Nhiều phụ nữ lo lắng khi thấy tóc rụng nhiều bất thường mỗi lần chải đầu hay gội đầu, dù đã thay đổi nhiều loại dầu gội đắt tiền. Tình trạng sợi tóc thưa dần, lộ rõ da đầu thường khiến chị em bất an và ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống [1], [2].

Ít ai ngờ rằng một trong những thủ phạm giấu mặt phổ biến nhất chính là tình trạng thiếu hụt dự trữ sắt trong cơ thể [3], [4]. Để duy trì nang tóc phát triển khỏe mạnh và ngăn ngừa rụng tóc, nồng độ ferritin huyết thanh – thước đo dự trữ sắt – cần đạt từ 40 đến 70 ng/mL, cao hơn đáng kể so với ngưỡng chẩn đoán thiếu máu thông thường [3], [4].

Mối liên hệ giữa dự trữ sắt ferritin và sự phát triển nang tóc

Sắt là một trong những vi chất dinh dưỡng giữ vai trò trung tâm đối với quá trình chuyển hóa tế bào của toàn bộ cơ thể người [1]. Nang tóc là cơ quan có các tế bào sinh sôi, tăng sinh rất nhanh nên đòi hỏi lượng cung cấp máu và dưỡng chất liên tục [1]. Sắt tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp vật chất di truyền DNA của tế bào mầm tóc [5].

Tại vùng phình của nang tóc (khu vực chứa tế bào gốc then chốt), các chỉ dấu sinh học như CDC2, NDRG1, ALAD và RRM2 gia tăng biểu hiện, trong khi Decorin và DCT suy giảm, và tất cả quá trình chuyển hóa này đều chịu sự điều hòa chặt chẽ bởi sắt [5]. Khi cơ thể thiếu sắt, lượng oxy và dưỡng chất phục vụ phân chia tế bào giảm sút, nang tóc bị suy yếu [1], [5].

Nồng độ ferritin huyết thanh phản ánh chính xác lượng sắt dự trữ trong các mô của cơ thể [4], [5]. Nếu lượng sắt dự trữ sụt giảm, nang tóc không nhận đủ dưỡng chất sẽ nhanh chóng chuyển từ pha tăng trưởng (anagen) sang pha nghỉ thoái hóa (telogen), gây ra hiện tượng rụng tóc lan tỏa (telogen effluvium) hoặc làm trầm trọng thêm chứng rụng tóc nội tiết [6], [5]. Tình trạng thiếu sắt còn có mối liên hệ thống kê với căng thẳng tâm lý, trong khi căng thẳng lại là tác nhân thúc đẩy rụng tóc thêm nặng [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu về ferritin và rụng tóc lan tỏa

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện nhằm làm rõ vai trò của ferritin đối với chứng rụng tóc ở nữ giới. Một nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện trên 80 phụ nữ từ 18 đến 45 tuổi bị rụng tóc dạng telogen effluvium (TE) mạn tính hoặc rụng tóc kiểu nữ (FPHL), so sánh với 40 phụ nữ khỏe mạnh cùng độ tuổi [6]. Chẩn đoán xác định dựa trên khám lâm sàng, trichogram và soi da đầu [6].

Kết quả đo lường cho thấy nồng độ ferritin huyết thanh ở nhóm rụng tóc TE chỉ đạt mức trung bình 14,7 +- 22,1 microg/L và ở nhóm FPHL là 23,9 +- 38,5 microg/L, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng khỏe mạnh (43,5 +- 20,4 microg/L) [6]. Nồng độ vitamin D2 ở hai nhóm bệnh cũng giảm sút nghiêm trọng, chỉ đạt lần lượt 28,8 +- 10,5 nmol/L và 29,1 +- 8,5 nmol/L so với 118,2 +- 68,1 nmol/L ở người không rụng tóc [6]. Nghiên cứu xác định ngưỡng ferritin báo động đối với TE là 27,5 microg/L và với FPHL là 29,4 microg/L [6].

Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2021 phân tích trên 193 bệnh nhân TE, 104 bệnh nhân rụng tóc androgenic nữ và 183 đối chứng khỏe mạnh [5]. Kết quả chỉ ra ferritin ở nhóm rụng tóc TE thấp hơn rõ rệt so với cả nhóm người khỏe mạnh lẫn nhóm FPHL [5]. Phân tích đường cong ROC cho thấy diện tích dưới đường cong của ferritin là 0,735 khi phân biệt TE với người khỏe mạnh và 0,645 khi phân biệt với rụng tóc androgenic, khẳng định ferritin là một chỉ dấu sinh học tiềm năng trong chẩn đoán rụng tóc telogen effluvium [5].

Tình trạng cạn kiệt sắt ở các nhóm bệnh rụng tóc khác

Không chỉ riêng rụng tóc TE, các dạng rụng tóc không sẹo khác cũng ghi nhận sự sụt giảm nguồn dự trữ sắt nghiêm trọng. Nghiên cứu hồi cứu năm 2013 trên 210 bệnh nhân (113 nữ mắc FPHL và 97 nam mắc MPHL) cùng 210 người đối chứng bình thường đã đánh giá toàn diện các chỉ số ferritin, sắt huyết thanh, TIBC, công thức máu và chức năng tuyến giáp [1]. Nồng độ ferritin ở phụ nữ mắc FPHL đạt 49,27 +- 55,8 microg/L, thấp hơn rõ rệt mức 77,89 +- 48,32 microg/L ở phụ nữ khỏe mạnh [1]. Đặc biệt, nhóm phụ nữ tiền mãn kinh bị rụng tóc FPHL có nồng độ ferritin thấp hơn rất nhiều so với nhóm chứng cùng lứa tuổi [1].

Tại Ấn Độ, nghiên cứu năm 2019 khảo sát 100 phụ nữ mắc rụng tóc lan tỏa không sẹo tại một bệnh viện tuyến trung ương ghi nhận nguyên nhân phổ biến nhất là telogen effluvium mạn tính (62%), tiếp theo là rụng tóc kiểu nữ (22%) và TE cấp tính (16%) [7]. Nhóm tuổi mắc bệnh cao nhất nằm trong khoảng 21 đến 40 tuổi [7]. Xét nghiệm máu cho thấy 20 bệnh nhân có ferritin huyết thanh cực thấp dưới 10 ng/mL, 57% bệnh nhân có hemoglobin thấp dưới 120 gm/L, 76 trường hợp thiếu vitamin B12 dưới 211 pg/mL và 81 trường hợp thiếu vitamin D3 dưới 30 ng/mL [7].

Một báo cáo năm 2020 trên 54 bệnh nhân rụng tóc lan tỏa (47 nữ, 7 nam) và 55 người khỏe mạnh cho thấy ferritin của nhóm bệnh đạt 14,72 +- 10,70 ng/mL, thấp hơn nhiều so với 25,30 +- 14,41 ng/mL ở nhóm chứng [8]. Đồng thời, 20,4% bệnh nhân bị rụng tóc có mức ferritin rất thấp và 79,6% người bệnh bị thiếu hụt vitamin D [8]. Năm 2022, nghiên cứu trên 100 ca rụng tóc nữ không sẹo (gồm 46% rụng tóc từng mảng - alopecia areata, 25% rụng tóc androgenic và 29% TE) cũng ghi nhận ferritin huyết thanh trung bình của nhóm bệnh là 20,47 +- 17,50 ng/mL so với 27,87 +- 17,51 ng/mL ở người bình thường [2]. Nghiên cứu kết luận cạn kiệt sắt là một yếu tố nguy cơ độc lập dẫn tới rụng tóc ở phụ nữ chưa mãn kinh [2].

Ngưỡng ferritin bao nhiêu là đủ cho mái tóc phát triển?

Rất nhiều phụ nữ cầm kết quả xét nghiệm máu thấy chỉ số huyết học báo bình thường nhưng tóc vẫn rụng nhiều từng búi. Thực tế lâm sàng cho thấy tiêu chuẩn ferritin để duy trì một sợi tóc mọc khỏe mạnh khắt khe hơn tiêu chuẩn chẩn đoán thiếu máu thông thường rất nhiều [3], [4].

Một công bố khoa học chuyên sâu về dinh dưỡng và rụng tóc năm 2002 đã nêu rõ: dù ngưỡng ferritin cần thiết cho người bị rụng tóc nhiều chưa có sự thống nhất tuyệt đối, nhưng mức khuyến nghị là 70 microg/L (khi tốc độ máu lắng ESR bình thường dưới 10 mm/h) [4]. Nghiên cứu cũng nhắc lại các bằng chứng cho thấy phụ nữ rụng tóc không bị thiếu máu nhưng thiếu sắt vẫn đáp ứng tốt khi được bổ sung sắt kết hợp với axit amin thiết yếu L-lysine [4].

Đến năm 2023, nghiên cứu tại Đài Loan trên 155 bệnh nhân rụng tóc nữ đã làm sáng tỏ thêm sự chênh lệch này [3]. Thiếu hụt dưỡng chất chiếm tới 83,9% nguyên nhân rụng tóc, trong đó thiếu sắt chiếm 70,3% tổng số ca bệnh [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức ferritin tương ứng với mốc chẩn đoán thiếu máu nữ giới (khi Hemoglobin đạt 12,0 g/dL) chỉ là 5,1 ng/mL [3]. Trong khi đó, nồng độ ferritin huyết thanh thích hợp để phục hồi và kích thích tóc phát triển khỏe mạnh phải đạt ngưỡng từ 40 đến 60 ng/mL, tương ứng với mức Hemoglobin từ 13,1 đến 13,8 g/dL [3]. Những bệnh nhân ghi nhận tóc mọc lại sau điều trị cũng chính là những người có mức tăng nồng độ ferritin rõ rệt nhất sau khi uống viên sắt bổ sung [3].

Những hiểu lầm thường gặp về rụng tóc và thiếu sắt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là cho rằng không thiếu máu thì chắc chắn không thiếu sắt. Nhiều người có chỉ số hồng cầu và hemoglobin hoàn toàn bình thường nhưng các kho dự trữ sắt ferritin đã cạn kiệt ở mức dưới 15-20 ng/mL từ lâu, khiến nang tóc bị bỏ đói trầm trọng [6], [3], [8].

Nhiều người cũng tự ý mua các loại viên uống kẽm bổ sung khi thấy tóc rụng vì tin theo lời truyền miệng. Tuy nhiên, các y văn khoa học khẳng định không có bằng chứng khoa học ủng hộ quan điểm cho rằng nồng độ kẽm huyết thanh thấp gây ra rụng tóc [4]. Nghiên cứu so sánh cũng cho thấy nồng độ kẽm, folate và B12 giữa người rụng tóc lan tỏa và người khỏe mạnh không có sự khác biệt [8]. Việc tự ý uống quá liều các chất bổ sung không theo chỉ định thậm chí có thể gây độc hại và làm tăng nguy cơ rụng tóc nặng hơn [4].

Ngoài ra, khi thấy tóc rụng nhiều, tâm lý hoang mang thường khiến người bệnh giảm tần suất gội đầu vì sợ chạm vào tóc sẽ rụng thêm [4]. Hành vi này vô tình khiến lượng tóc rụng tích tụ dồn lại, rụng ồ ạt trong lần gội kế tiếp, càng làm tăng thêm nỗi sợ hãi hói đầu và gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống [4].

Ai nên thận trọng khi kiểm tra dự trữ sắt và rụng tóc?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt chú ý đến tình trạng cạn kiệt sắt và các yếu tố đi kèm khi bị rụng tóc:

  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, tiền mãn kinh và người có kinh nguyệt nhiều: Đây là nhóm có tỷ lệ hao hụt sắt thường xuyên qua các chu kỳ kinh, khiến ferritin giảm sâu hơn nhiều so với nhóm chứng [1], [2].
  • Người gặp nhiều áp lực tâm lý hoặc sau các biến cố sức khỏe: Căng thẳng tâm lý là yếu tố khởi phát rụng tóc thường gặp, chiếm 12,3% đến 25,8% các ca bệnh [3], [7], đặc biệt là rụng tóc lan tỏa cấp và mạn tính sau phẫu thuật, sụt cân, sốt cao hoặc tiêm vaccine COVID-19 [3], [5].
  • Bệnh nhân có bệnh lý nền kèm theo: Rụng tóc nữ còn liên quan chặt chẽ tới bệnh lý tự miễn (chiếm 14,8%), rối loạn chức năng tuyến giáp hay suy giáp dưới lâm sàng (chiếm 7,7% đến 11%) [3], [7]. Những trường hợp này cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám toàn diện, không được tự ý chỉ điều trị rụng tóc đơn thuần [3].

Hướng dẫn chăm sóc và bổ sung dinh dưỡng an toàn

Để cải thiện tình trạng rụng tóc liên quan đến thiếu sắt, người bệnh cần thực hiện tiếp cận từng bước khoa học và kiên trì:

  • Thăm khám và làm xét nghiệm đầy đủ: Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình nào, người bệnh cần làm xét nghiệm công thức máu toàn phần, nồng độ ferritin huyết thanh, sắt, TIBC, chức năng tuyến giáp và nồng độ vitamin D [6], [1], [8]. Việc tầm soát toàn diện này giúp bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh trước khi can thiệp [3], [8].
  • Bổ sung sắt theo đúng chỉ định y khoa: Nếu ferritin dưới ngưỡng tối ưu cho tóc (dưới 40-60 ng/mL), bác sĩ sẽ kê đơn viên sắt phù hợp [3]. Quá trình đáp ứng của tóc diễn ra từ từ, cần theo dõi tình trạng tóc, nồng độ ferritin và chỉ số hemoglobin định kỳ mỗi 3 tháng một lần để điều chỉnh liều [3]. Thời gian mắc bệnh rụng tóc kéo dài là một yếu tố tiên lượng quan trọng đối với khả năng phục hồi của ferritin [3]. Phác đồ có thể phối hợp thêm axit amin L-lysine để gia tăng hiệu quả điều trị phục hồi tóc [4].
  • Chăm sóc da đầu và giải tỏa tâm lý: Người bệnh cần duy trì thói quen gội đầu hợp lý, xử lý triệt để các vấn đề vảy gàu trên da đầu nếu có và giữ tâm lý bình tĩnh, hiểu rõ chu kỳ sinh trưởng của sợi tóc để tránh lo lắng quá mức [4].

Mái tóc rụng nhiều là tín hiệu cảnh báo kho dự trữ sắt ferritin và dinh dưỡng trong cơ thể đang cạn kiệt [6], [3]. Hãy đi khám bác sĩ da liễu để được xét nghiệm máu chính xác và xây dựng kế hoạch điều trị an toàn thay vì tự ý dùng thuốc bừa bãi.