Tập thể hình uống whey protein và creatine có làm tăng nguy cơ hói đầu ở nam giới?

Nhiều nam giới khi bước vào con đường tập luyện thể hình thường gắn liền thực đơn mỗi ngày với các loại thực phẩm bổ sung như whey protein và creatine nhằm tối ưu hóa sự phát triển cơ bắp. Tuy nhiên, đi kèm với mong muốn cải thiện vóc dáng là nỗi ám ảnh vô cùng phổ biến về tình trạng rụng tóc từng mảng hoặc hói trán ngày một rõ rệt. Không ít người truyền tai nhau rằng các chất này làm gia tăng nội tiết tố nam, đẩy nhanh quá trình rụng tóc và dẫn đến hói đầu sớm.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng whey protein hoàn toàn không có mối liên hệ trực tiếp nào với tình trạng rụng tóc, trong khi bản chất của chứng hói đầu di truyền ở nam giới bắt nguồn từ sự nhạy cảm của nang tóc trước hormone dihydrotestosterone (DHT) nội sinh và cấu trúc gene bẩm sinh. Việc sử dụng các chất bổ sung tập luyện chỉ là một yếu tố ngoại sinh vô tình bị gán ghép vào một tiến trình sinh học vốn đã được định sẵn bởi hệ thống nội tiết và di truyền từ trước.

Cơ chế sinh học: Dihydrotestosterone (DHT) tác động lên nang tóc thế nào?

Để hiểu rõ căn nguyên hói đầu, trước hết cần nhìn nhận vai trò của hormone dihydrotestosterone (DHT) trong cơ thể nam giới. Testosterone chịu trách nhiệm cho các đặc điểm sinh dục nam rõ rệt, trong khi DHT đảm nhận việc làm trưởng thành các mô tuyến tiền liệt cũng như kích thích mọc lông mặt, lông nách và lông mu ^[1]. Dù kích thích lông cơ thể, DHT tại vùng da đầu lại là tác nhân chính thúc đẩy sự thoái hóa của chu kỳ sợi tóc ^[1].

Tại nang tóc, testosterone được chuyển đổi thành DHT thông qua enzyme 5-alpha-reductase loại II ^[2]. Sau khi hình thành, DHT kích thích các tế bào nhú bì tổng hợp nên yếu tố biến đổi tăng trưởng beta-2 (TGF-beta2) ^[2]. Yếu tố TGF-beta2 này sau đó sẽ ức chế sự tăng sinh của các tế bào biểu mô và kích hoạt mạng lưới caspase nội tại, dẫn đến cái chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[2]. Chuỗi phản ứng liên hoàn này khiến sợi tóc sớm chuyển từ giai đoạn phát triển (anagen) sang giai đoạn thoái hóa (catagen), làm chu kỳ sống của sợi tóc bị rút ngắn đáng kể ^[2].

Không chỉ dừng lại ở TGF-beta2, DHT còn kích hoạt các phản ứng viêm vi mô cục bộ gây teo nang tóc. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sau 3 giờ tiếp xúc với DHT ở nồng độ từ 10 đến 100 nM, các tế bào nhú bì tại vùng da đầu bị hói đã tăng cường tiết ra interleukin-6 (IL-6) ^[3]. Thụ thể IL-6 (IL-6R) và glycoprotein 130 (gp130) đều được biểu hiện rõ trên các tế bào sừng nang tóc, bao gồm cả tế bào mầm tóc ^[3]. Khi sử dụng IL-6 người tái tổ hợp, sự kéo dài thân tóc bị ức chế rõ rệt do các tế bào mầm tóc bị ngưng trệ phân chia ^[3]. Thử nghiệm tiêm IL-6 tái tổ hợp vào lớp dưới da của chuột trong giai đoạn anagen đã khiến nang tóc chuyển sớm sang giai đoạn catagen ^[3].

Các bằng chứng khoa học về nồng độ DHT ở người hói đầu

Mối liên hệ giữa nồng độ DHT và chứng rụng tóc nội tiết nam đã được xác nhận qua nhiều nghiên cứu đo lường chuyên sâu. Trong một công trình công bố năm 2001, các nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật pha loãng đồng vị bền kết hợp khối phổ để đo tốc độ sản sinh DHT ở 8 nam giới khỏe mạnh, 7 phụ nữ khỏe mạnh và 8 nam giới trẻ tuổi mắc chứng hói đầu kiểu nam ^[4]. Hoạt chất đồng vị đánh dấu được truyền tĩnh mạch liên tục trong 10 giờ với liều 15 microgam/giờ ở nam giới và 2 microgam/giờ ở phụ nữ, với các mẫu máu được lấy cách nhau 20 phút trong 4 giờ cuối ^[4].

Kết quả cho thấy tốc độ sản sinh DHT trung bình ở nam giới khỏe mạnh dao động từ 16,2 +/- 7,7 microgam/giờ đến 17,8 +/- 6,2 microgam/giờ, trong khi ở phụ nữ chỉ là 2,9 +/- 1,1 microgam/giờ ^[4]. Đáng chú ý, tốc độ sản sinh DHT trung bình ở những nam giới trẻ bị hói đầu kiểu nam lên tới 60 +/- 50 microgam/giờ, cao hơn rõ rệt so với nam giới khỏe mạnh không hói đầu ^[4]. Trong nhóm nam giới bị hói, phần lớn bệnh nhân có tốc độ sản sinh DHT tăng cao rõ rệt, dao động từ 32,0 đến 161,0 microgam/giờ ^[4]. Điều này cho thấy sự gia tăng sản sinh DHT nội sinh là một đặc trưng sinh học cốt lõi ở đa số người mắc chứng hói đầu ^[4].

Sự khác biệt về hormone giữa người hói đầu và người bình thường tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu theo dõi sức khỏe chuyên gia công bố năm 2020 ^[1]. Dữ liệu chỉ ra rằng những người đàn ông bị hói vùng đỉnh đầu có mức testosterone toàn phần và testosterone tự do cao hơn so với những người không bị hói ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ thuận chiều giữa tình trạng hói đầu với nồng độ testosterone, DHT, estradiol và globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) trong huyết thanh ^[1]. Các nghiên cứu liên kết toàn bộ hệ gene (GWAS) còn nhấn mạnh rằng chứng hói đầu khởi phát sớm hay muộn đều có tính di truyền rất cao, với hầu hết các biến thể gene nằm ở những con đường liên quan đến androgen ^[1].

Mặt khác, cơ chế hói đầu do DHT là nét đặc thù nổi bật ở nam giới khi so sánh với phụ nữ. Trong một nghiên cứu năm 2003 trên 8 phụ nữ trẻ từ 23 đến 40 tuổi mắc chứng rụng tóc kiểu nữ, các đối tượng được truyền đồng vị đánh dấu trong 10 giờ với liều 2 microgam/giờ ^[5]. Kết quả cho thấy tốc độ sản sinh testosterone ở những phụ nữ này tăng lên mức 9,4 +/- 5,0 microgam/giờ so với mức bình thường là 4,3 +/- 1,9 microgam/giờ ^[5]. Tuy nhiên, tốc độ thanh thải chuyển hóa của DHT lại giảm xuống mức 8,0 +/- 3,4 lít/giờ so với người bình thường là 25,9 +/- 12,3 lít/giờ, và tốc độ sản sinh DHT thực tế chỉ ở mức 1,6 +/- 0,6 microgam/giờ, thấp hơn mức bình thường là 2,9 +/- 1,1 microgam/giờ ^[5]. Kết quả này chứng minh rằng tình trạng rụng tóc ở nữ giới không do sự tăng sinh DHT thúc đẩy, khác hoàn toàn với cơ chế bệnh sinh ở nam giới ^[5].

Độ nhạy cảm thụ thể tại da đầu: Yếu tố quyết định rụng tóc

Không chỉ nồng độ hormone lưu hành trong máu, mức độ nhạy cảm và sự phân bố thụ thể tại chỗ trên da đầu đóng vai trò then chốt giải thích vì sao cùng một lượng nội tiết tố nhưng có người bị hói, người lại không. Trong một nghiên cứu năm 1987 phân tích dịch tế bào da đầu, mức độ gắn kết của DHT ở vùng da đầu bị hói của bệnh nhân hói đầu kiểu nam đo được ở mức cao, đạt 53 +/- 12 fmol/mg protein ^[6]. Ngược lại, khả năng gắn kết của DHT hoàn toàn không thể phát hiện được ở các mẫu mô lấy từ vùng da đầu còn nhiều tóc trên cùng một cá thể ^[6]. Hằng số tốc độ liên kết trong huyết thanh cao hơn đáng kể (8,8 x 10^6 M^-1 min^-1) so với trong dịch tế bào (3,08 x 10^6 M^-1 min^-1) ^[6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thiếu vắng thụ thể DHT đặc hiệu khi thử nghiệm với phối tử methyltrienolone, gợi ý sự hiện diện của cơ chế thu nhận phức hợp testosterone-SHBG diễn ra tại các tuyến bã nhờn phì đại ^[6]. Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 1990 trên dịch tế bào da đầu và huyết thanh của các bệnh nhân hói đầu trải qua phẫu thuật tự cấy tóc cho thấy chất chuyển hóa 3-beta-androstanediol thể hiện quá trình liên kết không điển hình ^[7]. Sự gắn kết này tăng dần lên đến mức 2 pmol/mg protein ở điều kiện giới hạn hòa tan, khẳng định sự tồn tại của protein gắn kết đặc hiệu với chất chuyển hóa androgen trong tuyến bã nhờn phì đại ở vùng da hói ^[7].

Hiệu quả từ các nghiên cứu can thiệp giảm nồng độ DHT

Mối quan hệ nhân quả giữa DHT và chứng hói đầu kiểu nam càng được khẳng định thông qua các thử nghiệm can thiệp bằng chất ức chế enzyme chuyển hóa. Trong một nghiên cứu mù đôi năm 1994, các bệnh nhân nam trải qua phẫu thuật cấy tóc được điều trị bằng finasteride đường uống với liều 5 mg/ngày hoặc dùng giả dược trong suốt 28 ngày ^[8]. Sinh thiết da đầu được thực hiện trước và sau thời gian can thiệp để định lượng nồng độ testosterone và DHT bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp miễn dịch phóng xạ ^[8].

Tại thời điểm ban đầu ở 10 đối tượng nghiên cứu, nồng độ DHT trung bình tại vùng da đầu bị hói cao hơn đáng kể (7,37 +/- 1,24 pmol/g) so với vùng da đầu còn tóc (4,20 +/- 0,65 pmol/g), trong khi nồng độ testosterone ban đầu giữa hai vùng không có sự khác biệt ^[8]. Sau 28 ngày dùng finasteride, ở 8 bệnh nhân được can thiệp, nồng độ DHT trung bình ở vùng da đầu hói đã giảm mạnh từ 6,40 +/- 1,07 pmol/g xuống còn 3,62 +/- 0,38 pmol/g, tức hạ về mức tương đương với vùng da đầu có tóc khỏe mạnh ban đầu ^[8].

Đồng thời, finasteride làm giảm nồng độ DHT huyết thanh từ 1,36 +/- 0,18 nmol/L xuống còn 0,46 +/- 0,10 nmol/L sau 28 ngày, trong khi không làm thay đổi nồng độ testosterone huyết thanh ^[8]. Ở nhóm đối chứng dùng giả dược, không có bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về nồng độ testosterone hay DHT trong da đầu và huyết thanh ^[8]. Điều này chứng minh rằng việc kiểm soát lượng DHT nội sinh tại chỗ chính là chìa khóa then chốt để phục hồi môi trường thuận lợi cho nang tóc phát triển ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về whey protein, creatine và chứng hói đầu

Từ các cơ chế nội tiết nêu trên, nhiều người tập thể hình suy diễn sai lầm rằng việc bổ sung protein hay năng lượng tập luyện sẽ kích thích hormone nam và làm rụng tóc. Đối với whey protein, đây đơn thuần là nguồn đạm chiết xuất từ sữa bò, cung cấp các axit amin thiết yếu nhằm phục hồi và sửa chữa các sợi cơ bị tổn thương sau khi vận động. Trong các tài liệu khoa học y khoa, không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy đạm whey có khả năng can thiệp vào enzyme 5-alpha-reductase hay làm tăng vọt lượng DHT tại nang tóc.

Đối với creatine, những lời đồn thổi bắt nguồn từ lo ngại rằng hoạt chất này có thể làm thay đổi nồng độ các chất chuyển hóa nội tiết. Tuy nhiên, căn nguyên thực sự của chứng rụng tóc từng vùng hay hói đầu kiểu nam đòi hỏi sự kết hợp phức tạp giữa tốc độ sản sinh DHT nội sinh tăng cao ^[4] cùng các biến thể gene nhạy cảm ở thụ thể androgen ^[1]. Những người không mang gene nhạy cảm ở nang tóc sẽ không bị rụng tóc dù lượng hormone có dao động sinh lý tự nhiên. Hói đầu là một quá trình thoái hóa có tính chất gia đình và di truyền rõ nét, chứ không thể tự phát sinh chỉ vì một chế độ dinh dưỡng giàu đạm hay bổ sung năng lượng thuần túy.

Hơn nữa, các con đường phát tín hiệu ức chế nang tóc thông qua TGF-beta2 ^[2] hay IL-6 ^[3] đều là các đáp ứng nội sinh phức tạp tại tế bào nhú bì khi tương tác với hormone steroid. Các dưỡng chất từ thực phẩm bổ sung thông thường hoàn toàn không trực tiếp điều khiển các thụ thể nội tiết này. Do đó, việc đổ lỗi cho đĩa thức ăn hay bình lắc protein khi thấy tóc rụng là một ngộ nhận thiếu cơ sở khoa học.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng với tình trạng rụng tóc?

Mặc dù thực phẩm bổ sung không phải là thủ phạm trực tiếp, việc nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ là vô cùng cần thiết đối với nam giới tập thể hình để bảo vệ mái tóc:

• Người có tiền sử gia đình bị hói đầu: Những người có cha, anh em trai hoặc người thân mang kiểu hình hói trán hoặc hói đỉnh đầu cần hết sức lưu ý, bởi các nghiên cứu bộ gene đã khẳng định tính di truyền rất cao của tình trạng này ^[1].
• Nam giới nhận thấy dấu hiệu tóc thưa dần ở vùng đỉnh: Đây là dấu hiệu cảnh báo nang tóc tại khu vực này đang có thụ thể nhạy cảm mạnh với hormone androgen ^[1].
• Người có tốc độ sản sinh nội tiết tố nam biến động bất thường: Những người có nồng độ androgen tự do cao tự nhiên thường đối mặt với nguy cơ thoái hóa nang tóc nhanh hơn người khác ^[4], ^[1].
• Người đang có bệnh lý nền về da liễu hoặc nội tiết: Bất kỳ ai đang gặp tình trạng viêm da đầu mạn tính kết hợp rụng tóc cần thăm khám chuyên khoa da liễu thay vì tự ý dùng các loại thuốc ức chế nội tiết tố chưa qua chỉ định.

Hướng dẫn chăm sóc tóc và dinh dưỡng thực tế cho người tập gym

Để duy trì phong độ hình thể mà vẫn giữ được mái tóc chắc khỏe, người tập luyện thể hình nên áp dụng các nguyên tắc khoa học và thực tế sau:

• Dinh dưỡng cân bằng: Sử dụng whey protein đúng theo nhu cầu protein khuyến nghị hàng ngày, không lạm dụng quá mức và luôn kết hợp đa dạng các nguồn thực phẩm tự nhiên như thịt nạc, cá, trứng, rau xanh và các loại hạt để đảm bảo vi chất.
• Vệ sinh da đầu đúng cách: Quá trình tập luyện thể lực cường độ cao làm tuyến mồ hôi và bã nhờn hoạt động mạnh; việc làm sạch da đầu đều đặn sau khi tập giúp ngăn ngừa bít tắc lỗ chân lông và hạn chế phản ứng viêm tại chỗ.
• Tránh căng thẳng và kiệt sức: Giấc ngủ đủ và việc phân bổ lịch tập luyện hợp lý giúp hạn chế các rối loạn điều hòa hormone trong cơ thể.
• Tham vấn bác sĩ chuyên khoa: Nếu phát hiện tóc rụng nhiều bất thường, lộ rõ các mảng da đầu hoặc chân tóc lùi dần về phía sau, nam giới nên đến các bệnh viện chuyên khoa da liễu để được soi nang tóc và tư vấn các giải pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả, không tự ý dùng các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Tóm lại, thói quen tập gym hay việc sử dụng các thực phẩm bổ sung dinh dưỡng như whey protein hoàn toàn không phải là nguyên nhân làm tăng nguy cơ hói đầu ở nam giới. Căn nguyên chính của tình trạng rụng tóc từng mảng và hói đầu di truyền xuất phát từ sự tác động của hormone DHT nội sinh lên những nang tóc mang gene nhạy cảm. Hãy yên tâm duy trì lối sống vận động lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng hợp lý và chủ động thăm khám y tế khi nhận thấy mái tóc có những dấu hiệu thoái hóa sớm.