Thiếu vitamin B12 và chứng hay quên ở người ăn chay: Cần lưu ý gì?

Nhiều người chọn chế độ ăn chay vì lý do sức khỏe hoặc bảo vệ môi trường, nhưng sau một thời gian lại bắt đầu nhận thấy các biểu hiện lạ như hay quên, làm việc thiếu tập trung hoặc lơ đãng. Tình trạng "nhớ nhớ quên quên" này thường bị bỏ qua do cho rằng đó là hệ quả của căng thẳng hay áp lực công việc.

Tuy nhiên, thủ phạm hàng đầu đứng sau chứng đãng trí ở người ăn thuần thực vật kéo dài thường là thiếu hụt vitamin B12. Vi chất này trực tiếp nuôi dưỡng hệ thống dẫn truyền thần kinh; khi lượng dự trữ cạn kiệt, các tế bào não và màng bọc dây thần kinh sẽ tổn thương, gây suy giảm trí nhớ nhưng hoàn toàn có thể phục hồi nếu can thiệp kịp thời.

Bối cảnh và nguy cơ thiếu B12 ở người ăn chay

Vitamin B12 (cyanocobalamin) là vi chất dinh dưỡng thiết yếu mà cơ thể người không thể tự tổng hợp được. Các nguồn cung cấp B12 tự nhiên trong chế độ ăn hàng ngày hầu như chỉ xuất phát từ động vật, bao gồm thịt, cá, sữa, các chế phẩm từ sữa và trứng [3, 8].

Do đó, những người thực hiện chế độ ăn kiêng hoàn toàn các sản phẩm động vật, đặc biệt là người ăn chay trường (vegan) hoặc ăn chay loại bỏ sữa và trứng, có nguy cơ rất cao bị thiếu hụt vi chất này [3, 8]. Một nghiên cứu tổng hợp 40 công trình khoa học năm 2014 ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin B12 ở người trưởng thành và người cao tuổi ăn chay dao động trong khoảng từ 0% đến 86,5% ^[1]. Trong đó, người ăn thuần chay không dùng thêm thực phẩm bổ sung là nhóm có nguy cơ tổn thương cao nhất ^[1].

Bên cạnh chế độ ăn, quá trình chế biến thực phẩm nhiệt độ cao cũng là nguyên nhân làm hao hụt dưỡng chất. Nghiên cứu thực hiện năm 2024 tại Ấn Độ chỉ ra rằng quá trình nấu nướng thực phẩm chay và mặn đều làm giảm từ 30% đến 48% hàm lượng vitamin sẵn có ^[2]. Điều này lý giải tại sao ngay cả những người cố gắng ăn đa dạng rau củ vẫn rơi vào tình trạng thiếu vi chất nghiêm trọng.

Tại sao thiếu B12 lại gây hay quên và suy giảm nhận thức?

Để hiểu vì sao thiếu hụt B12 lại khiến đầu óc lơ đãng, cần xem xét vai trò của loại vitamin này trong cấu trúc hệ thần kinh. Vitamin B12 đóng vai trò đồng enzyme (coenzyme) không thể thiếu trong quá trình tổng hợp bao myelin – lớp vỏ bảo vệ bao bọc quanh các sợi trục thần kinh, tương tự như lớp vỏ bọc cách điện của dây điện [3, 6].

Khi thiếu hụt vitamin B12 mạn tính, quá trình duy trì và tái tạo lớp bao myelin bị đình trệ ^[1]. Sợi trục thần kinh mất đi lớp vỏ bảo vệ sẽ khiến tốc độ dẫn truyền xung động thần kinh giữa các tế bào não bị suy giảm, chập chờn. Hậu quả trực tiếp là suy giảm chức năng nhận thức, biểu hiện qua tình trạng giảm trí nhớ, mất khả năng tập trung, lú lẫn hoặc mất phương hướng [3, 8].

Ngoài ra, vitamin B12 còn giữ vai trò thiết yếu trong quá trình tổng hợp DNA khi phân chia tế bào, đồng thời trực tiếp tham gia vào chu trình sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng điều hòa tâm trạng và tư duy như dopamine và serotonin ^[3]. Thiếu B12 còn làm gia tăng nồng độ chất trung gian homocysteine và axit methylmalonic (MMA) trong máu [1, 3]. Nồng độ các chất này tăng cao tạo ra tổn thương thứ phát lên hệ thần kinh trung ương và mạch máu não, làm trầm trọng hơn chứng suy giảm trí nhớ [1, 3].

Bằng chứng khoa học: Tỷ lệ đãng trí và rối loạn thần kinh

Các nghiên cứu lâm sàng trên khắp thế giới đã ghi nhận mối tương quan mật thiết giữa mức B12 thấp và các rối loạn tâm thần kinh ở người ăn chay:

Nghiên cứu so sánh tiến hành tại Viện Khoa học Y tế Cơ bản Jinnah (Pakistan) trong giai đoạn 2012-2013 trên 100 người ăn chay và 100 người ăn tạp khỏe mạnh cho thấy: nồng độ B12 huyết thanh ở nhóm ăn chay thấp hơn rõ rệt so với nhóm ăn tạp (238 ± 71 pg/ml so với 401 ± 170 pg/ml) ^[3]. Đồng thời, nồng độ MMA ở nhóm ăn chay cao vượt trội (285 ± 89,4 nmol/L so với 191 ± 40,5 nmol/L) ^[3]. Khảo sát về các vấn đề thần kinh cho thấy nhóm ăn chay có tỷ lệ trầm cảm lên đến 31% (so với 12% ở nhóm ăn tạp), dị cảm hay tê bì 11% (so với 3%), bệnh thần kinh ngoại biên 9% (so với 2%), và rối loạn tâm thần 11% (so với 3%) ^[3].

Tại Jordan, nghiên cứu công bố năm 2009 tại Bệnh viện Đại học Jordan trên 838 bệnh nhân làm xét nghiệm máu cho thấy: 44,6% bị thiếu vitamin B12 (dưới 180 pg/mL) và 34,2% rơi vào tình trạng cận thiếu hụt (180-300 pg/mL) ^[4]. Các chuyên gia xác nhận tình trạng thiếu hụt B12 tại đây liên quan mật thiết đến việc ít ăn thịt, chế độ ăn thuần chay nghiêm ngặt và triệu chứng suy giảm trí nhớ ^[4].

Khảo sát lâm sàng năm 2024 tại Ấn Độ trên 1.992 bệnh nhân nghi ngờ thiếu hụt vi chất ghi nhận: nhóm ăn chay nghiêm ngặt chiếm tới 49,94% tổng số ca bệnh ^[2]. Trong số các biểu hiện được phát hiện, có 240 bệnh nhân bị suy giảm trí nhớ (chiếm 12%), bên cạnh các triệu chứng khác như rụng tóc tái phát (13,5%), tê bì châm chích chân tay (10%) và suy nhược toàn thân (19,4%) ^[2].

Lợi ích của việc can thiệp sớm và nguy cơ tổn thương vĩnh viễn

Điểm mấu chốt của tổn thương thần kinh do thiếu hụt vitamin B12 nằm ở yếu tố thời gian can thiệp. Trong giai đoạn đầu, khi biểu hiện chỉ dừng lại ở chứng hay quên nhẹ, mất tập trung, mệt mỏi hoặc dị cảm đầu chi, việc bổ sung vi chất kịp thời có thể giúp tái tạo bao myelin, đưa các chức năng nhận thức hồi phục hoàn toàn [3, 8]. Một trường hợp lâm sàng năm 2017 ghi nhận bệnh nhân ăn chay nghiêm ngặt bị mất thị lực đột ngột cả hai mắt, giảm toàn bộ tế bào máu do thiếu B12 trầm trọng; sau 5 tháng điều trị bổ sung vi chất, thị lực đã hồi phục hoàn toàn mà không cần can thiệp nhãn khoa ^[5].

Tuy nhiên, các tổn thương thần kinh do thiếu B12 tiến triển tương đối âm thầm và chậm rãi ^[6]. Nếu tình trạng thiếu hụt bị bỏ sót và kéo dài nhiều năm, bao myelin bị phá hủy cấu trúc diện rộng, các triệu chứng như mất trí nhớ, mất phương hướng, sa sút trí tuệ và khó khăn khi đi lại có thể không bao giờ đảo ngược được dù đã được tiêm hoặc uống bù vitamin liều cao ^[6].

Sai lầm thường gặp: Che giấu bệnh bằng axit folic

Một trong những nguy cơ lớn nhất ở người ăn chay là hiện tượng che giấu triệu chứng thiếu B12 do dùng thừa axit folic (vitamin B9). Chế độ ăn giàu rau lá xanh cung cấp lượng folate dồi dào, hoặc việc tự ý uống các viên vitamin tổng hợp chứa liều cao axit folic có thể giải quyết được tình trạng thiếu máu hồng cầu to ^[6].

Tình trạng thiếu máu do thiếu B12 và thiếu folate vốn có biểu hiện huyết học tương tự nhau ^[6]. Do đó, khi lượng lớn axit folic đưa vào cơ thể sửa chữa các chỉ số máu về mức bình thường, bệnh nhân và nhân viên y tế rất dễ lầm tưởng cơ thể đang khỏe mạnh ^[6]. Thực tế, quá trình thoái hóa bao myelin do thiếu B12 vẫn âm thầm diễn ra trong bóng tối, khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ tổn thương thần kinh vĩnh viễn không thể cứu vãn ^[6].

Ai cần đặc biệt thận trọng với tình trạng thiếu B12?

Bên cạnh người ăn thuần chay lâu năm, các đối tượng sau đây cần đặc biệt kiểm soát chặt chẽ nồng độ B12 trong cơ thể:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú ăn chay: Nhu cầu trao đổi chất với B12 tăng cao trong thai kỳ ^[6]. Thiếu hụt B12 ở thai phụ dao động từ 17% đến 39% tùy theo từng giai đoạn thai kỳ ^[1]. Trẻ sơ sinh bú mẹ từ các bà mẹ ăn thuần chay có nguy cơ thiếu B12 nghiêm trọng, dễ gặp biến chứng thần kinh nguy hiểm như ngưng thở trung ương, co giật, giảm trương lực cơ, mất phản xạ kết nối với môi trường và chậm phát triển tâm thần vận động [2, 7].
• Người cao tuổi: Tỷ lệ kém hấp thu vitamin B12 liên kết với thực phẩm tăng dần theo tuổi tác do suy giảm tiết dịch vị dạ dày, dù lượng ăn vào có thể vẫn giữ nguyên ^[6]. Nhóm này có tỷ lệ thiếu hụt được ghi nhận lên đến 86,5% ^[1].
• Trẻ em và thanh thiếu niên ăn chay: Tỷ lệ thiếu hụt ở trẻ em dao động từ 0% đến 33,3%, trong khi tỷ lệ này ở trẻ sơ sinh bú mẹ ăn chay có thể lên tới 45% ^[1]. Sự thiếu hụt trong giai đoạn phát triển này có thể để lại di chứng phát triển nhận thức lâu dài ^[7].

Áp dụng thực tế: Cách bổ sung B12 an toàn và hiệu quả

Người trưởng thành có nhu cầu khuyến nghị (RDA) hàng ngày là 2,4 mcg vitamin B12 ^[6]. Để phòng ngừa chứng hay quên và bảo vệ bao myelin, người ăn chay cần chủ động thiết lập kế hoạch dinh dưỡng:

• Lựa chọn nguồn cung cấp: Người ăn chay kiêng cả trứng và sữa cần chủ động sử dụng các sản phẩm tăng cường vi chất (fortified foods) như ngũ cốc ăn sáng bổ sung B12, hoặc dùng các chế phẩm bổ sung vitamin B12 đường uống đều đặn ^[6].
• Cách sử dụng tiện lợi: Theo phương pháp nghiên cứu lâm sàng tại Ấn Độ, việc bổ sung bột vitamin B12 trực tiếp bằng cách rắc lên đĩa thức ăn đã nấu chín tại thời điểm ăn (tương tự như rắc muối ăn) giúp cải thiện nồng độ vitamin trong máu hiệu quả mà không bị hao hụt do nhiệt độ nấu nướng ^[2].
• Tầm soát định kỳ: Bất kể áp dụng chế độ ăn chay nào, người ăn chay nên thực hiện xét nghiệm định kỳ kiểm tra nồng độ B12 huyết thanh hoặc chỉ số MMA, homocysteine để phát hiện sớm nguy cơ trước khi xuất hiện dấu hiệu tổn thương thần kinh [1, 3, 6].

Chế độ ăn chay mang lại nhiều giá trị, nhưng việc loại bỏ hoàn toàn đạm động vật đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về vi chất. Chứng hay quên không phải là điều tất yếu của tuổi tác hay ăn chay, mà là tín hiệu cầu cứu từ hệ thần kinh đang thiếu hụt B12. Hãy chủ động bổ sung hợp lý và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng khi xuất hiện các triệu chứng bất thường.