Thóc lép có đuôi và mối quan tâm về kháng khuẩn tự nhiên
Tình trạng vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh đang gia tăng trên toàn cầu, khiến việc tìm kiếm các hợp chất kháng khuẩn mới từ tự nhiên trở nên cấp thiết [1], [2]. Trong y học dân gian ở một số quốc gia châu Á, các loài thực vật bản địa thường được tận dụng để bảo quản thực phẩm hoặc hỗ trợ xử lý viêm nhiễm ngoài da [3]. Một trong những loài cây thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu là thóc lép có đuôi (tên khoa học là Desmodium caudatum) [1], [4].
Nhiều người thắc mắc liệu loài cây này có thực sự tiêu diệt được các vi khuẩn nguy hiểm hay không. Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: các hoạt chất tinh khiết chiết xuất từ thóc lép có đuôi có hoạt tính ức chế vi khuẩn kháng thuốc trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], [4]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ mới dừng ở mức tế bào và ống nghiệm (in vitro), chưa từng được kiểm chứng qua các thử nghiệm điều trị trên người.
Các hoạt chất chính trong rễ thóc lép có đuôi
Các nghiên cứu hóa thực vật phát hiện rễ của cây thóc lép có đuôi chứa nhiều hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid biến tính đặc biệt [1], [5]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được 7 hợp chất prenylated flavonoid cùng một dẫn xuất prenylated chromanochroman từ rễ loài cây này [1], [5]. Cấu trúc phân tử của chúng được xác định chi tiết thông qua các phân tích quang phổ hiện đại [5].
Điểm đặc trưng tạo nên tác dụng sinh học của các hợp chất này nằm ở nhóm thế prenyl hoặc nhóm 2,2-dimethylpyran [1]. Các đánh giá hóa học khẳng định sự hiện diện của nhóm prenyl hoặc 2,2-dimethylpyran giữ vai trò thiết yếu đối với khả năng kháng khuẩn của các hoạt chất chiết xuất từ thóc lép có đuôi [1]. Ngoài ra, từ rễ cây, các nhà nghiên cứu cũng tách chiết được hợp chất Sophoraflavanone B (SPF-B), một flavonoid prenyl hóa có nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý [4], [6].
Bằng chứng ức chế tụ cầu vàng kháng thuốc (MRSA) trong ống nghiệm
Tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) là tác nhân gây nhiễm trùng nghiêm trọng tại bệnh viện và cộng đồng [4], [6]. Để kiểm tra hiệu quả của thóc lép có đuôi, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm các hoạt chất của cây trên các chủng vi khuẩn này [1], [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã phân lập 7 hợp chất prenylated flavonoid, 1 dẫn xuất prenylated chromanochroman và 8 flavonoid đã biết từ rễ thóc lép có đuôi [5]. Tác giả tiến hành thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn trên các chủng MRSA (gồm chủng COL và chủng 5) bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy và xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) [5]. Kết quả cho thấy các hợp chất prenylated flavonoid và prenylated chromanochroman đều thể hiện hoạt tính chống lại MRSA trong đĩa thí nghiệm [1], [5].
Năm 2013, một nghiên cứu chuyên sâu khác tập trung vào hợp chất Sophoraflavanone B (SPF-B) chiết xuất từ rễ thóc lép có đuôi [4]. Thử nghiệm được thiết kế bằng phương pháp pha loãng vi lượng trong máy đo độ đục, phương pháp bàn cờ (checkerboard) và dựng đường cong tiêu diệt vi khuẩn theo thời gian trên 7 chủng Staphylococcus aureus [4]. Kết quả ghi nhận giá trị MIC của Sophoraflavanone B đối với 7 chủng tụ cầu vàng dao động từ 15,6 đến 31,25 µg/mL [4].
Hiệu ứng cộng hưởng khi phối hợp cùng kháng sinh
Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu năm 2013 là khả năng hiệp đồng giữa Sophoraflavanone B với các loại thuốc kháng sinh thông dụng [4]. Khi kiểm tra bằng phương pháp bàn cờ, Sophoraflavanone B kết hợp với kháng sinh tạo ra tác dụng cộng hưởng rõ rệt [4].
Cụ thể, hoạt chất này làm giảm đáng kể nồng độ ức chế tối thiểu của các kháng sinh nhóm beta-lactam (gồm ampicillin và oxacillin), nhóm aminoglycoside (gentamicin) và nhóm quinolone (ciprofloxacin và norfloxacin) trước vi khuẩn MRSA [4]. Đồ thị thời gian tiêu diệt vi khuẩn cho thấy việc kết hợp Sophoraflavanone B với kháng sinh chọn lọc đã kéo giảm số lượng khuẩn lạc xuống dưới ngưỡng phát hiện sau 24 giờ nuôi cấy [4]. Giới nghiên cứu nhận định sự kết hợp này có thể mở ra hướng phát triển thuốc mới giúp giảm nguy cơ kháng thuốc của MRSA [4].
Cơ chế tác động lên tế bào vi khuẩn
Để hiểu rõ cách thức Sophoraflavanone B tiêu diệt mầm bệnh, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân tích cơ chế phân tử của hoạt chất này đối với vi khuẩn MRSA [6]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp pha loãng vi lượng, kết hợp hoạt chất với chất tẩy rửa, chất ức chế men ATPase, peptidoglycan (PGN) phân lập từ tụ cầu khuẩn và quan sát hình thái vi khuẩn bằng kính hiển vi điện tử truyền qua [6].
Nghiên cứu một lần nữa xác nhận MIC của hoạt chất nằm trong khoảng 15,6-31,25 µg/mL [6]. Đáng lưu ý, khi xử lý huyền phù vi khuẩn MRSA bằng hỗn hợp Sophoraflavanone B và chất tẩy rửa, mật độ quang học (OD đo ở bước sóng 600 nm) đã giảm từ 63% đến 73% [6]. Thử nghiệm kết hợp cũng chứng minh Sophoraflavanone B có khả năng liên kết trực tiếp với thành phần peptidoglycan trên thành tế bào vi khuẩn tụ cầu vàng [6].
Ngoài tác dụng kháng khuẩn, các prenylated flavonoid từ rễ và thân lá thóc lép có đuôi còn được ghi nhận có hoạt tính chống vi nấm trong đĩa thí nghiệm [7], [3]. Một nghiên cứu năm 2012 cho thấy hợp chất số 6 phân lập từ rễ ức chế nấm da Trichophyton sp. với MIC là 1,95 µg/mL [7]. Năm 2014, một nghiên cứu khác phân lập 28 flavonoid từ thân lá và rễ thóc lép có đuôi, ghi nhận 15 hợp chất có khả năng ức chế nấm men tạo màng Zygosaccharomyces rouxii F51 với dải MIC từ 7,8 đến 62,5 µg/mL [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các số liệu trong phòng thí nghiệm rất khả quan, bạn đọc cần phân biệt rõ giữa nghiên cứu ống nghiệm và điều trị thực tế. Toàn bộ các dữ liệu khoa học về khả năng kháng vi khuẩn MRSA của thóc lép có đuôi nêu trên hoàn toàn là nghiên cứu in vitro [1], [4], [6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể động vật sống hay trên người bệnh bị nhiễm trùng.
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng uống nước sắc từ cây thóc lép có đuôi sẽ giúp chữa khỏi nhiễm trùng tụ cầu vàng. Trên thực tế, nồng độ hoạt chất tinh khiết được dùng trong phòng thí nghiệm khác biệt hoàn toàn với dịch chiết thô từ cây tươi hoặc cây phơi khô. Hoạt tính ức chế MRSA đơn độc của các prenylated flavonoid tự nhiên vốn được đánh giá là ở mức yếu đến trung bình [4]. Khi uống vào cơ thể, các chất này còn phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa và gan, điều mà đĩa petri phòng thí nghiệm không phản ánh được.
Ai cần thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?
Do thiếu các dữ liệu an toàn trên người, việc tự ý sử dụng thóc lép có đuôi cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu khoa học ghi nhận Sophoraflavanone B là một hợp chất có hoạt tính phytoestrogen mạnh (nội tiết tố thực vật tương tự estrogen) và có tác động kháng androgen rõ rệt [4].
Chính vì đặc tính tác động lên nội tiết tố, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và những người mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone cần tránh sử dụng các chế phẩm tự chế từ loài cây này. Người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính tuyệt đối không được tự ý dùng cây cỏ thay thế đơn thuốc kháng sinh của bác sĩ. Việc chậm trễ dùng thuốc chuẩn y khoa đối với các chủng vi khuẩn nguy hiểm như MRSA có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết và nguy hiểm tính mạng.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Hiện tại, y học chính thống chưa có hướng dẫn lâm sàng về liều lượng hay cách chế biến thóc lép có đuôi để làm thuốc kháng sinh đường uống hay đường bôi cho người. Loài cây này trong các nghiên cứu quốc tế mới đóng vai trò là nguồn nguyên liệu tiềm năng để các nhà khoa học tiếp tục bán tổng hợp hoặc phát triển thuốc kháng khuẩn mới trong tương lai [4], [6].
Nếu quan tâm đến các loại thảo dược có tính kháng khuẩn nhẹ dùng ngoài, người dân chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ vệ sinh bề mặt hoặc bảo quản thông thường trong đời sống dân gian [3]. Khi nghi ngờ bị nhiễm trùng da, xuất hiện các vết loét mưng mủ hoặc có triệu chứng nhiễm khuẩn toàn thân, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và nuôi cấy vi khuẩn. Mọi quyết định sử dụng dược liệu phối hợp đều phải thông qua ý kiến tư vấn chuyên môn của bác sĩ điều trị.
Tóm lại, thóc lép có đuôi chứa các prenylated flavonoid sở hữu hoạt tính ức chế vi khuẩn tụ cầu vàng MRSA đầy hứa hẹn trong ống nghiệm [1], [4]. Tuy nhiên, từ đĩa thí nghiệm đến viên thuốc thực tế là một chặng đường dài cần nhiều thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ. Độc giả cần nhìn nhận khoa học đúng mực, không tự ý dùng dược liệu thay thế chỉ định y khoa.
