Trả lời ngắn: Một số thuốc kháng histamin thế hệ 1 như diphenhydramine và doxylamine gây buồn ngủ, nhưng cảm giác buồn ngủ không đồng nghĩa chúng điều trị tốt chứng mất ngủ. Hướng dẫn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) khuyến nghị không dùng diphenhydramine để điều trị mất ngủ khởi phát hoặc duy trì ở người lớn; khuyến nghị này dựa trên bằng chứng chất lượng thấp và lợi ích đo được nhỏ, nên cần diễn giải đúng phạm vi [1]. Dùng kéo dài có thể gây lệ thuộc ở một số người; thuốc cũng có tác dụng kháng cholinergic, đặc biệt đáng lưu ý ở người lớn tuổi. Không phải mọi thuốc kháng histamin đều gây buồn ngủ như nhau.
“Thuốc gây buồn ngủ” có phải thuốc chữa mất ngủ?
Không nhất thiết. Buồn ngủ là một tác dụng dược lý có thể xuất hiện với một số thuốc kháng histamin thế hệ 1. Điều đó không tự chứng minh thuốc cải thiện toàn diện khả năng vào giấc, duy trì giấc ngủ, chức năng ban ngày hoặc nguyên nhân gây mất ngủ. Thuốc có thể được bán hoặc dùng ngắn hạn cho một số tình trạng cụ thể tùy hoạt chất, nhãn thuốc và quy định từng nước; hướng dẫn điều trị mất ngủ mạn tính là một câu hỏi khác.
AASM đã đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên về diphenhydramine và đưa ra khuyến nghị có điều kiện rằng bác sĩ không nên dùng thuốc này cho mất ngủ khởi phát hoặc duy trì ở người lớn. Nhóm hướng dẫn ghi nhận dữ liệu ít, ước lượng hiệu quả không chắc chắn và lợi ích trung bình không đạt ngưỡng có ý nghĩa lâm sàng mà họ đặt ra [1]. Đây không phải kết luận rằng một liều duy nhất chắc chắn gây hại cho mọi người, cũng không phải khuyến nghị tự dừng thuốc kê đơn.
Thuốc thế hệ 1 gồm nhiều hoạt chất, liều và dạng bào chế khác nhau. Diphenhydramine và doxylamine là các ví dụ thường gặp trong sản phẩm gây buồn ngủ ở một số thị trường; chlorpheniramine và promethazine có thể xuất hiện trong những sản phẩm khác nhưng chỉ định, liều và hồ sơ rủi ro không giống hệt nhau. Không suy kết quả của một thử nghiệm diphenhydramine sang mọi thuốc, mọi liều hoặc mọi người dùng.
Lệ thuộc, quen thuốc và mất ngủ kéo dài là những khái niệm khác nhau
NHS cảnh báo người dùng có thể trở nên lệ thuộc vào diphenhydramine nếu dùng viên hoặc dung dịch quá lâu mà không nghỉ; thông tin thuốc tại Anh cũng nêu rằng dung nạp có thể phát triển khi dùng liên tục [2, 3]. Đây là lý do không nên kéo dài tự dùng thuốc ngủ không kê đơn hoặc tăng liều để tìm lại tác dụng ban đầu.
“Dung nạp” thường chỉ việc cùng một liều tạo cảm nhận kém hơn theo thời gian. “Lệ thuộc” có thể biểu hiện bằng cảm giác khó ngủ nếu không dùng hoặc tiếp tục dùng dù gặp vấn đề; hai khái niệm không đồng nhất với nghiện theo nghĩa rối loạn sử dụng chất. Dữ liệu và nhãn cảnh báo không cho biết chính xác ai sẽ gặp tình trạng này, xác suất bao nhiêu, hay thời gian nào là an toàn chung cho mọi sản phẩm.
Nếu đã dùng thường xuyên, không tự tăng liều, phối hợp nhiều thuốc cảm hoặc thuốc dị ứng có cùng hoạt chất, hay dùng thêm rượu để tăng buồn ngủ. Ghi lại tên hoạt chất, liều ghi trên nhãn và thời gian sử dụng rồi hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Họ có thể giúp rà thành phần trùng lặp và xác định liệu có cần thay đổi cách dùng. Nếu thuốc được kê đơn cho một mục đích khác, trao đổi với người kê đơn trước khi ngừng.
Vì sao người lớn tuổi có nguy cơ lú lẫn, té ngã cao hơn?
Diphenhydramine có tác dụng kháng cholinergic ngoài việc gây buồn ngủ. Tác dụng này có thể liên quan đến khô miệng, nhìn mờ, táo bón, bí tiểu và ảnh hưởng tỉnh táo. Ở người cao tuổi, độ nhạy với thuốc và khả năng chuyển hóa, thải trừ có thể khác; thuốc an thần cũng có thể làm giảm thăng bằng và sự chú ý.
Tiêu chí Beers 2023 của Hiệp hội Lão khoa Hoa Kỳ xếp nhiều thuốc kháng histamin thế hệ 1, bao gồm diphenhydramine, vào nhóm nên tránh thường quy ở người lớn tuổi do tính kháng cholinergic mạnh; ngoại lệ có thể tồn tại trong một số tình huống cấp tính như phản ứng dị ứng nghiêm trọng, do chuyên gia y tế quyết định [4]. Tiêu chí Beers là công cụ hỗ trợ rà soát thuốc ở người từ 65 tuổi trở lên, không phải danh sách cấm tuyệt đối cho từng cá nhân.
MedlinePlus cũng khuyên người cao tuổi nhìn chung không nên dùng diphenhydramine trừ tình huống dị ứng nghiêm trọng vì thuốc có thể không an toàn hoặc không phù hợp bằng lựa chọn khác [5]. Nguy cơ đáng chú ý hơn nếu người bệnh đã có suy giảm trí nhớ, lú lẫn, táo bón nặng, phì đại tuyến tiền liệt hoặc khó tiểu, glaucoma góc hẹp, té ngã gần đây, hoặc đang dùng các thuốc kháng cholinergic/an thần khác. Đây là những yếu tố cần được rà cùng toàn bộ danh sách thuốc.
Một lần buồn ngủ sau uống không đồng nghĩa sẽ mắc sa sút trí tuệ. Các nghiên cứu về tổng mức phơi nhiễm kháng cholinergic lâu dài và nhận thức không chứng minh riêng một sản phẩm gây ra bệnh ở từng người. Không nên dùng từ “gây lú lẫn” như một kết quả chắc chắn cho mọi liều; nên mô tả đây là nguy cơ tác dụng phụ cần đặc biệt cân nhắc, nhất là ở người cao tuổi và người có yếu tố nguy cơ.
Có thể phối hợp với rượu, thuốc giảm đau hoặc thuốc ngủ khác không?
Không tự phối hợp. Rượu và các thuốc làm dịu hệ thần kinh trung ương có thể cộng thêm buồn ngủ, giảm phản xạ hoặc làm tăng nguy cơ tai nạn. NHS khuyến cáo tránh uống rượu khi dùng diphenhydramine [2]. Thuốc giảm đau opioid, thuốc an thần, thuốc ngủ, một số thuốc ho-cảm và thuốc chống lo âu là những nhóm cần được dược sĩ/bác sĩ kiểm tra trước khi dùng cùng.
Đọc bảng hoạt chất, không chỉ tên thương mại. Một sản phẩm cảm cúm phối hợp có thể đã chứa thuốc kháng histamin; dùng thêm thuốc ngủ có cùng hoạt chất làm tăng tổng liều ngoài dự định. Không lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc cần phản xạ nếu còn lơ mơ. Nếu xuất hiện khó thở, ngất, co giật, không đánh thức được hoặc lú lẫn nặng sau dùng thuốc, cần gọi cấp cứu tại địa phương ngay.
Thuốc nào thường không được xếp cùng nhóm gây buồn ngủ?
Nhiều thuốc kháng histamin thế hệ hai như loratadine, fexofenadine hoặc cetirizine được thiết kế ít gây buồn ngủ hơn các thuốc thế hệ một, nhưng mức buồn ngủ vẫn có thể khác giữa hoạt chất và từng người. “Ít gây buồn ngủ” không có nghĩa “không thể gây buồn ngủ”. Không dùng liều cao hơn nhãn hoặc phối hợp nhiều loại để điều trị mất ngủ.
Nếu đang điều trị dị ứng, hỏi chuyên gia lựa chọn phù hợp với triệu chứng và công việc trong ngày. Chọn một thuốc kháng histamin để kiểm soát dị ứng không đồng nghĩa được khuyến nghị dùng thuốc ấy làm thuốc ngủ. Đặc biệt, thuốc cảm phối hợp không nên được dùng chỉ vì có thành phần gây buồn ngủ nếu người bệnh không có triệu chứng tương ứng.
Mất ngủ kéo dài nên xử lý thế nào?
Mất ngủ lặp lại có thể liên quan đến đau, trầm cảm hoặc lo âu, ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên, caffeine, lịch làm việc, mãn kinh, thuốc đang dùng hoặc một bệnh lý khác. Nếu khó ngủ thường xuyên, kéo dài hoặc ảnh hưởng học tập, công việc và an toàn, nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì dùng thuốc dị ứng để che triệu chứng.
Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là một hướng điều trị có cấu trúc, không chỉ là lời khuyên “vệ sinh giấc ngủ”. Hướng dẫn AASM về điều trị hành vi khuyến nghị CBT-I đa thành phần cho người lớn mắc mất ngủ mạn tính [6]. Có thể đọc thêm bài thực hành vệ sinh giấc ngủ có đủ để chữa mất ngủ mạn tính?; bài này phân biệt thói quen hỗ trợ với điều trị chuyên biệt.
Khi đi khám, mang theo vỏ thuốc hoặc ảnh rõ bảng hoạt chất, ghi thời điểm uống, số đêm dùng, mức tỉnh táo ban ngày và các thuốc/thực phẩm bổ sung khác. Thông tin đó giúp phân biệt tác dụng thuốc với nguyên nhân giấc ngủ và hỗ trợ quyết định an toàn hơn.
Kết luận
Thuốc kháng histamin thế hệ 1 có thể gây buồn ngủ nhưng diphenhydramine không được AASM khuyến nghị để điều trị mất ngủ mạn tính ở người lớn; bằng chứng về hiệu quả còn hạn chế [1]. Dùng liên tục có thể dẫn đến dung nạp hoặc lệ thuộc ở một số người, theo cảnh báo NHS và thông tin sản phẩm [2, 3]. Tác dụng kháng cholinergic, buồn ngủ và giảm tỉnh táo cần được cân nhắc kỹ ở người lớn tuổi, người có nguy cơ té ngã, bí tiểu, glaucoma hoặc đang dùng nhiều thuốc [4, 5].
Không tăng liều, không trộn thuốc có cùng hoạt chất và không phối hợp với rượu hay thuốc an thần nếu chưa được tư vấn. Mất ngủ thường xuyên nên được đánh giá nguyên nhân và thảo luận về CBT-I hoặc lựa chọn điều trị phù hợp, thay vì tự dùng thuốc dị ứng để ép ngủ.

