Nhiều thai phụ Việt Nam thường truyền tai nhau quan niệm kiêng khem các loại trái cây có tính "hàn" hoặc "quá âm" vì lo ngại ảnh hưởng tới sự phát triển của thai nhi. Những loại quả mọng nước, có vị chua ngọt quen thuộc như cam, bưởi, đào hay đu đủ thường đứng đầu danh sách bị hạn chế trong bữa ăn hàng ngày. Nỗi sợ hãi vô căn cứ này khiến thực đơn của mẹ bầu nghèo nàn đi rõ rệt.

Việc kiêng khem cực đoan hoa quả tươi theo các thuyết truyền miệng chắc chắn dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng vitamin C – một loại vi chất hòa tan trong nước mà cơ thể không tự tích trữ được. Không chỉ làm mất đi nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên, thói quen loại bỏ hoa quả còn kéo theo nhiều hệ lụy cho sức khỏe thai kỳ của cả mẹ và con.

Nguồn gốc kiêng kỵ thực phẩm và sai lầm từ thuyết âm dương

Quan niệm kiêng ăn trái cây tươi trong thai kỳ không chỉ xuất hiện tại châu Á mà còn tồn tại ở nhiều nền văn hóa trên thế giới. Tại Nam Phi, một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận 96% phụ nữ tham gia khảo sát dù đã khám thai định kỳ nhưng vẫn tuân theo tập tục kiêng cữ truyền thống [1]. Họ loại bỏ các loại quả màu vàng và cam như cam, xoài, quýt, đu đủ, đào vì tin vào thuyết tương đồng, sợ trẻ sinh ra bị vàng da [1]. Tại các nước châu Á, đu đủ thường bị coi là thực phẩm "nóng" dễ gây sảy thai [1].

Tuy nhiên, các loại trái cây bị bài trừ này thực chất lại là nguồn cung cấp vitamin A và vitamin C vô cùng dồi dào, những dưỡng chất sống còn đối với thai kỳ [1]. Vitamin C là một chất chống oxy hóa mạnh, đóng vai trò thiết yếu để tổng hợp collagen và tham gia vào quá trình phòng ngừa nhiễm độc thai nghén tiền sản giật [1]. Việc gán ghép tính chất "quá âm", "quá hàn" hay "quá nóng" để loại bỏ hoàn toàn các loại hoa quả này khiến thai phụ tự tước đi nguồn bảo vệ tự nhiên tốt nhất cho cơ thể.

Cơ chế tác động: Cơ thể mẹ bầu cần vitamin C và chất chống oxy hóa thế nào?

Vitamin C là một vi chất tan trong nước, đồng nghĩa với việc lượng dư thừa sẽ đào thải qua nước tiểu chứ cơ thể không có kho dự trữ dài hạn. Mẹ bầu bắt buộc phải nạp vitamin C đều đặn mỗi ngày từ chế độ ăn uống. Trong cơ thể, vitamin C hoạt động như một chất quét dọn các gốc tự do, giảm thiểu tình trạng peroxy hóa lipid huyết tương – quá trình gây tổn thương màng tế bào và mạch máu [2].

Khi quá trình oxy hóa mất kiểm soát, hệ thống nội mô mạch máu của mẹ bầu dễ bị tổn thương, làm tăng nguy cơ co thắt mạch máu và dẫn tới hội chứng tiền sản giật [1, 2]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu hoa quả theo mùa giàu chất chống oxy hóa và chất xơ hòa tan còn hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, giúp giảm phản ứng viêm và phòng ngừa các rối loạn dị ứng ở thai nhi [3]. Thiếu hụt vitamin tan trong nước do kiêng hoa quả khiến màng tế bào của cả mẹ và nhau thai mất đi lớp lá chắn bảo vệ tự nhiên.

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa trái cây và tiền sản giật

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã chứng minh việc thiếu hụt rau quả tươi ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ biến chứng thai kỳ [4].

Một nghiên cứu tổng hợp năm 2015 chỉ ra rằng chế độ ăn thiếu hụt protein, khoáng chất cũng như các vitamin chống oxy hóa gồm vitamin A, E và C là yếu tố thuận lợi dẫn đến tiền sản giật [4]. Nghiên cứu tại Tennessee thực hiện từ 1977 đến 1982 trên 755 phụ nữ mang thai ăn chay cho thấy chỉ duy nhất 1 trường hợp phát triển tiền sản giật [4]. Ngược lại, những người tiêu thụ ít hơn mức khuyến nghị tối thiểu (dưới 5 khẩu phần rau quả mỗi ngày) có nguy cơ tiền sản giật tăng gấp 1,2 lần [4]. Việc ăn đủ lượng rau quả cần thiết giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ tới 45% [4].

Đồng thuận với kết quả này, một nghiên cứu bệnh chứng tại Jordan năm 2019 trên 79 phụ nữ mang thai (36 ca tiền sản giật và 43 ca khỏe mạnh tuổi từ 18-45, tuổi thai từ tuần 20 trở lên) đã phân tích qua 3 bản ghi chép dinh dưỡng 24 giờ [5]. Kết quả cho thấy tiền sản giật gắn liền với việc tiêu thụ ít trái cây (OR = 0,16), ít chất xơ, ít vitamin C, ít beta-carotene và dầu ô liu, trong khi lại ăn quá nhiều chất béo bão hòa và muối natri [5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu đoàn hệ lớn năm 2023 tại Mỹ trên 7.572 thai phụ mang thai con so (thuộc dự án theo dõi từ năm 2010 đến 2013 tại 8 trung tâm y tế) đã đánh giá lượng tiêu thụ rau quả [6]. Tỷ lệ tiền sản giật ở nhóm ăn từ 2,5 cup rau quả/1000 kcal trở lên thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn dưới 2,5 cup (6,4% so với 8,6%) [6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm ăn nhiều rau quả giảm được 2 ca tiền sản giật trên mỗi 100 thai kỳ (khoảng tin cậy 95%: -3,9 đến -0,1) [6].

Trái cây tự nhiên hay viên uống: Đâu là giải pháp tối ưu?

Khi biết mình thiếu vitamin C do kiêng khem, nhiều thai phụ chọn cách uống viên bổ sung liều cao thay vì ăn lại trái cây tươi. Đây là một sai lầm phổ biến có thể dẫn đến nhiều hệ lụy khôn lường.

Một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên 3x3 năm 2003 trên 11 phụ nữ khỏe mạnh (độ tuổi 28,6 ± 2,1) đã so sánh việc uống 8 fl. oz (khoảng 240 ml) nước cam, 16 fl. oz nước cam và viên uống bổ sung vitamin C (liều tương đương khoảng 70 mg/ngày) [2]. Kết quả cho thấy cả 3 can thiệp đều làm giảm chỉ số peroxy hóa lipid huyết tương (TBARS) tương đương nhau: giảm 47% với nhóm 8 fl. oz nước cam, giảm 40% với nhóm 16 fl. oz và giảm 46% với nhóm dùng viên uống [2]. Nước cam tự nhiên mang lại hiệu quả chống oxy hóa hoàn toàn tương đương với viên vi chất nhân tạo [2].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 trên 7.572 thai phụ tại Mỹ lại phát hiện ra một chi tiết quan trọng: tác dụng bảo vệ chống lại tiền sản giật của chế độ ăn giàu rau quả không đến từ riêng rẽ một mình vitamin C hay carotenoid đơn lẻ [6]. Hiệu quả bảo vệ này là sự phối hợp tổng thể của mạng lưới dưỡng chất, chất xơ và các hoạt chất sinh học khác có tự nhiên trong thực vật [6].

Hơn thế nữa, một nghiên cứu năm 2022 về bệnh viêm trực tràng đại tràng do dị ứng protein thức ăn (FPIAP) ở trẻ em vùng Địa Trung Hải chỉ ra rằng mẹ ăn nhiều trái cây theo mùa trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ dị ứng ở con, nhưng nếu mẹ dùng viên bổ sung vitamin C đơn lẻ thì nguy cơ mắc FPIAP ở trẻ lại tăng lên [3].

Nguy cơ tiềm ẩn khi lạm dụng viên bổ sung vitamin C liều cao

Trái cây tươi tự nhiên cung cấp lượng vitamin C vừa phải và an toàn, trong khi việc dùng viên uống liều cao lại tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho thai kỳ.

Một tổng quan năm 2014 về tổn thương ADN và phản ứng tế bào đã chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin C đơn lẻ hoặc kết hợp chất khác không làm giảm nguy cơ thai chết lưu, tử vong chu sinh, cân nặng sơ sinh thấp hay thai chậm tăng trưởng trong tử cung, mà ngược lại còn làm tăng nguy cơ sinh non [7]. Các viên uống bổ sung vitamin dùng trước hoặc đầu thai kỳ cũng không ngăn ngừa được sảy thai tự nhiên [7]. Dù chất chống oxy hóa bổ sung giúp giảm tần suất vi nhân (tổn thương nhiễm sắc thể) trong tế bào bạch cầu đơn nhân máu ngoại vi và tế bào máu cuống rốn khi phơi nhiễm với hydrogen peroxide, liều cao chỉ có lợi trên mô hình chuột mang thai mắc tiểu đường, còn ở thai kỳ bình thường liều cao lại gây tác dụng phụ bất lợi [7].

Nghiêm trọng hơn, nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2008 trên tế bào nguyên bào nuôi tế bào (cytotrophoblasts) của nhau thai người tươi đã chứng minh tác hại trực tiếp của việc dùng chất chống oxy hóa nồng độ cao [8]. Khi tiếp xúc với nồng độ cao của vitamin C và vitamin E trong 48 giờ, các tế bào nhau thai bị suy giảm tiết hormone hCG và gia tăng sản xuất yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [8]. Sự biến đổi này làm suy giảm chức năng nhau thai và phá vỡ miễn dịch tại chỗ, dẫn tới rối loạn chức năng nội mô và tăng nguy cơ thai chậm phát triển trong tử cung (FGR) [8].

Dù vậy, các bằng chứng khoa học cũng ghi nhận những giới hạn nhất định. Chẳng hạn, trong nghiên cứu tổng quan năm 2015, có một nghiên cứu ghi nhận nhóm thai phụ sử dụng các loại quả như táo, cam, bưởi, đào có tỷ lệ tiền sản giật cao gấp 1,7 lần so với nhóm không dùng [4]. Điều này cho thấy việc tiêu thụ trái cây cần được đặt trong tổng thể một chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát tốt lượng đường và thói quen sinh hoạt chứ không thể phó mặc hoàn toàn cho một nhóm thực phẩm đơn lẻ.

Ai nên thận trọng khi ăn trái cây và cách điều chỉnh hợp lý?

Mặc dù hoa quả tươi mang lại nhiều lợi ích, một số nhóm thai phụ vẫn cần có sự điều chỉnh khoa học thay vì loại bỏ hoàn toàn:

  • Thai phụ có nguy cơ hoặc mắc đái tháo đường thai kỳ: Cần kiểm soát khẩu phần các loại quả có chỉ số đường huyết cao, không uống nước ép đóng hộp hoặc nước ép vắt bỏ bã.
  • Phụ nữ có tiền sử dạ dày nhạy cảm, trào ngược thực quản: Nên hạn chế ăn các loại trái cây có tính axit cao (cam chua, chanh, bưởi chua) lúc đói để tránh kích ứng niêm mạc.
  • Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác giữa một số loại quả (như bưởi chùm) với dược phẩm. Tuyệt đối không tự ý dùng thêm viên bổ sung vitamin C liều cao khi chưa có chỉ định y khoa.

Hướng dẫn mẹ bầu bổ sung hoa quả tươi an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa lượng vitamin C hòa tan trong nước mà không lo ngại các quan niệm kiêng khem sai lầm, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Đa dạng hóa nguồn quả tươi: Ăn phong phú các loại trái cây theo mùa như cam, quýt, bưởi ngọt, đu đủ chín, dâu tây, ổi, táo. Không kiêng khem chỉ vì màu sắc hay vị ngọt mát của quả.
  • Ưu tiên ăn cả quả thay vì ép lấy nước: Việc ăn nguyên múi, nguyên quả giúp giữ lại trọn vẹn chất xơ hòa tan, làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu và nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột [3].
  • Chia nhỏ khẩu phần: Duy trì từ 2 đến 3 phần trái cây mỗi ngày, xen kẽ vào các bữa phụ sáng hoặc chiều, tránh ăn dồn một lượng lớn vào ngay sau bữa ăn chính.
  • Vệ sinh an toàn thực phẩm: Rửa sạch trái cây dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng hoặc gọt bỏ vỏ nếu cần để loại bỏ dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật.

Trái cây tươi là món quà tự nhiên quý giá cung cấp vitamin C và các hợp chất bảo vệ màng tế bào của mẹ và bé. Thay vì lo sợ những quan niệm truyền miệng vô căn cứ về thực phẩm "quá âm", mẹ bầu hãy duy trì một chế độ ăn đa dạng, khoa học kết hợp lối sống lành mạnh để có một thai kỳ an toàn, trọn vẹn.