Nhiều người tìm đến trà hoa vàng như một thức uống thảo mộc cao cấp với hy vọng tĩnh tâm và cải thiện giấc ngủ. Thắc mắc phổ biến nhất là liệu loài trà này có chứa chất kích thích gây tỉnh táo như các loại trà thông thường hay không.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay về hệ gen và chuyển hóa của các loài thuộc phân chi trà hoa vàng chưa công bố cụ thể hàm lượng caffeine định lượng riêng biệt trong lá hoặc hoa so với trà xanh truyền thống [5, 6, 7, 8]. Tuy nhiên, vì cùng thuộc chi Trà (Camellia), người bị mất ngủ kéo dài cần hiểu rõ bản chất hoạt chất caffeine và cân nhắc cẩn trọng trước khi sử dụng [2, 5].

Nguồn gốc của trà hoa vàng và vị trí trong chi Camellia

Các loài trà hoa vàng thuộc phân chi Chrysantha của chi Camellia, nổi tiếng với sắc hoa vàng óng đặc trưng và được mệnh danh là "nữ hoàng của họ trà" [1]. Nghiên cứu di truyền học năm 2024 chỉ ra rằng các loài trong nhóm này có bộ gen ty thể dạng vòng khép kín với kích thước từ 850.836 cặp base (Camellia nitidissima) đến 1.098.121 cặp base (Camellia tianeensis), chứa từ 48 đến 58 gen [1].

Năm 2025, các nhà khoa học đã giải mã hoàn chỉnh bộ gen cấp độ nhiễm sắc thể (telomere-to-telomere) của loài Camellia nitidissima với kích thước ước tính 2,72 Gb và chú giải được 35.701 gen mã hóa protein [2]. Cùng năm đó, nghiên cứu hệ gen lục lạp của loài Camellia tianeensis cho thấy kích thước 156.865 cặp base mã hóa 164 gen [3]. Dù có giá trị kinh tế và dược liệu cao, các nghiên cứu di truyền hiện đại phần lớn tập trung vào phân loại, bảo tồn nguồn gen nguy cấp và phân tích sắc tố cánh hoa [5, 6, 8].

Phân tích chuyển hóa và hệ phiên mã năm 2024 trên cánh hoa của ba loài trà hoa vàng (C. chuongtsoensis, C. achrysantha, C. parvipetala) đã phát hiện 356 chất chuyển hóa flavonoid tạo nên màu vàng đặc trưng, nhưng dữ liệu chưa định danh hàm lượng caffeine riêng biệt của các bộ phận này [4].

Tác động của caffeine và theanine lên giấc ngủ

Để hiểu vì sao người mất ngủ cần lưu tâm đến trà, cần xem xét cơ chế hoạt động của caffeine đối với hệ thần kinh. Caffeine là chất kích thích tâm thần yếu, can thiệp trực tiếp vào giấc ngủ và có thể làm giảm tác dụng thư giãn của theanine [1, 4].

Trong khi đó, theanine là axit amin chính trong lá trà thông thường, mang lại tác dụng giảm căng thẳng rõ rệt ở cả người và động vật [5]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 trên 50 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy theanine hoặc phối hợp theanine cùng caffeine có thể mang lại lợi ích cho nhận thức và tâm trạng [6]. Cụ thể, dùng phối hợp theanine và caffeine cho thấy khác biệt từ nhỏ đến trung bình nghiêng về nhóm can thiệp ở thời gian phản ứng lựa chọn sau 1 giờ (SMD = -0,48) và độ chính xác chuyển đổi chú ý sau 2 giờ (SMD = 0,33) [6]. Khi caffeine hiện diện, tác dụng gây tỉnh táo có thể chiếm ưu thế, khiến người nhạy cảm khó đi vào giấc ngủ [1, 4].

Caffeine trong các giống chi Camellia phân bố ra sao?

Ở loài trà phổ biến nhất thuộc chi Camellia là trà xanh (Camellia sinensis), lá trà chứa từ 2% đến 4% caffeine, bên cạnh 8% đến 20% catechin và 1% đến 8% axit amin [5].

Caffeine trong cây trà thông thường không phân bố đồng đều mà thay đổi tùy theo bộ phận và chu kỳ sinh trưởng [7]. Một nghiên cứu năm 2009 về quá trình sinh tổng hợp và thoái hóa caffeine trên 4 giống Camellia sinensis cho thấy biểu hiện gen caffeine synthase và hàm lượng caffeine cao hơn ở các mô thương mại như chồi ngọn, lá non thứ nhất, lá non thứ hai và cành non [7]. Hàm lượng này thấp hơn ở lá già [7]. Đối với quả, vỏ quả có biểu hiện gen caffeine synthase và nồng độ caffeine cao hơn các phần khác [7].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng caffeine trong các mô non cao hơn trong giai đoạn sinh trưởng hoạt động (không ngủ nghỉ) so với giai đoạn ngủ nghỉ [7]. Ngược lại, allantoin có xu hướng thấp hơn ở mô thương mại non và cao hơn ở lá già [7]. Điều này chứng minh rằng ở chi Camellia, việc tích lũy caffeine phụ thuộc chặt chẽ vào cơ quan thu hái và mùa vụ sinh trưởng [7].

Nghiên cứu lâm sàng về trà giảm caffeine và chất lượng giấc ngủ

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi bắt chéo năm 2017 đã kiểm chứng tác động của việc giảm caffeine đối với giấc ngủ trên 20 người trung niên (độ tuổi trung bình 51,3 ± 6,7 tuổi) [5].

Những người tham gia uống trà xanh giảm caffeine (LCGT) hoặc trà xanh tiêu chuẩn (SGT) với lượng từ 300 mL trở lên mỗi ngày trong 7 ngày, sau một giai đoạn rửa giải [5]. Nước pha trà được chiết ở nhiệt độ phòng [5]. Kết quả cho thấy:

  • Mức độ hoạt động của alpha-amylase trong nước bọt (chỉ dấu sinh học đo căng thẳng) ở nhóm uống LCGT thấp hơn đáng kể (64,7 U/mL) so với nhóm uống SGT (73,9 U/mL) [5].
  • Chất lượng giấc ngủ cao hơn ở những người tiêu thụ lượng LCGT lớn hơn [5].
  • Đánh giá tự chẩn đoán tình trạng mệt mỏi tích tụ ở nhóm dùng LCGT thấp hơn đáng kể so với SGT [5].

Nghiên cứu này khẳng định việc giảm thiểu caffeine là yếu tố then chốt giúp nâng cao tác dụng chống căng thẳng và cải thiện giấc ngủ từ thức uống trà [5].

Bằng chứng khoa học hiện tại và những điều cần làm rõ

Một hiểu lầm rất phổ biến là mọi loại trà thảo mộc hay trà hoa đều hoàn toàn không có caffeine. Trên thực tế, ngay cả trong các loại trà thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ như chiết xuất hoa đoạn (Tilia spp.), nghiên cứu năm 2014 sử dụng phương pháp UPLC-MS/MS đã phát hiện caffeine với nồng độ từ vết đến 110 mg/kg trong dược liệu thô, tương đương lượng từ vết đến 226 microgram trên mỗi tách trà nóng [8].

Đối với trà hoa vàng (Camellia sect. Chrysantha), các nghiên cứu hiện có mới chỉ chứng minh được đặc điểm hệ gen lục lạp, ty thể và cấu trúc sắc tố flavonoid trong cánh hoa [5, 6, 7, 8]. Chưa có công bố định lượng chi tiết trong trích đoạn về hàm lượng caffeine cụ thể trong hoa và lá trà hoa vàng so với trà xanh thông thường [1, 8]. Do đó, người tiêu dùng không nên tự ý giả định rằng trà hoa vàng hoàn toàn không chứa caffeine.

Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa vàng?

Dựa trên dữ liệu khoa học về tác động của caffeine đối với giấc ngủ và hệ thần kinh, các đối tượng sau cần lưu ý:

  • Người bị mất ngủ mạn tính hoặc rối loạn giấc ngủ: Caffeine can thiệp vào giấc ngủ và làm giảm lợi ích an thần của theanine [1, 4].
  • Người nhạy cảm cao với caffeine: Kể cả một lượng rất nhỏ chất kích thích cũng có thể gây trằn trọc hoặc tăng nhịp tim [8].
  • Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc an thần: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm các sản phẩm từ trà hoa vàng, không tự ý thay thế phác đồ y khoa bằng thảo dược.

Cách sử dụng hợp lý trong đời sống

Để tận dụng các dưỡng chất flavonoid của hoa trà mà không làm ảnh hưởng đến chất lượng nghỉ ngơi, bạn có thể áp dụng một số lưu ý thực tế [4]:

  • Thời điểm dùng: Nên uống trà hoa vàng vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh dùng sát giờ đi ngủ buổi tối nếu chưa chắc chắn về độ nhạy cảm của bản thân [1, 4].
  • Lượng dùng: Dùng một lượng vừa phải, không nên hãm quá đặc [5].
  • Cách thức pha: Có thể tham khảo phương pháp chiết trà bằng nước nhiệt độ phòng như trong thử nghiệm can thiệp giấc ngủ để hạn chế tối đa việc chiết xuất các hợp chất gây kích thích [5].

Trà hoa vàng là dược liệu quý với thành phần flavonoid dồi dào tạo nên sắc hoa đặc hữu [4]. Dù vậy, dữ liệu định lượng caffeine chính xác trên hoa và lá trà hoa vàng vẫn cần thêm nghiên cứu khẳng định. Người đang gặp rắc rối với giấc ngủ nên lắng nghe cơ thể, sử dụng vào ban ngày với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi cần thiết [5].