Thai phụ có nên uống trà sả đậm đặc? Nguy cơ co bóp tử cung

Nhiều phụ nữ khi mang thai thường tìm đến các loại trà thảo mộc nhằm giảm cảm giác ốm nghén, đầy bụng hoặc giải tỏa căng thẳng. Trong đó, trà sả với hương thơm tươi mát từ tinh dầu tự nhiên là thức uống quen thuộc được không ít thai phụ ưa chuộng. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại trà từ cây sả chanh (tên khoa học là Cymbopogon citratus), đặc biệt là loại hãm đậm đặc hoặc chiết xuất cô đặc, lại dấy lên nhiều lo ngại về độ an toàn trong thai kỳ.

Câu trả lời ngắn gọn là thai phụ không nên uống trà sả đậm đặc. Dù sả dùng làm gia vị nêm nếm thức ăn thông thường ở lượng nhỏ được coi là tương đối an toàn, các dạng nước sắc đậm hoặc dịch chiết cô đặc chứa hàm lượng hoạt chất sinh học cao có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn tử cung, tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp hoặc xáo trộn tuần hoàn trong thai kỳ.

Sả chanh và những thành phần dược tính mạnh mẽ

Sả chanh (Cymbopogon citratus) từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian ở nhiều quốc gia để hỗ trợ tiêu hóa, kháng viêm, trị sốt và giảm đau [1, 2, 7]. Để chuẩn hóa và nghiên cứu độ an toàn cũng như hiệu quả sử dụng trong y tế công cộng, nhiều tổ chức dược phẩm đã đưa sả chanh vào danh mục khảo sát dược liệu quan trọng ^[1].

Khi phân tích thành phần hóa học của chiết xuất sả chanh qua các phương pháp sắc ký, các nhà khoa học đã định danh được nhiều hợp chất phenolic, tannin, flavonoid và các chuỗi acid béo dài [2, 5]. Đáng chú ý, các hợp chất này có khả năng ức chế các enzyme gây viêm như COX-I, COX-II và 5-LOX ^[2]. Việc ức chế các enzyme tổng hợp prostaglandin – một chất trung gian hóa học giữ vai trò cốt yếu trong việc điều hòa trương lực tử cung – chính là cơ chế mà sả can thiệp vào hoạt động co thắt của hệ cơ quan sinh sản [2, 5].

Dữ liệu khoa học: Sả tác động như thế nào lên cơ tử cung?

Để làm rõ tác dụng sinh học của sả chanh đối với vùng chậu, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chiết xuất lá sả (Cymbopogon citratus extract - CcE) trên mô hình đau bụng kinh nguyên phát ở chuột cống trắng Wistar ^[2]. Các nhà nghiên cứu gây ra cơn co thắt tử cung và triệu chứng đau bụng ở chuột cái bằng cách tiêm estradiol valerate kèm oxytocin ^[2].

Hiệu quả của dịch chiết sả chanh được thử nghiệm ở các mức liều 30 mg/kg, 100 mg/kg và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể, sau đó so sánh đối chứng với thuốc giảm đau kháng viêm ibuprofen ^[2]. Kết quả ghi nhận ở mức liều cao 300 mg/kg, dịch chiết sả chanh giúp làm giảm đáng kể các cơn quặn thắt bụng và tình trạng viêm tại tử cung chuột ^[2].

Đồng thời, nồng độ các dấu ấn gây viêm như COX-II, TNF-alpha và IL-10 trong mô tử cung được cải thiện, cùng với sự cân bằng của các chỉ số chống oxy hóa như TAC, TOS, MDA và SOD ^[2]. Các thử nghiệm giảm đau chuyên biệt (nhúng đuôi, tấm nhiệt và co thắt do acid acetic) đều cho thấy dịch chiết sả thể hiện hoạt tính giảm đau rõ rệt ^[2]. Đáng chú ý, các thí nghiệm biệt lập trên mô cơ ngoài cơ thể (ex vivo) phát hiện chiết xuất sả có tác dụng làm giãn cơ tử cung (tocolytic effects) ^[2].

Tác động trên mạch máu và hệ cơ quan từ các nghiên cứu khác

Bên cạnh tử cung, sả chanh còn tác động lên trương lực cơ trơn mạch máu của người. Một nghiên cứu năm 2020 tiến hành trên các đoạn động mạch ngực trong của người bệnh trải qua phẫu thuật tái thông mạch vành đã thử nghiệm tác động của nước hãm lá sả cùng các phân đoạn phenolic acid, flavonoid và tannin ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra rằng nước hãm lá sả làm ức chế sự co thắt mạch qua trung gian adrenergic ở nồng độ 0,0002 mg/mL, trong khi phân đoạn flavonoid ức chế co mạch ở nồng độ 0,2 mg/mL ^[3]. Nước hãm lá sả đem lại hiệu quả giãn mạch tương đương 6,46% độ giãn tối đa, trong khi phân đoạn tannin đạt tới 26,91% độ giãn tối đa ^[3]. Khi ủ với indomethacin (10 µM) - một chất ức chế cyclooxygenase, tác dụng giãn mạch của nước hãm lá sả bị suy giảm, cho thấy con đường enzyme cyclooxygenase đóng vai trò thiết yếu trong việc thay đổi vận mạch ^[3].

Về mặt độc tính toàn thân, một nghiên cứu năm 2023 trên chuột cống giống Sprague-Dawley đã kiểm tra chiết xuất lá sả qua phương pháp chiết Soxhlet bằng cồn ^[4]. Thử nghiệm độc tính cấp tính dùng một liều duy nhất 5000 mg/kg trên 6 chuột cái đối chứng với 6 chuột dùng nước muối sinh lý, theo dõi trong 14 ngày ^[4]. Thử nghiệm độc tính bán trường diễn dùng các mức liều 200 mg/kg, 600 mg/kg và 1200 mg/kg liên tục trong 6 tuần ^[4]. Kết quả không cho thấy sự biến đổi hình thái mô học nguy hại tại tim, gan, lách, phổi, thận hay các bất thường trong nước tiểu và huyết học, nhưng ghi nhận tác dụng làm sụt cân ở chuột thí nghiệm ^[4].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ đối với thai kỳ

Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng khoa học trực tiếp về tác động của sả chanh lên trương lực cơ tử cung hiện mới chỉ được thực hiện trên chuột cống hoặc mô tử cung chuột cô lập, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có kiểm soát nào trên phụ nữ mang thai ^[2]. Tuy nhiên, chính việc các hoạt chất trong sả có khả năng can thiệp trực tiếp vào con đường cyclooxygenase và cơ chế co giãn cơ trơn tử cung là hồi chuông cảnh báo lớn cho thai phụ [2, 5].

Trong y khoa, sự ức chế co bóp tử cung hay can thiệp vào trương lực tử cung thông qua các loại thuốc điều trị chỉ được áp dụng dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, chẳng hạn các trường hợp khâu vòng cổ tử cung kết hợp thuốc ức chế co thắt nhằm ngăn ngừa sảy thai muộn và sinh non ^[5]. Bất kỳ sự xáo trộn bất thường nào từ thảo mộc đậm đặc tác động lên các thụ thể cơ tử cung đều có thể làm rối loạn sinh lý thai nghén tự nhiên. Ngoài ra, việc dùng liều cao gây sụt cân ở động vật cũng là yếu tố không phù hợp với nhu cầu tăng trưởng ổn định trong thai kỳ ^[4].

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo mộc tự nhiên thì vô hại"

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các loại cây cỏ, thảo dược thiên nhiên đều lành tính, uống càng đậm đặc thì tác dụng giải độc, mát gan càng cao. Trên thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật có hoạt tính sinh học tương tự như dược phẩm.

Nhiều người cho rằng sả trị được chứng đau bụng kinh thì cũng có thể giúp thai phụ giảm bớt đau mỏi bụng dưới hay chuột rút. Sự thật hoàn toàn ngược lại: cơ chế giải tỏa đau bụng kinh ở chuột là do sả can thiệp vào các cơn co bóp tử cung bệnh lý thông qua ức chế phản ứng viêm và oxy hóa ^[2]. Đối với thai phụ, tử cung là cơ quan nhạy cảm đang nuôi dưỡng thai nhi; bất kỳ tác nhân thảo dược nào làm thay đổi trương lực cơ hoặc tác động đến mạch máu nuôi dưỡng đều có thể đe dọa sự phát triển bình thường của phôi thai [2, 5].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với trà sả?

Thai phụ ở mọi giai đoạn của thai kỳ, đặc biệt là trong ba tháng đầu và ba tháng cuối, cần tránh hoàn toàn việc sử dụng trà sả đậm đặc hoặc các dạng viên nang, cao chiết từ sả. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, dọa sinh non, người có cổ tử cung ngắn hoặc đang theo dõi các bất thường sản khoa càng phải cẩn trọng tối đa.

Bên cạnh đó, những người đang điều trị các bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông máu cũng không nên dùng các chế phẩm sả liều cao do hoạt tính giãn mạch và tương tác qua con đường enzyme cyclooxygenase của sả ^[3]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng dưới, ra máu âm đạo sau khi lỡ dùng thảo mộc, thai phụ cần đến cơ sở y tế chuyên khoa ngay lập tức.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Việc kiêng cữ trà sả đậm đặc không đồng nghĩa với việc thai phụ phải loại bỏ hoàn toàn sả ra khỏi bữa ăn hàng ngày. Bạn vẫn có thể tiếp tục sử dụng sả một cách an toàn thông qua các lưu ý sau:

• Dùng làm gia vị ẩm thực: Cho một lượng nhỏ vài lát sả hoặc nửa nhánh sả đập dập vào các món kho, món xào hoặc canh để tạo hương thơm giúp kích thích vị giác và giảm ốm nghén.
• Không uống nước sắc cô đặc: Không tự ý dùng một bó sả lớn để sắc đặc lấy nước uống thay nước lọc hay uống hàng ngày với mục đích thanh nhiệt.
• Thận trọng với tinh dầu: Tinh dầu sả chanh nguyên chất có nồng độ hoạt chất rất đậm đặc; tuyệt đối không uống tinh dầu sả dưới bất kỳ hình thức nào.
• Tham vấn chuyên môn: Luôn trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi muốn bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào chế độ dinh dưỡng thai kỳ.

Trà sả đậm đặc chứa hàm lượng lớn các chất tác động đến trương lực tử cung và thành mạch, vốn tiềm ẩn nhiều bất lợi cho sức khỏe mẹ và bé. Thai phụ nên giữ chế độ ăn uống cân bằng, khoa học, chỉ dùng sả ở mức độ gia vị nêm nếm thông thường và tham khảo ý kiến y tế khi có bất kỳ thắc mắc nào.