Nhiều người lớn tuổi có thói quen tự mua viên canxi liều cao uống mỗi ngày để phòng ngừa loãng xương. Thói quen này xuất phát từ tâm lý cho rằng thiếu canxi gây gãy xương, nên bổ sung càng nhiều thì xương khớp càng chắc khỏe.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại cho thấy việc tự ý uống viên canxi bổ sung không mang lại hiệu quả bảo vệ xương vượt trội, trái lại còn làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận và các biến cố tim mạch nguy hiểm. Thay vì lạm dụng viên uống, việc hiểu rõ nguồn canxi từ thực phẩm và cơ chế hấp thu sẽ giúp bảo vệ sức khỏe an toàn.

Tác dụng phòng gãy xương hạn chế và nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn

Các cơ quan y tế uy tín đã thay đổi quan điểm, từ việc khuyến khích dùng rộng rãi viên canxi chuyển sang khuyến cáo không nên sử dụng chúng để phòng ngừa gãy xương nguyên phát [1]. Sự thay đổi căn bản này đến từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn theo dõi người dùng canxi đơn thuần hoặc phối hợp cùng vitamin D [1].

Kết quả tổng hợp cho thấy viên canxi chỉ làm giảm rất ít tỷ lệ gãy xương toàn thể và hoàn toàn không ngăn ngừa được gãy xương khớp háng ở những người sống trong cộng đồng [1]. Trái lại, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung này gây ra tình trạng sỏi thận, các biến cố tiêu hóa cấp tính, đồng thời làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ [1]. Bất kỳ lợi ích nhỏ bé nào của viên bổ sung canxi đối với phòng ngừa gãy xương đều bị áp đảo bởi nguy cơ gia tăng các biến cố tim mạch [1].

Do đó, các nhà khoa học khuyến nghị nên từ bỏ việc kê đơn đại trà viên bổ sung canxi chỉ nhằm mục đích ngừa loãng xương và gãy xương [1]. Những bệnh nhân có nguy cơ gãy xương cao cần được chỉ định các nhóm thuốc điều trị đã được chứng minh rõ ràng về hiệu quả phòng ngừa gãy xương đốt sống và ngoài đốt sống [1].

Nghịch lý canxi: Thực phẩm bảo vệ, viên uống gây sỏi

Phần lớn sỏi thận có bản chất cấu tạo từ canxi oxalat hoặc canxi phosphat [2, 7]. Mối liên hệ giữa lượng canxi nạp vào cơ thể và nguy cơ sỏi hệ tiết niệu diễn ra theo hai hướng hoàn toàn trái ngược, phụ thuộc vào nguồn cung cấp là chế độ ăn tự nhiên hay viên uống bổ sung.

Khi dung nạp qua thức ăn, canxi nằm lại trong lòng ruột và liên kết trực tiếp với oxalat từ khẩu phần ăn [2, 7]. Sự liên kết này tạo thành phức hợp canxi oxalat không hòa tan, làm cản trở hấp thu oxalat vào máu và giảm lượng oxalat đào thải qua nước tiểu [2, 7]. Vì vậy, chế độ ăn giàu canxi thực chất lại bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ hình thành sỏi [2].

Ngược lại, viên canxi bổ sung thường được uống cách xa bữa ăn, khiến chúng không thể gặp và liên kết với oxalat có trong thực phẩm [2, 3]. Điều này khiến ruột tiếp tục hấp thu oxalat tự do, đồng thời một lượng lớn canxi từ viên uống được hấp thu vào máu rồi bài tiết ồ ạt qua thận [2]. Sự kết hợp giữa việc duy trì đào thải oxalat và gia tăng bài tiết canxi niệu tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể sỏi kết tụ [2].

Bằng chứng dịch tễ học và các thử nghiệm lâm sàng

Các nghiên cứu quy mô lớn đã ghi nhận chi tiết tác động khác biệt giữa nguồn canxi nạp vào đối với hệ tiết niệu:

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu Nurses' Health Study I theo dõi 91.731 phụ nữ độ tuổi 34 đến 59 trong suốt 12 năm (tổng cộng 903.849 người-năm theo dõi) và ghi nhận 864 trường hợp mắc sỏi thận có triệu chứng [3]. Kết quả cho thấy nhóm phụ nữ tiêu thụ lượng canxi từ thức ăn cao nhất (mức trung vị 1.303 mg/ngày) có nguy cơ sỏi thận thấp hơn 35% so với nhóm ăn ít nhất (trung vị 391 mg/ngày), với tỷ số nguy cơ tương đối RR là 0,65 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,50 - 0,83) [2, 4]. Ngược lại, những người sử dụng viên canxi bổ sung (từ 1 đến trên 500 mg/ngày) lại đối mặt với nguy cơ sỏi thận tăng 20% (RR 1,20; 95% CI: 1,02 - 1,41) [2, 4]. Nghiên cứu chỉ ra 67% phụ nữ uống canxi ngoài bữa ăn hoặc dùng cùng bữa ăn chứa rất ít oxalat [3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả của 500 mg canxi kết hợp 200 đơn vị Vitamin D3 ở phụ nữ sau mãn kinh cũng ghi nhận nguy cơ sỏi thận tăng lên với tỷ số nguy hại HR là 1,17 (95% CI: 1,02 - 1,34) [4]. Một số thử nghiệm khác cũng khẳng định nguy cơ sỏi thận tăng nhẹ ở người dùng viên bổ sung canxi liều 1.000 mg/ngày [2].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 tại khu vực Tây Nam Trung Quốc thực hiện trên 204 bệnh nhân loãng xương độ tuổi 50-89 dùng 600 mg canxi cacbonat và 0,5 microgam alfacalcidol mỗi ngày trong ít nhất 1 năm [5]. Kết quả ghi nhận tiền sử từng bị sỏi thận tái phát là yếu tố nguy cơ độc lập gây sỏi, trong đó nhóm có tiền sử sỏi sở hữu mức bài tiết canxi niệu 24 giờ cao hơn rõ rệt (1,00 ± 0,62 so với 0,57 ± 0,54; p=0,026) [5].

Dù vậy, dữ liệu từ các tổng quan hệ thống cho thấy một số kết quả trái chiều. Khi phân tích gộp 5 nghiên cứu trên 2.038 phụ nữ sau mãn kinh hoặc lớn tuổi dùng canxi đơn thuần so với giả dược, các nhà khoa học nhận thấy viên canxi không làm tăng sỏi (RR 0,66; 95% CI: 0,19 - 2,34) [4]. Đối với phụ nữ mang thai, tổng quan từ 2 nghiên cứu trên 12.901 thai phụ cũng chỉ ra việc bổ sung canxi không làm tăng nguy cơ sỏi niệu (RR 1,52; 95% CI: 0,06 - 40,67) hay cơn đau quặn thận (RR 1,75; 95% CI: 0,51 - 5,99) [4]. Một phân tích trên 7.982 phụ nữ có tiền sử sỏi thận thậm chí ghi nhận tỷ lệ hấp thu canxi giảm khi tổng lượng canxi nạp vào tăng lên, giúp giảm 45-54% khả năng tái phát sỏi (p=0,03) [4].

Vai trò đồng vận của vitamin D trong chuyển hóa canxi

Việc kết hợp vitamin D cùng canxi là công thức phổ biến trong điều trị loãng xương, nhưng cũng đặt ra lo ngại về nguy cơ lắng đọng khoáng chất tại hệ tiết niệu. Vitamin D hoạt tính dạng tuần hoàn thường tăng cao ở những người có cơ địa tạo sỏi thận [6].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 trên 48 nghiên cứu với 19.833 người tham gia dùng vitamin D kéo dài từ 24 tuần trở lên cho thấy việc bổ sung vitamin D làm tăng đáng kể nguy cơ tăng canxi máu (RR 1,54; 95% CI: 1,09 - 2,18; ghi nhận trong 37 nghiên cứu) và tăng canxi niệu (RR 1,64; 95% CI: 1,06 - 2,53; ghi nhận trong 14 nghiên cứu) [7]. Dù vậy, dữ liệu từ 9 thử nghiệm báo cáo về sỏi thận trong phân tích này lại cho thấy xu hướng vitamin D không làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận thực tế (RR 0,66; 95% CI: 0,41 - 1,09) [7].

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng đối với những bệnh nhân có tiền sử hoặc cơ địa tăng canxi niệu vô căn, việc bổ sung vitamin D có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ kết tụ sỏi [6]. Bệnh sỏi thận còn có mối liên quan mật thiết đến các bệnh lý tim mạch, hiện tượng vôi hóa mạch máu và hội chứng chuyển hóa [6].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng cữ canxi

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất ở những người từng mắc sỏi thận là kiêng hoàn toàn các thực phẩm giàu canxi như sữa, phô mai hay thủy hải sản. Nghiên cứu khoa học khẳng định chế độ ăn nghèo canxi là sai lầm nguy hại, vì khi thiếu canxi trong đường tiêu hóa, oxalat tự do sẽ được hấp thu ồ ạt vào máu, thải qua thận và làm sỏi tái phát nhanh hơn [2, 3, 5].

Chế độ ăn cung cấp trên 1 gram canxi tự nhiên mỗi ngày được chứng minh là có tác dụng bảo vệ và phòng ngừa sỏi thận hiệu quả [4]. Sự khác biệt mấu chốt nằm ở nguồn canxi: canxi trong thức ăn gần như không liên quan đến biến cố tim mạch và giúp chống sỏi, trong khi canxi dạng viên nén giải phóng ồ ạt lại gây lắng đọng mạch máu và hệ tiết niệu [1, 2].

Ngoài canxi, nhiều yếu tố dinh dưỡng khác cũng chi phối mạnh mẽ đến sự hình thành sỏi tiết niệu. Nghiên cứu Nurses' Health Study ghi nhận phụ nữ tiêu thụ lượng đường sucrose cao làm tăng nguy cơ sỏi lên 52% (RR 1,52; 95% CI: 1,18 - 1,96), ăn nhiều muối natri làm tăng nguy cơ 30% (RR 1,30; 95% CI: 1,05 - 1,62) [3]. Ngược lại, việc uống nhiều nước giúp giảm 39% nguy cơ tạo sỏi (RR 0,61; 95% CI: 0,48 - 0,78) và ăn nhiều thực phẩm giàu kali giúp giảm nguy cơ tới 35% (RR 0,65; 95% CI: 0,51 - 0,84) [3].

Những đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Những người có tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc sỏi thận chứa canxi bị chống chỉ định chính thức với các loại viên uống canxi bổ sung thông thường [5, 6]. Nhóm người này có xu hướng bài tiết canxi niệu 24 giờ rất cao, do đó việc nạp thêm viên uống sẽ đẩy nhanh tốc độ kết tinh sỏi [5].

Bệnh nhân có cơ địa tăng canxi niệu hoặc suy giảm chức năng thận cũng cần cẩn trọng khi dùng phối hợp vitamin D liều cao do rủi ro tăng canxi máu và vôi hóa mô mềm [3, 8].

Những người cao tuổi có bệnh lý nền tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc từng có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ tuyệt đối không tự ý bổ sung viên canxi nồng độ cao khi chưa có chỉ định chuyên khoa [1]. Viên bổ sung canxi có thể gây ra các biến cố tim mạch bất lợi lấn át hiệu quả bảo vệ xương [1].

Hướng dẫn bổ sung canxi an toàn qua lối sống

Ưu tiên hàng đầu luôn là đáp ứng nhu cầu canxi thông qua nguồn thực phẩm phong phú hằng ngày, thay vì tìm đến các viên uống hóa chất [1, 5]. Đối với đa số người trưởng thành, lượng canxi từ thức ăn tự nhiên là hoàn toàn đủ và an toàn cho hệ tuần hoàn lẫn tiết niệu [1].

Trong trường hợp bắt buộc phải sử dụng chế phẩm bổ sung canxi theo đơn của bác sĩ, thời điểm dùng thuốc đóng vai trò sống còn. Nghiên cứu cho thấy uống viên canxi ngay trong bữa ăn sẽ tạo điều kiện cho canxi liên kết với oxalat trong thức ăn, ngăn chặn oxalat hấp thu và làm giảm thiểu nguy cơ tạo sỏi [5, 7]. Tuyệt đối tránh uống viên canxi vào thời điểm giữa hai bữa ăn hoặc lúc đói bụng [2, 3].

Song song đó, việc điều chỉnh lối sống toàn diện có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ cả xương và thận. Cần chủ động uống nhiều nước mỗi ngày để tăng lưu lượng nước tiểu và giảm nồng độ chất hòa tan [3, 4]. Cần hạn chế lượng muối natri và đường sucrose trong khẩu phần ăn, giảm bớt đạm động vật, đồng thời tăng cường rau xanh, chất xơ và kali để kiềm hóa nước tiểu tự nhiên [3, 4]. Duy trì chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức hợp lý cũng là yếu tố quan trọng giúp phòng tránh sỏi thận và các rối loạn chuyển hóa đi kèm [6].

Bổ sung canxi là một can thiệp y khoa cần sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro. Người dân không nên tự ý lạm dụng viên uống liều cao theo tin đồn, mà cần ưu tiên chế độ ăn cân đối và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bệnh nền hoặc dấu hiệu bất thường.