Thiếu sắt và hội chứng chân không yên: Cần bổ sung gì?

Nhiều người gặp cảm giác bứt rứt, châm chích sâu trong bắp chân mỗi khi đặt lưng xuống giường. Cảm giác này thôi thúc người bệnh phải cử động hoặc co duỗi chân liên tục để tìm kiếm sự dễ chịu [3, 7]. Đây là biểu hiện điển hình của hội chứng chân không yên (RLS), một rối loạn thần kinh gây gián đoạn giấc ngủ nghiêm trọng [3, 6].

Tình trạng khó chịu này thường liên quan trực tiếp đến sự thiếu hụt khoáng chất sắt, đặc biệt là nồng độ ferritin huyết thanh thấp [2, 3]. Khi xét nghiệm cho thấy ferritin suy giảm, việc bổ sung sắt đường uống dưới sự giám sát y tế là giải pháp can thiệp quan trọng giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ [5, 7].

Bứt rứt chân về đêm: Dấu hiệu của hội chứng chân không yên

Hội chứng chân không yên, hay còn gọi là bệnh Willis-Ekbom, là một rối loạn cảm giác - vận động khá phổ biến ^[1]. Bệnh đặc trưng bởi cảm giác khó chịu sâu trong chi dưới, xuất hiện chủ yếu vào ban đêm hoặc khi nghỉ ngơi, kèm theo xung động không thể cưỡng lại được là phải cử động chân [3, 7]. Khi người bệnh chủ động cử động, các triệu chứng này tạm thời thuyên giảm ^[2].

Cơn khó chịu vào thời điểm chuẩn bị ngủ khiến người bệnh trằn trọc, mất ngủ kéo dài và suy giảm nhận thức cũng như chất lượng sống [5, 6]. Theo ước tính, hội chứng này ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 35% người trên 65 tuổi ^[2]. Phụ nữ mang thai cũng là nhóm có nguy cơ cao, với một nghiên cứu tại Ý ghi nhận 26% thai phụ có triệu chứng RLS, trong đó 90% chỉ bắt đầu xuất hiện khi bước vào thai kỳ ^[3].

Vai trò của ferritin và cơ chế "đói sắt" tại não bộ

Ferritin là dạng protein dự trữ sắt chủ yếu của cơ thể, phản ánh lượng sắt tồn trữ trong các mô và cơ quan [1, 3]. Các nhà khoa học nhận thấy sắt đóng vai trò thiết yếu trong việc tổng hợp và điều hòa dopamine - chất dẫn truyền thần kinh kiểm soát vận động [6, 7]. Tình trạng thiếu sắt ở não làm gián đoạn quá trình dẫn truyền thần kinh dopamine tại thể vân, đồng thời kích hoạt trạng thái tăng glutamate và giảm adenosine ^[2].

Những biến đổi sinh hóa này gây rối loạn mạng lưới vỏ não - thể vân - đồi thị và làm mất ức chế hệ thống thức tỉnh hướng lên, gây ra triệu chứng bứt rứt và co giật chân ^[2]. Nghiên cứu giải phẫu của tác giả Connor phát hiện nồng độ sắt và chuỗi nặng ferritin giảm mạnh, trong khi chất nhuộm transferrin lại tăng cao tại vùng chất đen (substantia nigra) trong não người mắc RLS so với nhóm đối chứng ^[3].

Điều này chứng minh hội chứng chân không yên có thể là một rối loạn chức năng xuất phát từ việc suy giảm khả năng tiếp nhận sắt của các tế bào neuromelanin ở hệ thần kinh trung ương ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ ferritin trong dịch não tủy của người bệnh RLS giảm đáng kể ngay cả khi nồng độ ferritin và transferrin trong máu ngoại vi vẫn ở mức bình thường ^[3].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa nồng độ sắt và bệnh lý

Nhiều công trình nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa nồng độ ferritin thấp và mức độ nghiêm trọng của hội chứng chân không yên:

• Nghiên cứu quan sát trên người cao tuổi (1994): Tiến hành trên 18 bệnh nhân cao tuổi mắc RLS và 18 người đối chứng khỏe mạnh ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm mắc RLS có nồng độ ferritin trung vị thấp hơn rõ rệt (33 mcg/l so với 59 mcg/l ở nhóm chứng) ^[4]. Thang điểm đánh giá độ nặng RLS (tối đa 10 điểm) có mối tương quan nghịch với nồng độ ferritin huyết thanh (hệ số Spearman -0,53) ^[4]. Khi điều trị 15 bệnh nhân bằng sắt sulfat trong 2 tháng, nhóm có ferritin ban đầu ≤ 18 mcg/l giảm được 4 điểm trên thang đo mức độ bệnh; nhóm có ferritin từ trên 18 đến 45 mcg/l giảm 3 điểm; và nhóm có ferritin từ trên 45 đến dưới 100 mcg/l giảm 1 điểm ^[4].

• Nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng giả dược (2009): Đánh giá hiệu quả của sắt đường uống trên các bệnh nhân có mức ferritin từ thấp đến bình thường ^[5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng liệu pháp sắt đường uống hoặc giả dược trong 12 tuần ^[5]. Điểm số thang đo RLS quốc tế (IRLS) ban đầu ở nhóm dùng sắt là 24,8 ± 5,72 và nhóm giả dược là 23,0 ± 5,03; mức ferritin ban đầu tương ứng là 40,6 ± 15,3 ng/ml và 36,7 ± 20,8 ng/ml ^[5]. Sau 12 tuần, điểm IRLS ở nhóm dùng sắt giảm mạnh 10,3 ± 7,40 điểm, vượt trội so với mức giảm 1,14 ± 5,64 điểm ở nhóm giả dược ^[5]. Mức ferritin ở nhóm can thiệp cũng tăng thêm 25,1 ± 20,3 ng/ml, cao hơn mức tăng 7,5 ± 13,7 ng/ml của nhóm giả dược ^[5].

• Nghiên cứu ở trẻ em tại Thổ Nhĩ Kỳ (2015): Khảo sát cắt ngang có đối chứng từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2013 trên 98 trẻ bị thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt và 102 trẻ khỏe mạnh (từ 8 đến 18 tuổi) ^[1]. Nồng độ ferritin ở nhóm bệnh nhân dao động từ 0,01 đến 12 mg/ml, thấp hơn hẳn so với mức 12,3 đến 91,8 mg/ml ở nhóm chứng ^[1]. Tỷ lệ mắc RLS lên tới 61,2% ở trẻ thiếu máu thiếu sắt, so với 37,3% ở nhóm trẻ có chỉ số sinh hóa bình thường ^[1]. Ở những trẻ có nồng độ ferritin trên 50 ng/ml, có đến 92,3% không mắc RLS; ngược lại, 55,2% trẻ có ferritin dưới 50 ng/ml phát triển triệu chứng ^[1].

• Nghiên cứu phân tích gộp năm 2023: Tổng hợp 6 nghiên cứu quan sát trên 220 bệnh nhân RLS bị biến chứng tăng nặng (augmentation) do thuốc dopaminergic và 687 bệnh nhân không bị biến chứng ^[6]. Kết quả chỉ ra rằng hiện tượng tăng nặng bệnh có liên quan mật thiết với nồng độ ferritin huyết thanh thấp (p = 0,002) và liều tương đương levodopa cao (p = 0,026) ^[6].

Bên cạnh đó, nghiên cứu của Kotagal và Silber ghi nhận 83% trong số 24 bệnh nhân RLS có mức ferritin huyết thanh suy giảm ^[3].

Những góc nhìn đa chiều và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù nhiều thử nghiệm ủng hộ vai trò của sắt, các dữ liệu dịch tễ học cộng đồng lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Nghiên cứu cắt ngang MEMO công bố năm 2002 tại miền nam nước Đức trên 365 người cao tuổi (65 đến 83 tuổi) ghi nhận tỷ lệ mắc RLS là 9,8% ^[7]. Nghiên cứu này phân tích 5 chỉ số chuyển hóa sắt bao gồm sắt huyết thanh, ferritin, transferrin, thụ thể transferrin hòa tan và protein phản ứng C (CRP) ^[7].

Kết quả cho thấy nguy cơ mắc RLS tăng đáng kể ở nhóm có nồng độ sắt (OR 3,08) và độ bão hòa transferrin (OR 5,68) thuộc nhóm ngũ phân vị thứ tư so với ngũ phân vị trung bình, nhưng lại không tìm thấy mối liên quan với ferritin hay thụ thể transferrin hòa tan ^[7]. Nghiên cứu kết luận thiếu sắt hoặc ferritin huyết thanh không phải là nguyên nhân chính gây RLS trong cộng đồng dân số này, mà bệnh bắt nguồn từ sự rối loạn phức tạp trong quá trình điều hòa chuyển hóa sắt ^[7].

Tương tự, một nghiên cứu quy mô lớn tại Ý ghi nhận nồng độ ferritin giữa người mắc RLS và người khỏe mạnh là tương đương nhau ^[3]. Tuy nhiên, nhóm mắc bệnh lại có nồng độ thụ thể transferrin hòa tan trong huyết thanh cao hơn, phản ánh tình trạng thiếu sắt sớm ở cấp độ tế bào ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về xét nghiệm ferritin

Một sai lầm rất phổ biến là cho rằng xét nghiệm ferritin bình thường đồng nghĩa với việc não bộ không thiếu sắt. Năm 2005, một báo cáo ca lâm sàng mô tả trường hợp bệnh nhân RLS có nồng độ ferritin huyết thanh nằm ở mức bình thường nhưng khi chọc hút tủy xương lại phát hiện tình trạng cạn kiệt sắt ^[8]. Sau khi được bổ sung sắt, các triệu chứng chân không yên của bệnh nhân đã đáp ứng điều trị rất tốt ^[8].

Giá trị dự đoán của ferritin đối với sự thiếu hụt sắt phụ thuộc nhiều vào ngưỡng cắt được lựa chọn, xác suất tiền nghiệm và các bệnh lý viêm nhiễm đi kèm ^[8]. Khi cơ thể có phản ứng viêm, ferritin có thể tăng giả tạo và che lấp tình trạng thiếu hụt dự trữ sắt thật sự ^[8]. Đánh giá tủy xương là phương pháp hữu ích khi nồng độ ferritin huyết thanh cho kết quả không rõ ràng ^[8]. Hướng dẫn thực hành lâm sàng hiện nay khuyến nghị nên kiểm tra bilan sắt và chỉ định bổ sung sắt khi ferritin huyết thanh ≤ 75 mcg/L ^[2].

Cảnh giác: Hội chứng chân không yên có thể cảnh báo bệnh lý tiềm ẩn

Thiếu sắt không đơn thuần là hệ quả của chế độ ăn uống nghèo nàn, mà có thể là dấu hiệu điểm chỉ của tình trạng mất máu mạn tính nguy hiểm ^[2]. Năm 2021, y văn ghi nhận trường hợp một cụ ông 84 tuổi bị tăng nặng triệu chứng chân không yên suốt một năm dù đã tăng liều ropinirole đường uống đến mức tối đa ^[2].

Khi thăm khám chuyên sâu cho RLS, các bác sĩ phát hiện nồng độ ferritin huyết thanh của ông sụt giảm nghiêm trọng cùng tình trạng thiếu máu ^[2]. Nội soi đại tràng sau đó phát hiện một khối polyp manh tràng nghịch sản độ cao, buộc bệnh nhân phải phẫu thuật cắt đại tràng phải ^[2]. Sau ca mổ loại bỏ khối tổn thương, triệu chứng chân không yên của bệnh nhân đã cải thiện rõ rệt ^[2]. Bác sĩ luôn cần chủ động tầm soát nguyên nhân thiếu máu thiếu sắt ở bệnh nhân RLS cao tuổi ^[2].

Bổ sung sắt đúng cách và an toàn

Đối với người bệnh RLS có bằng chứng thiếu hụt sắt huyết thanh, việc bổ sung sắt giúp giảm triệu chứng nền và hạn chế nguy cơ tiến triển biến chứng tăng nặng do thuốc dopaminergic ^[6]. Bệnh nhân có thể sử dụng các dạng muối sắt đường uống như sắt sulfat theo hướng dẫn của nhân viên y tế ^[4].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua viên sắt liều cao uống kéo dài mà không làm xét nghiệm theo dõi định kỳ. Việc dư thừa sắt có thể gây lắng đọng kim loại nặng và tổn thương các cơ quan nội tạng. Để sắt hấp thu tốt, nên uống thuốc lúc bụng đói hoặc kết hợp cùng thực phẩm giàu vitamin C, tránh uống chung với trà đặc, cà phê hay sữa.

Ngoài ra, ở những bệnh nhân RLS có mức ferritin huyết thanh thấp dai dẳng hoặc mắc bệnh từ trung bình đến nặng, các thuốc nhóm non-dopaminergic nên được cân nhắc là lựa chọn điều trị đầu tay nhằm ngăn ngừa biến chứng phụ do thuốc ^[6].

Co giật và bứt rứt chân ban đêm là tình trạng y khoa có thể can thiệp được khi xác định đúng căn nguyên thiếu sắt [3, 5, 8]. Khi xuất hiện triệu chứng làm gián đoạn giấc ngủ, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra nồng độ ferritin huyết thanh và lắng nghe chỉ dẫn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa [3, 7].