Đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người, bắt nguồn từ thói quen ăn uống thất thường, căng thẳng kéo dài hoặc tác dụng phụ khi dùng thuốc giảm đau. Trước tình trạng này, nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng sử dụng các loại thảo dược tự nhiên được nhiều người tìm kiếm với mong muốn bảo vệ niêm mạc dạ dày mà không lo tác dụng phụ. Trong đó, Thổ đinh quế (danh pháp khoa học: Evolvulus alsinoides) thường được nhắc tới như một vị thảo dược tiềm năng.

Tuy nhiên, liệu Thổ đinh quế có thực sự bảo vệ dạ dày hiệu quả và an toàn như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay trên vị thuốc này chủ yếu dừng lại ở các phân tích hóa thực vật và khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả chống viêm loét dạ dày trên cơ thể người.

Bối cảnh và nguồn gốc của Thổ đinh quế

Thổ đinh quế là cây thuốc thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae), từ lâu đã được ứng dụng trong các nền y học cổ truyền như Ayurveda ở Ấn Độ và một số nước châu Á [1]. Toàn bộ cây thường được tận dụng để hỗ trợ các chứng rối loạn thần kinh, chứng hay quên, hen suyễn, động kinh, cải thiện trí nhớ, bảo vệ gan và hỗ trợ làm lành vết thương [1].

Về mặt hình thái thực vật, lá Thổ đinh quế có cấu trúc vi học đặc trưng như các tế bào biểu bì chứa tanin, các lông phân nhánh hình chữ Y và các lông tuyến dạng đầu [2]. Sự hiện diện của các cấu trúc tích trữ và thành phần hóa thực vật này khiến nhiều người suy đoán rằng thảo dược có thể mang lại lợi ích làm dịu và bảo vệ đường tiêu hóa.

Cơ chế bảo vệ dạ dày tự nhiên diễn ra thế nào?

Để hiểu vì sao các hợp chất thảo mộc thường được kỳ vọng bảo vệ dạ dày, cần nhìn vào cách thức hàng rào tiêu hóa tự bảo vệ mình. Lớp dịch nhầy (chất nhầy) lót mặt trong dạ dày là tuyến phòng thủ then chốt giúp trung hòa dịch vị và giảm ma sát cơ học trong quá trình dạ dày co bóp tiêu hóa thức ăn [3]. Khi các tác nhân kích thích xâm nhập (như cồn từ rượu bia hay thuốc giảm đau kháng viêm), lớp màng bảo vệ này sẽ bị rửa trôi hoặc phá hủy, gây phân tán lớp phospholipid bảo vệ, khiến acid trào ngược vào mô và hình thành vết loét hoại tử [4], [3].

Bên cạnh đó, prostaglandin (đặc biệt là nhóm prostaglandin E) đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc bằng cách tăng lưu lượng máu cục bộ, kích thích tổng hợp dịch nhầy và ion bicarbonate nhằm hạ bớt độ acid trong lòng dạ dày [5], [4]. Bicarbonate giúp trung hòa acid, còn lớp chất nhầy ngăn chặn sự tấn công trực tiếp của acid clohydric và men tiêu hóa pepsin [4]. Sự tấn công của các gốc tự do và stress oxy hóa cũng là động lực lớn thúc đẩy tổn thương niêm mạc tiến triển nặng nề hơn [6], [4], [3].

Bằng chứng khoa học về Thổ đinh quế đến đâu?

Mặc dù có nhiều lời đồn đại về tác dụng của Thổ đinh quế, các nghiên cứu thực tế về loại cây này vẫn còn rất hạn chế:

  • Nghiên cứu về khả năng dọn gốc tự do (công bố năm 2015): Đây là nghiên cứu thực hiện in vitro (trong ống nghiệm) nhằm đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết ethanol từ toàn cây Evolvulus alsinoides [7]. Nghiên cứu sử dụng chất đối chứng chuẩn là acid ascorbic và tiến hành các phép thử như thử nghiệm khử sắt, hoạt tính chống oxy hóa tổng số, khả năng dọn gốc DPPH, gốc superoxide, gốc ABTS, gốc hydroxyl và gốc nitric oxide (NO) [7]. Kết quả cho thấy dịch chiết biểu hiện hoạt tính dọn gốc tự do đáng kể ở tất cả các thử nghiệm so với acid ascorbic, đồng thời khả năng khử và chống oxy hóa tăng dần theo liều lượng thử nghiệm [7]. Tác giả kết luận cây có thể đóng vai trò như chất hóa dự phòng chống stress oxy hóa [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm, không có thử nghiệm trên mô dạ dày sống hay động vật.
  • Nghiên cứu phân tích sinh hóa bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) năm 2023: Nghiên cứu phân tích các chất chuyển hóa thứ cấp từ dịch chiết methanol của Evolvulus alsinoides [1]. Phân tích đã định danh được 10 hợp chất hóa thực vật không độc hại, có khả năng điều hòa một số loại protein và enzyme, đóng vai trò là tiền đề phân tử cho các nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Nghiên cứu chỉ dừng ở mức xác định thành phần hóa học, không đánh giá trực tiếp tác dụng chống loét.

Như vậy, cho đến nay chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người, thậm chí thiếu vắng cả các mô hình gây loét thực nghiệm riêng cho Thổ đinh quế.

Nhìn nhận từ các hoạt chất thực vật tương đồng trên mô hình động vật

Mặc dù bằng chứng trực tiếp trên Thổ đinh quế còn thiếu, việc tìm thấy các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp và tanin trong cây [1], [2] giúp giới khoa học liên hệ với các cơ chế chống loét đã được quan sát ở các dịch chiết thảo dược khác:

  • Khảo sát cơ chế của flavonoids và polyphenols (nghiên cứu năm 2017): Khi phân tích dịch chiết lá trên chuột cống, sự kết hợp của các hợp chất flavonoid như acid gallic, acid coumaric, acid ellagic và quercetin đã hiệp đồng phát huy hoạt tính chống loét dạ dày [6]. Cụ thể, acid gallic hỗ trợ bảo vệ niêm mạc thông qua kích hoạt NO, PGE2, ức chế giải phóng histamin từ tế bào mast và chống lại quá trình tự hủy tế bào do stress oxy hóa [6]. Acid ellagic ức chế bơm proton acid H+/K+-ATPase và giảm peroxy hóa lipid niêm mạc [6]. Quercetin tăng cường enzym chống oxy hóa (SOD, glutathione peroxidase) và giảm sản sinh acid [6].
  • Thử nghiệm dịch chiết lá trên chuột (công bố năm 2022): Nghiên cứu thử nghiệm dịch chiết nước và methanol 80% từ lá Urtica simensis trên chuột cống bị gây loét dạ dày bằng cồn [5]. Kết quả cho thấy dùng liều lặp lại (AQ 200 và ME 200) cho tỷ lệ ức chế loét lần lượt đạt 72,3% và 72,8%, vượt trội so với liều đơn (46,6% và 51,2%), đồng thời làm tăng đáng kể lượng mucin bảo vệ (P < 0.001) [5]. Nghiên cứu giải thích flavonoids kích thích tạo PGE2, saponin và triterpenoid hỗ trợ tăng sinh chất nhầy, còn tanin làm săn se, co mạch cục bộ và kết tủa protein tạo lớp phủ che chắn vết loét [5].
  • Cơ chế mô học của dịch chiết thảo mộc bảo vệ trước aspirin (công bố năm 2018): Nghiên cứu trên lá Moringa oleifera ghi nhận khả năng bảo vệ niêm mạc chuột chống lại tổn thương do aspirin gây ra thông qua việc bảo tồn lớp nhầy bề mặt nhờ hàm lượng giàu flavonoid, tanin, sterol và phenol [4].
  • Vai trò của các chất kháng viêm và NO (nghiên cứu năm 2015): Khi gây tổn thương dạ dày bằng ethanol trên chuột cống nhịn ăn, cồn làm sụt giảm nghiêm trọng lưu lượng máu và chất nhầy dạ dày [3]. Việc can thiệp hoạt chất vanillin trước đó giúp phục hồi lượng chất nhầy bị suy giảm nhờ thúc đẩy tạo nitric oxide (NO) - chất trung gian giúp duy trì sức đề kháng niêm mạc và giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính [3].

Cần nhấn mạnh rằng, tất cả các tác dụng bảo vệ niêm mạc nêu trên đều thu được từ những loài thực vật khác nhau hoặc hoạt chất đơn lẻ trong phòng thí nghiệm. Việc quy chụp các đặc tính này trực tiếp cho Thổ đinh quế là thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị dạ dày

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng "khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm" với "tác dụng chữa lành vết loét dạ dày trên người". Dù Thổ đinh quế cho kết quả dọn gốc tự do rất tốt trong phòng thí nghiệm [7], nhưng khi vào hệ tiêu hóa người, các hoạt chất phải chịu sự phân hủy của acid dịch vị, men chuyển hóa và quá trình hấp thu phức tạp.

Nhiều người bệnh cũng tự ý bỏ các phác đồ bảo vệ dạ dày chính thống để uống nước sắc thảo mộc. Nghiên cứu tổng quan đã chỉ ra rằng trong loét do thuốc kháng viêm giảm đau (NSAID), các thuốc chuẩn như misoprostol, omeprazole hay thuốc chẹn thụ thể H2 liều cao mới là giải pháp đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi về khả năng bảo vệ niêm mạc và giảm biến chứng xuất huyết hay thủng tạng rỗng [8]. Thảo mộc dân gian không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Ai nên thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về Thổ đinh quế trên người chưa được thiết lập đầy đủ:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu về tính an toàn trên đối tượng này; tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc từ Thổ đinh quế.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa nhạy cảm, không nên dùng các chế phẩm thảo dược không rõ liều lượng chuẩn hóa.
  • Người bị xuất huyết dạ dày, thủng dạ dày: Đây là các cấp cứu y khoa đe dọa tính mạng [8]. Việc trì hoãn đến bệnh viện để dùng thảo dược có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
  • Người đang dùng thuốc Tây điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.

Cách ứng dụng và chăm sóc dạ dày thực tế

Để bảo vệ đường tiêu hóa một cách khoa học:

  • Không tự ý tìm hái hay dùng các bài thuốc sắc truyền miệng từ Thổ đinh quế với liều lượng cao khi chưa có hướng dẫn y tế.
  • Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ, chỉ dùng với lượng vừa phải và cần trao đổi trước với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
  • Chế độ ăn uống cần giảm thiểu bia rượu và các chất kích thích có thể làm tan rã lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc [5], [3].
  • Thận trọng khi dùng các thuốc kháng viêm không steroid (như aspirin) và phải tuân thủ chỉ định dùng kèm thuốc bảo vệ niêm mạc của bác sĩ [8], [4].

Khoa học ghi nhận Thổ đinh quế có chứa các thành phần chống oxy hóa tiềm năng [7], [1]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến thực tế điều trị bệnh dạ dày là khoảng cách rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế thay vì đặt trọn niềm tin vào các phương thuốc chưa được kiểm chứng.