Rau ngổ (ngò ôm) ăn sống: Nguy cơ nhiễm sán lá gan lớn đến đâu?

Rau ngổ (còn gọi là ngò ôm) là loại rau gia vị quen thuộc, thường được ăn sống cùng các món canh chua, phở hoặc lẩu. Do loài cây này phát triển chủ yếu ở các vùng đất ngập nước, nhiều người lo ngại việc ăn sống có thể làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng.

Về mặt khoa học, các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào các loài thực vật thủy sinh nói chung (như cải xoong, củ niễng) hoặc nguồn nước tự nhiên, chưa có khảo sát dịch tễ riêng biệt xác định tỷ lệ nhiễm sán trực tiếp trên cây rau ngổ [1, 7]. Tuy nhiên, vì rau ngổ chia sẻ chung môi trường sống ngập nước với các ổ ốc trung gian truyền bệnh, nguy cơ bám dính ấu trùng nang sán lá gan lớn (Fasciola hepatica) khi ăn sống là có cơ sở dịch tễ học rõ ràng [4, 7].

Cơ chế lây truyền của sán lá gan lớn từ vùng nước ngọt

Sán lá gan lớn (Fasciola hepatica) là loài ký sinh trùng chủ yếu ký sinh trong đường mật của động vật ăn cỏ như trâu, bò, cừu, dê và một số loài động vật hoang dã [2, 4]. Trứng sán theo phân vật chủ thải ra ngoài môi trường nước, nở thành ấu trùng lông và tìm đến các loài ốc nước ngọt thích hợp để phát triển ^[1].

Sau khi hoàn thành chu kỳ nhân lên trong cơ thể ốc, ấu trùng đuôi rời ốc bơi vào nước và nhanh chóng tạo thành các nang trùng bám vào thân, lá thực vật thủy sinh [2, 3]. Tại các khu vực đồng cỏ hoặc vùng đầm lầy có độ ẩm cao, ốc mang mầm bệnh có thể duy trì hoạt động phát tán ấu trùng quanh năm ^[2]. Thậm chí, một nghiên cứu trên loài sán liên quan (Fasciola gigantica) ghi nhận khoảng 25% ấu trùng đuôi có thể tạo nang nổi tự do ngay trên bề mặt nước ^[3]. Nang sán bám rất chắc vào thành thực vật và duy trì tỷ lệ thoát nang sống sót trong môi trường thử nghiệm trên 80% ^[4].

Nghiên cứu lâm sàng về con đường lây nhiễm qua thực vật thủy sinh

Con người bị nhiễm sán lá gan lớn chủ yếu do uống nước lã hoặc ăn các loại thực vật thủy sinh tươi sống có dính nang trùng [4, 6]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nhiễm sán lá gan lớn tại Quý Châu sau khi ăn sống hoặc ăn củ niễng (Zizania latifolia - một loại thực vật thủy sinh) nấu chưa chín kỹ ^[5]. Khi phẫu thuật sỏi mật, các bác sĩ phát hiện 4 cá thể sán trưởng thành đang ký sinh trong đường mật bệnh nhân ^[5].

Một báo cáo khác mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 35 tuổi nhiễm sán lá gan lớn do tiêu thụ cải xoong và các loại rau nước ngọt ^[6]. Tổn thương gan do sán tạo ra các khối giảm âm tiến triển chậm, ban đầu bị chẩn đoán nhầm thành ung thư đại tràng di căn gan và khiến người bệnh phải trải qua 12 đợt hóa trị không hiệu quả trước khi phẫu thuật phát hiện nguyên nhân thực sự ^[6].

Sán lá gan lớn gây hại cho sức khỏe như thế nào?

Khi vào cơ thể người qua đường ăn uống, nang ấu trùng thoát nang ở tá tràng, xuyên qua thành ruột và bao gan để di chuyển vào nhu mô gan ^[7]. Trong giai đoạn cấp tính, người bệnh thường xuất hiện triệu chứng khó chịu ở bụng, tức ngực kèm theo tình trạng tăng bạch cầu ái toan rõ rệt trong máu ^[8]. Hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CT) thường cho thấy các ổ tổn thương giảm đậm độ dạng áp xe nhỏ xếp thành cụm theo đường di chuyển của sán (burrow tract) dưới bao gan [4, 6].

Trong giai đoạn mạn tính, sán định vị và trưởng thành trong các ống mật, gây tắc nghẽn, viêm đường mật hoặc hình thành sỏi [1, 6]. Để điều trị dứt điểm, thuốc đặc hiệu được ưu tiên là triclabendazole với liều đơn hoặc 2 liều ngắt quãng, kết hợp nội soi gắp sán nếu có tắc mật [4, 7].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ về rau ngổ

Mặc dù rau ngổ thuộc nhóm cây sống trong môi trường ngập nước, các tài liệu khoa học hiện có chưa khảo sát cụ thể mật độ nang sán bám trên từng bộ phận của loài cây này. Trích đoạn nghiên cứu cũng chưa cung cấp số liệu thực nghiệm về khả năng loại bỏ nang sán của các dung dịch rửa rau gia dụng như nước muối hay giấm ăn. Do đó, khoa học chưa thể khẳng định các biện pháp ngâm rửa thông thường có thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm từ rau ngổ ăn sống hay không.

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau ngổ ăn sống?

Người dân sinh sống hoặc đi lại qua các vùng chăn thả gia súc có nhiều ao hồ, đầm lầy ngập nước nên hạn chế ăn rau sống thu hái tự nhiên [2, 5]. Lượng mưa lớn kéo dài trên 125 mm trong 4 tuần liên tục được chứng minh là điều kiện thuận lợi giúp ốc mang mầm bệnh phát tán rộng ra các vùng nước xung quanh ^[2].

Những người có tiền sử bệnh gan, đường mật hoặc suy giảm miễn dịch cần tránh ăn rau ngổ chưa qua xử lý nhiệt. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau âm ỉ hạ sườn phải, sốt nhẹ hoặc kết quả xét nghiệm có tăng bạch cầu ái toan, người bệnh nên chủ động thông báo cho bác sĩ về thói quen ăn rau thủy sinh sống để làm xét nghiệm huyết thanh học kịp thời [4, 6].

Cách giảm thiểu nguy cơ nhiễm sán trong sinh hoạt

Nang sán bám vào thực vật rất khó bong tróc nếu chỉ rửa sơ qua dưới vòi nước do cấu trúc vỏ nang gắn chặt vào biểu bì cây ^[4]. Biện pháp an toàn nhất là nấu chín rau ngổ trước khi dùng trong các món canh, lẩu hoặc chần qua nước sôi. Nguồn nước dùng để sơ chế thực phẩm và ăn uống hàng ngày cũng cần được đun sôi, không sử dụng nước sông, hồ chưa qua xử lý [4, 7].