Trào lưu uống trà lá mâm xôi cuối thai kỳ
Những tuần cuối trước ngày lâm bồn, nhiều mẹ bầu truyền tai nhau mẹo dân gian: uống trà lá mâm xôi để "dễ đẻ", giúp tử cung co bóp thuận lợi và rút ngắn thời gian đau đẻ [1, 3]. Tại các diễn đàn chăm sóc thai kỳ, loại thảo dược này được nhắc tới như một giải pháp kích thích chuyển dạ an toàn từ tự nhiên. Một khảo sát thực hiện năm 2022 trên 121 phụ nữ sau sinh ghi nhận có 38% người từng sử dụng trà lá mâm xôi trong thai kỳ dù bằng chứng thực nghiệm chưa rõ ràng [1].
Nhiều người tin rằng thảo mộc luôn lành tính và đem lại hiệu quả hỗ trợ sinh nở tự nhiên [2]. Tuy nhiên, việc tự ý uống một loại trà thảo dược có tác động lên cơ tử cung lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ chưa lường hết [2, 4]. Liệu lá mâm xôi có thực sự kích thích chuyển dạ như lời đồn?
Thực tế, câu trả lời dựa trên khoa học là: Chưa đủ bằng chứng để khẳng định trà lá mâm xôi giúp kích thích chuyển dạ [2, 4]. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy thảo dược này không giúp rút ngắn giai đoạn một của quá trình chuyển dạ, đồng thời tác động lên sự chín muồi cổ tử cung vẫn còn gây nhiều tranh cãi [1, 3, 7].
Cơ chế tác động lên cơ trơn tử cung diễn ra thế nào?
Lá mâm xôi đỏ (tên khoa học: Rubus idaeus) có chứa các hoạt chất sinh học ảnh hưởng tới cơ trơn, trong đó có cơ tử cung ở cả mô động vật và mô người [3, 5]. Trong dân gian, người ta tin rằng dịch chiết từ loại lá này sẽ thúc đẩy các cơn gò tử cung, làm mềm và tăng độ mở của cổ tử cung giúp cuộc sinh nở diễn ra nhanh gọn hơn [2].
Tuy vậy, các nghiên cứu sinh học tế bào lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều. Năm 2010, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm kiểm tra tác động trực tiếp của các chế phẩm lá mâm xôi thương mại trên mô tử cung chuột cô lập [3]. Chuột thí nghiệm gồm hai nhóm: chuột không mang thai (đã xử lý hormone diethylstilbestrol) và chuột mang thai giai đoạn muộn [3]. Kết quả cho thấy trà và viên nang lá mâm xôi chỉ gây ra những cơn co bóp rất yếu trên mô tử cung chuột không mang thai [3].
Đáng chú ý hơn, ở chuột mang thai, trà lá mâm xôi có phản ứng thất thường trước các cơn co thắt do oxytocin gây ra [3]. Đôi khi dịch trà làm tăng tác dụng của oxytocin, nhưng đôi khi lại gây tăng co thắt rồi ức chế ngược lại [3]. Chế phẩm chiết xuất bằng cồn hầu như không tác động lên lực co bóp [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng lá mâm xôi không hỗ trợ quá trình chuyển dạ bằng tác động trực tiếp làm tăng co bóp tử cung, và hoạt tính sinh học của thảo mộc phụ thuộc nhiều vào dạng bào chế cũng như trạng thái thai kỳ [3].
Nghiên cứu lâm sàng trên người nói lên điều gì?
Trước những niềm tin phổ biến, giới y khoa đã tiến hành một số thử nghiệm để đánh giá thực hư. Thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược công bố năm 2001 tại một bệnh viện lớn ở Sydney (Úc) đã theo dõi 192 phụ nữ sinh con so, có thai kỳ nguy cơ thấp [4]. Những người tham gia sinh con trong khoảng thời gian từ tháng 5/1999 đến tháng 2/2000 [4].
Ở nghiên cứu này, nhóm can thiệp sử dụng viên nén lá mâm xôi với liều 2 x 1,2 g mỗi ngày, uống từ tuần thai thứ 32 cho đến khi bắt đầu chuyển dạ [4]. Kết quả theo dõi cho thấy viên lá mâm xôi hoàn toàn không rút ngắn được giai đoạn đầu tiên (giai đoạn một) của chuyển dạ như nhiều người vẫn nghĩ [4]. Điểm khác biệt duy nhất có ý nghĩa lâm sàng là giai đoạn thứ hai của chuyển dạ được rút ngắn trung bình 9,59 phút và tỷ lệ sinh hỗ trợ bằng kẹp forceps thấp hơn ở nhóm dùng thảo dược so với nhóm giả dược (19,3% so với 30,4%) [4]. Nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ cho mẹ và bé, nhưng không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa việc dùng viên thảo mộc và các kết quả sinh nở tổng thể [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2013 đánh giá các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về việc dùng thảo dược trong thai kỳ [5]. Từ 511 bài báo xác định trong giai đoạn từ tháng 1/1990 đến tháng 9/2010, có 14 thử nghiệm đủ điều kiện [5]. Tổng quan này một lần nữa khẳng định lá mâm xôi không rút ngắn giai đoạn một của cuộc chuyển dạ, và ngoại trừ củ gừng có hiệu quả giảm buồn nôn nôn nghén, không có bằng chứng khoa học vững chắc nào chứng minh lợi ích của các thảo dược khác khi mang thai [5].
Bằng chứng hiệu quả còn rất mỏng manh và mâu thuẫn
Một đánh giá tổng quan tích hợp công bố năm 2021 đã rà soát toàn bộ các tài liệu khoa học về tác dụng sinh lý, tính an toàn và hiệu quả của lá mâm xôi trên 6 cơ sở dữ liệu lớn (CINAHL, MEDLINE, Cochrane Library, Scopus, Web of Science Core Collection và AMED) [6]. Tổng cộng có 13 nghiên cứu xuất bản từ năm 1941 đến 2016 được đưa vào phân tích, bao gồm 5 nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên mô người và mô động vật, 2 thử nghiệm trên động vật và 6 nghiên cứu trên người [6].
Kết luận từ tổng quan năm 2021 cho thấy nền tảng bằng chứng khoa học cho việc sử dụng lá mâm xôi trong thai kỳ vẫn còn rất yếu [6]. Dù các nghiên cứu trên người không ghi nhận tác hại nghiêm trọng trực tiếp, nhưng đồng thời cũng không chứng minh được lợi ích rõ rệt [6]. Một nghiên cứu trong số đó có ghi nhận mức giảm thời gian giai đoạn hai và việc tăng cường chuyển dạ, nhưng kết quả này không có ý nghĩa thống kê [6]. Độc tính của lá thảo dược chỉ được quan sát thấy ở động vật khi tiêm liều rất cao qua đường tĩnh mạch hoặc màng bụng [6].
Đến năm 2023, một bài tổng quan đánh giá cơ chế phân tử và hiệu quả của lá mâm xôi lên độ chín muồi cổ tử cung và khởi phát chuyển dạ đã chỉ ra thêm nhiều điểm bất thường [2]. Dữ liệu hiện có cho thấy chiết xuất lá mâm xôi chỉ có tác dụng rất yếu đối với việc kích thích chuyển dạ [2]. Nghiêm trọng hơn, bài báo cảnh báo chiết xuất này có thể mang lại tác động tiêu cực ngoài ý muốn lên quá trình làm mềm và mở của cổ tử cung [2]. Do đó, việc tự ý dùng lá mâm xôi với mong muốn sinh nhanh có thể không đem lại lợi ích như kỳ vọng [2].
Những hiểu lầm phổ biến của mẹ bầu về trà lá mâm xôi
Hiểu lầm lớn nhất là việc cho rằng cứ uống trà lá mâm xôi thì cơn đau đẻ sẽ diễn ra ngắn lại và dễ sinh hơn [1, 3]. Các nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao đều chỉ ra thảo dược này không can thiệp được vào giai đoạn một của chuyển dạ – giai đoạn mẹ bầu chịu đựng các cơn co thắt ban đầu để mở cổ tử cung [1, 7].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại [4, 8]. Các tài liệu tổng quan cảnh báo thảo dược sử dụng trong thai kỳ như lá mâm xôi có thể liên quan đến các kết cục bất lợi cho mẹ và thai nhi hoặc nhiễm độc chất [7]. Đồng thời, các nghiên cứu chuyên sâu về nguy cơ của lá mâm xôi trên phụ nữ mang thai hiện vẫn chưa được thực hiện đầy đủ [8].
Thêm vào đó, việc suy diễn kết quả chuyển dạ dựa trên liều dùng tự do tại nhà cũng là sai lầm [1, 4]. Ngay cả nghiên cứu dùng liều cố định 2 x 1,2 g/ngày dạng viên nén đã chuẩn hóa cũng chưa thể khẳng định chắc chắn về tính hiệu quả để khuyến nghị rộng rãi [4].
Nhóm thai phụ nào cần đặc biệt thận trọng?
Do dữ liệu nghiên cứu về độc tính và tương tác thuốc còn thiếu sót, lá mâm xôi được xếp vào nhóm "thận trọng khi sử dụng trong thai kỳ" [8]. Thai phụ không nên tự ý dùng khi chưa tham khảo ý kiến nhân viên y tế [1].
Đặc biệt, phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ cần hết sức cẩn giác [8]. Một báo cáo lâm sàng năm 2020 đã ghi nhận trường hợp một sản phụ 38 tuổi mắc đái tháo đường thai kỳ đang điều trị bằng insulin [8]. Sau khi uống trà lá mâm xôi ở tuần thai 32, người này bị hạ đường huyết đột ngột và phải giảm liều tiêm insulin [8]. Mối liên quan giữa việc hạ đường huyết và trà lá mâm xôi đã được xác nhận trên lâm sàng, trùng khớp với các ghi nhận trước đó trên động vật về tác dụng hạ đường huyết của lá cây cùng họ, dù mức độ ảnh hưởng theo từng liều lượng chưa được xác định rõ [8].
Ngoài ra, những thai phụ có tiền sử chuyển dạ bất thường, sẹo mổ cũ ở tử cung hoặc cổ tử cung khó mở cũng không nên tự ý áp dụng [2, 3]. Dịch chiết lá mâm xôi có thể gây ức chế cơ co bóp hoặc tác động tiêu cực đến quá trình chín muồi cổ tử cung, gây cản trở thay vì hỗ trợ cho cuộc sinh [2, 3].
Áp dụng thực tế: Mẹ bầu nên xử trí ra sao?
Tại một số quốc gia, lá mâm xôi, gừng, thì là, bạc hà, cúc la mã là những loại trà thảo mộc phổ biến thường được phụ nữ sử dụng [8]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe của bản thân và thai nhi, mẹ bầu không nên coi trà lá mâm xôi như một phương pháp giục sinh tại nhà [3, 4].
Nếu thai phụ yêu thích hương vị và muốn dùng trà lá mâm xôi như một thức uống thảo mộc thông thường, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải thảo luận trước với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như co thắt tử cung quá mức, tụt đường huyết hay hoa mắt, cần ngưng uống ngay lập tức [8]. Tuyệt đối không thay thế các chỉ định y khoa hay phác đồ khởi phát chuyển dạ an toàn tại bệnh viện bằng các bài thuốc truyền miệng [3, 4].
Nhìn chung, trà lá mâm xôi không phải là thần dược kích thích chuyển dạ như nhiều lời đồn đại [1, 3]. Trước những bằng chứng khoa học còn yếu và nguy cơ tiềm ẩn đối với đường huyết cũng như cổ tử cung, việc giữ tinh thần thoải mái, theo dõi thai kỳ định kỳ và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là con đường an toàn nhất để đón bé chào đời [3, 4, 6].
