Nhiều người có thói quen tự ý bổ sung các loại viên uống vitamin và thực phẩm chức năng liều cao với mong muốn làm đẹp da, sáng mắt và kích thích mọc tóc. Tuy nhiên, tình trạng rụng tóc ngày càng nghiêm trọng đôi khi lại bắt nguồn từ chính sự dư thừa các dưỡng chất này mà người dùng không hề hay biết.

Việc nạp quá nhiều vitamin A vượt ngưỡng an toàn của cơ thể là nguyên nhân đã được ghi nhận dẫn đến rụng tóc, tổn thương da và nhiều biến chứng toàn thân khác. Khi nồng độ vitamin A tích tụ quá cao, chu kỳ bình thường của nang tóc bị phá vỡ, thúc đẩy sợi tóc thoái hóa nhanh chóng và gãy rụng hàng loạt.

Cơ chế tác động của vitamin A lên chu kỳ nang tóc

Vitamin A là thuật ngữ bao gồm nhiều hợp chất chuyển hóa như retinol, retinal, axit retinoic và các tiền chất carotenoid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở mức độ sinh lý bình thường, vitamin A tham gia kích hoạt các tế bào gốc nang tóc, nhưng cơ chế này đòi hỏi nồng độ axit retinoic cực kỳ chuẩn xác để nang tóc duy trì chức năng tối ưu [1].

Khi lượng vitamin A trong cơ thể vượt mức cần thiết, sự cân bằng này bị phá vỡ hoàn toàn [1]. Thay vì hỗ trợ nang tóc phát triển, tình trạng dư thừa vitamin A kích thích các phản ứng tiêu cực khiến tóc nhanh chóng chuyển sang pha ngừng nghỉ và thoái hóa [1]. Điều này giải thích vì sao thiếu hụt vitamin A hiếm khi được ghi nhận gây rụng tóc, nhưng nồng độ dưỡng chất này quá cao lại có liên hệ chặt chẽ với tình trạng tổn thương nang tóc [1].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về dư thừa vitamin A và rụng tóc?

Một bài tổng quan công bố năm 2017 về dinh dưỡng và rụng tóc cho thấy việc bổ sung quá liều vitamin A dẫn đến hội chứng thừa vitamin A (hypervitaminosis A) [1]. Báo cáo nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa hội chứng này với tình trạng rụng tóc, đi kèm các tổn thương khác ở da, thị lực và xương [1]. Đáng chú ý, các thử nghiệm trên mô hình động vật rụng tóc từng mảng còn cho thấy việc chủ động cắt giảm vitamin A trong khẩu phần ăn thực tế đã giúp trì hoãn thời điểm khởi phát rụng tóc [1].

Năm 1978, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 51 tuổi bị nhiễm độc vitamin A mạn tính do thói quen uống từ 27.500 đến 35.000 IU vitamin A mỗi ngày liên tục trong suốt 30 năm [2]. Người bệnh biểu hiện các triệu chứng điển hình của hội chứng ngộ độc bao gồm thay đổi cấu trúc da và tóc, tổn thương gan nghiêm trọng cùng biến chứng giãn tĩnh mạch thực quản [2]. Sau khi được chẩn đoán, bệnh nhân được chỉ định ngừng hoàn toàn các sản phẩm chứa vitamin A và giảm thiểu tối đa lượng nạp qua chế độ ăn [2].

Năm 1982, một trường hợp bệnh nhân nhập viện với hội chứng thừa vitamin A và tăng canxi máu cũng được ghi nhận [3]. Báo cáo mô tả lâm sàng gồm sụt cân nghiêm trọng, rối loạn tâm thần, viêm da trợt, tổn thương gan và rụng tóc toàn thân [3]. Nồng độ vitamin A toàn phần và este retinyl trong huyết thanh của người bệnh đều tăng vọt, xác nhận ngộ độc vitamin A là căn nguyên dẫn đến những biến đổi bệnh lý này [3].

Ngoài vitamin A tự nhiên từ thực phẩm bổ sung, các dẫn xuất retinoid dùng trong da liễu cũng phản ánh cơ chế tương tự. Một phân tích năm 2012 nhắc lại nghiên cứu kinh điển năm 1987 của Silverman và cộng sự chỉ ra rằng các tác dụng phụ lớn nhất của việc điều trị bằng retinoid thế hệ thứ nhất, thứ hai hay thứ ba đều mang bản chất của hội chứng thừa vitamin A [4]. Hội chứng này thường gặp nhất với các triệu chứng như rụng tóc, thay đổi ở da, lơ mơ, mệt mỏi, đau xương khớp và gan to [4]. Nghiên cứu năm 1987 về độc tính của retinoid đường uống (như isotretinoin và etretinate) cũng khẳng định rụng tóc, viêm môi, khô da, bong tróc biểu mô cùng tăng lipid máu và độc tính trên xương là những phản ứng bất lợi phổ biến [5].

Các triệu chứng cảnh báo đi kèm khi cơ thể quá tải

Rụng tóc do thừa vitamin A hiếm khi xuất hiện đơn độc mà thường đi liền với các dấu hiệu ngộ độc toàn thân [4]. Một số biểu hiện cảnh báo bao gồm:

  • Tổn thương niêm mạc và da: Khô nứt môi, khô da, bong tróc vảy da, viêm da trợt hoặc khô niêm mạc mắt [2, 3].
  • Biểu hiện tâm thần và thần kinh: Cảm giác lơ mơ, mệt mỏi, đau đầu, tâm trạng thất thường, trầm cảm, cáu gắt hoặc kém tập trung kéo dài [4].
  • Bất thường cơ xương và nội tạng: Đau nhức xương khớp, gan to bất thường hoặc tăng canxi máu [1, 3].

Các nghiên cứu ghi nhận rằng nhiều triệu chứng thần kinh và tâm thần liên quan đến nhiễm độc vitamin A có thể hồi phục dần sau khi người bệnh ngừng nạp vitamin A vào cơ thể [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với vitamin A?

Nguy cơ ngộ độc không chỉ phụ thuộc vào liều nạp vào mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ khả năng chuyển hóa và đào thải của từng cơ thể [6, 7]. Những đối tượng sau đây cần hết sức lưu ý:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang lọc máu: Suy thận mạn tính khiến cơ thể rơi vào trạng thái thừa vitamin A tương đối do chức năng đào thải bị suy giảm [6, 7]. Năm 1979, một nghiên cứu ghi nhận bệnh nhân chạy thận nhân tạo bị rụng tóc dần dần do uống viên vitamin tổng hợp thông thường kéo dài 3 năm; nồng độ vitamin A trong huyết thanh người bệnh đạt 140 mcg/dL, vượt xa ngưỡng bình thường là 20-80 mcg/dL do quá trình lọc máu không đào thải được chất này [6].
  • Bệnh nhân suy thận cấp: Nghiên cứu năm 2008 trên 19 bệnh nhân ghép tế bào gốc tạo máu gặp suy thận cấp cần điều trị thay thế thận cho thấy 17/19 trường hợp có nồng độ vitamin A trong máu cao bất thường so với tuổi, trong đó phần lớn được nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch và tiêu hóa với liều trên 2.000 IU/kg mỗi ngày trong 30 ngày trước điều trị [7].
  • Người đang sử dụng thuốc da liễu chứa retinoid: Các hoạt chất như isotretinoin hoặc etretinate có độc tính tương tự hội chứng thừa vitamin A, nếu tự ý dùng thêm viên bổ sung sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương da, tóc và độc tính trên gan [5].

Cách bổ sung an toàn và bảo vệ nang tóc

Để tránh rủi ro ngộ độc dẫn đến rụng tóc, việc nạp vitamin A cần dựa trên nguyên tắc khoa học và thận trọng:

  • Không tự ý uống thực phẩm bổ sung liều cao: Tránh dùng các viên uống vitamin tổng hợp hoặc viên vitamin A đơn lẻ kéo dài nếu không có chẩn đoán thiếu hụt và chỉ định cụ thể từ bác sĩ [5, 8].
  • Ưu tiên nguồn thực phẩm tự nhiên: Cơ thể kiểm soát việc chuyển hóa tiền vitamin A (carotenoid) từ rau củ quả tốt hơn nhiều so với vitamin A dạng este nạp trực tiếp từ viên uống liều cao [3, 5].
  • Đọc kỹ thành phần nhãn thuốc: Nhiều chế phẩm trị mụn, viên dưỡng da và viên bổ khớp có thể chứa sẵn dẫn xuất của vitamin A hoặc retinoid, cần tính toán tổng lượng nạp vào để tránh tích lũy trùng lặp [5].
  • Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Nếu bạn đang điều trị bệnh lý về thận, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm vitamin nào để điều chỉnh liều phù hợp [6, 7].

Vitamin A là dưỡng chất thiết yếu nhưng chỉ phát huy lợi ích khi ở mức cân bằng sinh lý. Việc bổ sung vô tội vạ vượt quá nhu cầu không những không mang lại mái tóc bóng khỏe mà còn có thể khiến tóc rụng nhiều hơn cùng các tác hại nghiêm trọng cho cơ thể. Hãy lắng nghe chỉ dẫn của bác sĩ và xây dựng chế độ dinh dưỡng tự nhiên để duy trì sức khỏe bền vững.