoa cúc hoạt động như một loại thuốc ngủ tức thì.

Ngoài ra, quan niệm cho rằng các sản phẩm từ cây sen hoàn toàn giống cơ chế thuốc an thần tổng hợp cũng chưa chính xác. Thực nghiệm cho thấy hoạt chất neferine từ mầm hạt sen giúp ngủ ngon nhưng không làm giãn cơ hay ảnh hưởng đến khả năng điều hòa phối hợp vận động như diazepam [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược tự nhiên, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định dùng tâm sen hoặc cúc hoa:

  • Người có huyết áp thấp hoặc nhịp tim chậm: Các alkaloid trong tâm sen và cây sen có tác động ức chế thần kinh và hạ nhiệt [5], do đó người thể trạng suy nhược, huyết áp thấp cần thận trọng để tránh hạ áp quá mức.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện chưa có đủ nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này; dữ liệu hiện có về tâm sen chủ yếu thực hiện trên động vật [1] [5] [2]. Cần tuyệt đối tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
  • Người đang dùng thuốc an thần, chống trầm cảm: Vì các hoạt chất trong tâm sen tương tác với hệ thống serotonin và GABA [1] [2], việc tự ý kết hợp với thuốc Tây y có thể làm tăng tác dụng an thần ngoài ý muốn.
  • Người có cơ địa dị ứng họ Cúc: Dù cúc hoa rất lành tính, một số ít người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Cúc (Asteraceae) có thể gặp phản ứng mẫn cảm.

Cách áp dụng thực tế để có giấc ngủ ngon

Để phát huy tối đa lợi ích của từng loại thảo mộc mà vẫn đảm bảo an toàn, người dùng có thể áp dụng theo các bước sau:

Về lựa chọn thảo mộc, nếu bạn bị khó ngủ mức độ nhẹ, trằn trọc do stress công việc, căng thẳng tâm lý, cúc hoa là lựa chọn khởi đầu lý tưởng. Bạn có thể dùng một tách trà hoa cúc ấm trước khi đi ngủ khoảng 30-60 phút để làm dịu tinh thần và giảm mệt mỏi [7].

Nếu bạn bị mất ngủ rõ rệt, bồn chồn khó vào giấc, có thể cân nhắc dùng tâm sen với lượng vừa phải. Tâm sen nên được sao vàng hạ thổ trước khi dùng để khử bớt tính hàn. Chỉ nên sử dụng tâm sen trong các đợt ngắn ngày (khoảng 1-2 tuần), không nên uống liên tục kéo dài. Có thể kết hợp tâm sen với các thảo dược nhẹ dịu khác như cúc hoa hoặc táo nhân với lượng vừa phải để cân bằng hương vị và tác dụng.

Đối với người có bệnh nền mạn tính hoặc mất ngủ dai dẳng trên 6 tháng, các thảo mộc tự nhiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ; người bệnh cần đi khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì tự ý điều trị tại nhà.

Tâm sen và cúc hoa đều là những món quà quý từ tự nhiên giúp cải thiện giấc ngủ theo những cơ chế riêng biệt. Lựa chọn thảo dược phù hợp với mức độ mất ngủ, sử dụng đúng liều lượng vừa phải và duy trì lối sống lành mạnh chính là chìa khóa để tìm lại giấc ngủ tự nhiên trọn vẹn.