Nhầm lẫn phổ biến giữa các loại tầm gửi trên thị trường
Trong dân gian, các loại cây sống nhờ hay tầm gửi từ lâu đã được coi là những vị thuốc quý giúp bồi bổ sức khỏe và giảm đau nhức xương khớp. Trong số đó, hai cái tên thường xuyên được nhắc tới và dễ gây nhầm lẫn nhất là tang ký sinh và tầm gửi cây gạo.
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng mọi loại tầm gửi đều có công dụng chữa bệnh tương tự nhau, thậm chí đồn thổi tầm gửi cây gạo như một thần dược chữa bách bệnh. Sự thật là dưới góc độ phân loại thực vật và dược liệu học, tang ký sinh là một vị thuốc có tiêu chuẩn xác định trong các dược điển, trong khi tầm gửi mọc trên các thân cây khác như cây gạo lại mang những đặc tính sinh thái và hóa học hoàn toàn khác biệt.
Tang ký sinh thực chất là cây gì?
Theo Dược điển Trung Quốc và các tài liệu y học cổ truyền, vị thuốc tang ký sinh (tên khoa học là Taxillus chinensis (DC.) Danser, thuộc họ Tầm gửi Loranthaceae) là cành và thân phơi khô mang lá của loài cây bụi bán ký sinh này [1], [2]. Về mặt phân bố tự nhiên, loài thực vật này sinh trưởng phổ biến tại các vùng đồng bằng hoặc rừng lá rộng thường xanh ở vùng núi thấp phía nam Trung Quốc và nhiều nước Đông Nam Á như Việt Nam, Thái Lan, Philippines [3], [4].
Điểm cốt lõi làm nên tên gọi "tang ký sinh" chính là vật chủ của nó: chữ "tang" chỉ cây dâu tằm (Morus alba). Trong các bài thuốc cổ truyền, tang ký sinh được ghi nhận với các công năng chính bao gồm trừ phong thấp, bổ can thận, mạnh gân xương và an thai [1], [2]. Dược liệu này thường được kê đơn để điều trị các chứng đau nhức xương khớp do phong thấp, đau lưng mỏi gối, yếu cơ bắp, chảy máu tử cung, cũng như dùng trong các bài thuốc hỗ trợ giảm tăng huyết áp, đau thắt ngực, đột quỵ và rối loạn nhịp tim [3], [2].
Về mặt sinh học, tang ký sinh là thực vật bán ký sinh rễ hoặc thân nhưng vẫn giữ được khả năng tự quang hợp [5]. Nghiên cứu giải mã bộ gen đã phát hiện loài này sở hữu 11 họ gen liên quan đến hệ thống quang hợp, một đặc điểm hiếm thấy ở các loài ký sinh hoàn toàn [5]. Quá trình ký sinh của chúng vào thân cây chủ diễn ra thông qua việc hình thành giác mút và cầu nối sinh lý để hút nước, đường và các chất dinh dưỡng [6], [7].
Vì sao cây chủ quyết định trực tiếp dược tính của tầm gửi?
Khác với các loài thực vật độc lập dưới đất, các loài bán ký sinh không thể sống tách rời nguồn dinh dưỡng từ cây mẹ [6]. Để ký sinh thành công, cây phải nhờ đến sự hỗ trợ của các loại nấm nội sinh tiết ra các enzyme phân giải thành tế bào như laccase, cellulase, manganese peroxidase và lignin peroxidase [6]. Sự hòa tan và nới lỏng thành tế bào này tạo nên một chiếc cầu sinh lý, giúp cây rút nước và chuyển hóa các chất từ cây chủ [6].
Chính vì cơ chế hút dưỡng chất phụ thuộc này, thành phần hóa học của tang ký sinh chịu ảnh hưởng cực kỳ sâu sắc từ loài cây mà nó bám vào [1], [2]. Nghiên cứu chuyển hóa năm 2021 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp kết hợp khối phổ hai lần (UPLC-MS/MS) đã so sánh các chất chuyển hóa flavonoid của Taxillus chinensis mọc trên ba loài cây chủ khác nhau: cây dâu tằm (Morus alba), cây sau sau (Liquidambar formosana) và cây hồng bì (Clausena lansium) [1].
Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng tổng flavonoid trong tang ký sinh mọc trên cây dâu tằm đạt tới 30,08 mg/g, cao hơn rõ rệt so với khi mọc trên cây sau sau hoặc cây hồng bì (với mức ý nghĩa thống kê p < 0,01) [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra 23 chất chuyển hóa khác biệt giữa mẫu trên cây dâu và cây hồng bì, 23 chất khác biệt giữa mẫu trên cây dâu và cây sau sau [1]. Đáng chú ý, phần lớn các hợp chất chuyển hóa đặc trưng này đều bắt nguồn từ chính các hợp chất có sẵn trong cây dâu tằm, nhiều chất trong số đó thể hiện tiềm năng chống ung thư mạnh mẽ [1].
Một nghiên cứu khác áp dụng kỹ thuật UFLC-Triple TOF-MS/MS đã nhận diện sơ bộ được 73 hợp chất trong vị thuốc tang ký sinh thu hái từ các vật chủ khác nhau, bao gồm flavonoid, phenolic acid và các glycoside [2]. Khi phân tích thống kê đa biến, các nhà khoa học đã sàng lọc được 23 hoạt chất đặc trưng tạo nên sự khác biệt theo từng loại cây chủ, điển hình như quercetin 3-O-beta-D-glucuronide, quercitrin và hyperoside [2].
Điều này giải thích lý do tại sao y học cổ truyền chỉ công nhận tầm gửi mọc trên cây dâu tằm mới là tang ký sinh chuẩn vị. Tầm gửi mọc trên các cây khác, bao gồm cả tầm gửi mọc trên cây gạo, sẽ tiếp nhận và chuyển hóa các dưỡng chất hoàn toàn khác từ thân cây gạo, tạo ra một phức hợp hoạt chất không tương đồng với tang ký sinh chuẩn [1], [2].
Bằng chứng khoa học về tầm gửi cây gạo: Cần cái nhìn thận trọng
Hiện nay trên thị trường tiêu dùng, tầm gửi cây gạo thường được người bán ca ngợi về tác dụng giải độc, mát gan, tăng cường chức năng thận và trị viêm cầu thận. Tuy nhiên, nếu xét trên các dữ liệu khoa học đã công bố trong các trích đoạn nghiên cứu, vị thuốc tang ký sinh chính thống và các nghiên cứu chuyên sâu về bộ gen, hóa thực vật chỉ tập trung vào loài Taxillus chinensis ký sinh trên cây dâu tằm (Morus alba) [1], [3], [5], [4], [2].
Chưa có dữ liệu khoa học đối chứng cụ thể trong các trích dẫn nghiên cứu này chứng minh tầm gửi cây gạo có công dụng chữa bệnh tương đương hoặc vượt trội hơn tang ký sinh trên dâu tằm. Mặc dù loài Taxillus chinensis có phổ vật chủ khá rộng, được ghi nhận mọc trên cây thủy tùng, cao su, nhãn, các loài thực vật họ Dâu tằm (Moraceae), chi Chè (Camellia), trâm ổi, hoa quế hay côm tầng gai, nhưng cây dâu tằm vẫn là nguồn cung cấp nguồn hoạt chất flavonoid dồi dào và ổn định nhất [1], [3], [7].
Hơn nữa, một nghiên cứu thực vật học tại Thái Lan ghi nhận hiện tượng không đặc hiệu cây chủ ở các loài thuộc họ Loranthaceae và Viscaceae [8]. Các loài ký sinh như Scurrula atropurpurea (dùng dưỡng huyết trong dân gian), Dendrophthoe pentandra (hạ huyết áp) hay Helixanthera parasitica (trị bệnh gan) có thể bám trên hàng trăm cặp cây chủ khác nhau [8]. Việc dùng tầm gửi cây gạo theo kinh nghiệm truyền miệng mà thiếu kiểm nghiệm thành phần hóa học có thể khiến người dùng không đạt được hiệu quả điều trị mong muốn.
Nguy cơ nhầm lẫn hình thái và các vấn đề an toàn
Do hình thái cành lá khô của các loài cây ký sinh khá giống nhau, tang ký sinh rất dễ bị làm giả hoặc thu hái nhầm lẫn với các loài khác [4]. Theo các tài liệu dược học, Taxillus chinensis thường bị nhầm với Scurrula parasitica, Taxillus balansae hoặc Scurrula parasitica var. graciliflora [4].
Tang ký sinh đạt chuẩn thường là cây bụi cao từ 0,5 đến 1 mét [4]. Cành non và lá của cây được bao phủ bởi lớp lông hình sao màu nâu hoặc nâu đỏ dày đặc [4]. Cành già có màu đen nhẵn; lá mọc gần đối hoặc so le, chất da dày, hình trứng dài hoặc bầu dục, dài từ 5 đến 8 cm, rộng từ 3 đến 4,5 cm [4]. Mặt trên của lá nhẵn bóng, mặt dưới có lông mềm như nhung với 4 đến 5 cặp gân bên nổi rõ [4]. Hoa mọc thành chùm 2 đến 5 bông ở nách lá, nụ hoa hình ống hơi cong dài 2,2 đến 2,8 cm, quả hình bầu dục màu vàng xanh có vỏ sần sùi [4]. Khi chế biến thành dạng dược liệu băm nhỏ hoặc tán bột, việc phân biệt bằng mắt thường là vô cùng khó khăn, đòi hỏi phải dùng đến các phương pháp phân tích sắc ký khối phổ hoặc giám định mã vạch ADN lục lạp (vùng rbcL và psbA-trnH) để định danh chính xác [4], [8].
Bên cạnh nguy cơ nhầm lẫn loài, việc thu hái tầm gửi tự nhiên còn tiềm ẩn rủi ro về bệnh dịch thực vật. Nghiên cứu thực địa năm 2021 tại tỉnh Quảng Đông cho thấy có tới khoảng 36% số cây Taxillus chinensis ngoài tự nhiên bị nhiễm bệnh chổi sẩy (witches'-broom) do vi khuẩn Phytoplasma nhóm 16SrV gây ra [7]. Những cây nhiễm bệnh biểu hiện triệu chứng còi cọc, lá nhỏ biến vàng, chồi mọc dày đặc bất thường như tổ chổi và làm suy giảm nghiêm trọng sức sống của cây [7]. Người tiêu dùng nếu mua phải các loại tầm gửi thu hái trôi nổi từ những cây bị nhiễm bệnh có thể nhận phải dược liệu kém phẩm chất hoặc chứa các sản phẩm chuyển hóa bất lợi.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Tang ký sinh là một vị thuốc có hoạt tính sinh học phong phú, tác động lên nhiều hệ cơ quan như tim mạch, huyết áp và tử cung [3]. Do đó, việc tự ý tìm mua các loại tầm gửi trôi nổi trên thị trường để sắc uống tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Người mắc các bệnh lý mãn tính như tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc đau thắt ngực tuyệt đối không tự ý thay thế thuốc điều trị bằng tầm gửi cây gạo hay tang ký sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [3]. Mặc dù trong y học cổ truyền, tang ký sinh có tác dụng hỗ trợ an thai, nhưng chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hiện đại bảo đảm độ an toàn tuyệt đối cho phụ nữ mang thai khi sử dụng các loại tầm gửi không rõ nguồn gốc hoặc mọc trên các cây chủ không xác định [1], [3].
Đặc biệt, nếu cây chủ là các loài cây chứa độc tính hoặc đang bị sâu bệnh, thuốc trừ sâu, cây tầm gửi bám trên đó hoàn toàn có thể hấp thu các chất độc này qua hệ thống cầu nối mạch dẫn [6], [7]. Người có cơ địa dị ứng, suy giảm chức năng gan, thận nặng cần hết sức cẩn trọng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ cây ký sinh.
Gợi ý áp dụng thực tế và cách tránh mua nhầm dược liệu
Để sử dụng đúng dược liệu và bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng nên ưu tiên tìm kiếm tang ký sinh có nguồn gốc rõ ràng từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, đã được kiểm định chất lượng theo các quy chuẩn dược điển. Không nên chạy theo những lời đồn thổi về tầm gửi cây gạo với mức giá đắt đỏ mà chất lượng hoạt chất lại không được kiểm chứng khoa học.
Khi mua dược liệu, cần quan sát kỹ các đặc điểm hình thái như cành có màu đen nhẵn, cuống và mặt dưới lá còn lưu lại lớp lông hình sao màu nâu đặc trưng [4]. Tuyệt đối tránh mua các loại dược liệu vụn nát, ẩm mốc, hoặc có dấu hiệu lá biến dạng, còi cọc do bệnh chổi sẩy [7].
Về liều lượng và thời điểm dùng, do mỗi thể trạng và mặt bệnh đòi hỏi một phương thang kết hợp riêng, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền, không tự ý sắc uống thay nước lọc hàng ngày kéo dài.
Tang ký sinh và tầm gửi cây gạo không thể đánh đồng làm một. Giá trị chữa bệnh của tang ký sinh được tạo dựng dựa trên sự kết hợp độc đáo giữa loài ký sinh Taxillus chinensis và cây dâu tằm, đã được cả y văn cổ truyền lẫn nghiên cứu hóa thực vật hiện đại ghi nhận [1], [2]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo nhận diện nguồn gốc, tránh tâm lý sùng bái những loại tầm gửi đắt tiền nhưng thiếu căn cứ khoa học, và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn cho bản thân.