Nhiều người khi chuyển sang chế độ ăn thực dưỡng hoặc ăn chay nghiêm ngặt thường gặp các biểu hiện như châm chích chân tay, choáng váng hay tính khí thay đổi. Thay vì đi khám, không ít người lại tin rằng cơ thể đang trải qua giai đoạn "công thuốc" hoặc "thải độc" tự nhiên để thanh lọc cặn bã.

Thực tế y khoa hoàn toàn trái ngược. Đây không phải là quá trình thanh lọc kỳ diệu nào, mà là dấu hiệu báo động hệ thần kinh đang bị bào mòn do thiếu hụt vitamin B12 nghiêm trọng. Việc ngộ nhận kéo dài có thể dẫn đến thoái hóa tủy sống không thể phục hồi.

B12 bảo vệ hệ thần kinh thế nào?

Vitamin B12 là dưỡng chất thiết yếu tham gia vào quá trình điều hòa nồng độ homocysteine, tạo máu thông qua sản sinh hồng cầu và tổng hợp vật liệu di truyền DNA [1]. Đặc biệt, vi chất này giữ vai trò sống còn trong việc tổng hợp và duy trì vỏ myelin – lớp màng bọc bảo vệ quanh các sợi thần kinh [1].

Khi cơ thể thiếu hụt vitamin B12, quá trình duy trì vỏ bọc myelin ở hệ thần kinh ngoại biên bị gián đoạn, dẫn đến hiện tượng thoái hóa sợi trục thần kinh [2], [3]. Các tổn thương này gây ra hiện tượng mất myelin tại cột sau và cột bên của tủy sống, được y học gọi là chứng thoái hóa kết hợp bán cấp [2], [4], [1]. Bệnh lý này phá hủy khả năng dẫn truyền tín hiệu cảm giác và vận động từ não bộ đến các cơ quan [4].

5 dấu hiệu thiếu B12 hay bị nhầm là 'thải độc'

Biểu hiện thần kinh do thiếu hụt vitamin B12 rất đa dạng và thường bị nhầm lẫn với các triệu chứng mệt mỏi thông thường [2]. Dưới đây là 5 dấu hiệu điển hình nhất:

Tê bì, châm chích đối xứng ở tứ chi: Đây là tổn thương thần kinh cảm giác ngoại biên phổ biến nhất [2], [5]. Người bệnh có cảm giác râm ran như kiến bò, dị cảm đầu ngón tay ngón chân mà ban đầu có thể không đi kèm dấu hiệu bất thường rõ rệt nào trên lâm sàng [1]. Dấu hiệu cảnh báo thiếu B12 là các triệu chứng cảm giác và vận động khởi phát tương đối đột ngột, có tính chất đối xứng và cùng lúc ảnh hưởng lên cả chi trên lẫn chi dưới [1]. Đôi khi, người bệnh cảm thấy đau rát tiến triển ở vùng thân trên cùng cảm giác tê bì kéo dài [6].

Mất thăng bằng, đi đứng lảo đảo: Tình trạng mất cảm giác sâu (cảm nhận vị trí không gian) và giảm cảm nhận độ rung dẫn đến thất điều vận động, khiến bước đi loạng choạng [4]. Khám thần kinh chuyên khoa có thể phát hiện phản xạ Babinski bất thường và dấu hiệu Romberg dương tính [4]. Nhiều người lầm tưởng cơ thể đang "yếu đi tạm thời để thải độc", nhưng thực chất cột sau tủy sống đã bắt đầu tổn thương [4].

Suy giảm trí nhớ, tính khí thất thường: Thiếu hụt B12 tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và tâm thần [4], [1]. Người bệnh có biểu hiện suy giảm trí nhớ, thay đổi nhân cách, cảm xúc thất thường, thậm chí rơi vào trạng thái trầm cảm, sa sút trí tuệ, rối loạn tâm thần hoặc nặng hơn là mê sảng, hôn mê [2], [4], [1].

Viêm teo gai lưỡi, đau rát miệng: Khoang miệng thường là nơi biểu hiện sớm nhất trước khi các chỉ số xét nghiệm máu toàn thân thay đổi [7]. Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng đau rát miệng lưỡi (stomatodynia), viêm teo gai lưỡi khiến bề mặt lưỡi đỏ bóng, trợt loét, kèm theo da sạm màu bất thường [8], [7]. Người theo trường phái thực dưỡng thường cho rằng lưỡi rêu phong hoặc nứt nẻ là "độc tố đường ruột phát tiết", bỏ qua cơ hội điều trị sớm [7].

Thị lực suy giảm, xuất hiện điểm mù: Bệnh thần kinh thị giác do thiếu B12 dẫn đến suy giảm thị lực tiến triển đối xứng cả hai mắt và hình thành các điểm mù trung tâm (scotomas) [4], [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các biến chứng vận động nặng nề như liệt co cứng hai chi dưới hoặc co giật động kinh [4].

Các nghiên cứu nói gì về tổn thương thần kinh do thiếu B12?

Y văn thế giới đã ghi nhận vô số trường hợp tổn thương hệ thống thần kinh do thiếu B12, chứng minh tính cấp bách của việc nhận diện triệu chứng:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1991 chỉ ra rằng các chỉ số huyết học hoàn toàn bình thường ở 30% số bệnh nhân thiếu vitamin B12 [2]. Thậm chí xét nghiệm hấp thu Schilling cũng cho kết quả bình thường dù người bệnh đã xuất hiện triệu chứng thiếu hụt [2]. Tổn thương thần kinh ngoại biên chủ yếu xảy ra trên sợi trục và thiên về cảm giác, trong khi tổn thương tủy sống xuất phát từ các vùng mất myelin ở cột sau và cột bên [2].

Báo cáo lâm sàng năm 2022 về một bệnh nhân trẻ tuổi gặp hội chứng thần kinh do thiếu B12 cho thấy hình ảnh chụp cộng hưởng từ não (MRI) xuất hiện tổn thương chất trắng quanh não thất [4]. Đặc biệt trên MRI tủy sống, tổn thương liên quan cột sau biểu hiện rõ qua "dấu hiệu chữ V ngược" – dấu ấn điển hình của thoái hóa tủy kết hợp bán cấp [4]. Đáng chú ý, bệnh nhân này có nồng độ vitamin B12 huyết thanh hoàn toàn bình thường, đòi hỏi phải đo bổ sung acid methylmalonic (MMA) và homocysteine (Hcys) trong huyết tương hoặc nước tiểu mới xác định được bệnh [4].

Nghiên cứu ca bệnh năm 2017 mô tả một nữ bệnh nhân 28 tuổi phải chịu đựng cảm giác đau rát tiến triển vùng thân trên cùng tình trạng tê bì tứ chi suốt 5 năm ròng rã do chẩn đoán sai ở nhiều cơ sở y tế [6]. Sau khi phát hiện đúng nguyên nhân thiếu vitamin B12, bệnh nhân được chỉ định bổ sung 2 mg B12 đường uống mỗi ngày trong 3 tháng [6]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân hồi phục lâm sàng tốt chỉ sau 1 tháng điều trị [6].

Báo cáo năm 2003 trên 2 bệnh nhân nữ (51 và 76 tuổi) cho thấy các triệu chứng đau rát miệng và viêm teo gai lưỡi xuất hiện từ nhiều tháng trước đó [7]. Xét nghiệm sinh học cho thấy tình trạng tăng thể tích hồng cầu đơn độc nhưng không hề có biểu hiện thiếu máu [7]. Sau khi được điều trị bù vitamin B12, các triệu chứng ở khoang miệng đã thoái lui hoàn toàn trong vòng chưa đầy một tháng [7].

Nghiên cứu năm 2001 trên 16 ca giảm hấp thu vitamin B12 có triệu chứng thần kinh xác nhận bệnh lý thần kinh cảm giác là biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất, với hơn 93% trường hợp ghi nhận biến đổi bệnh lý ở niêm mạc dạ dày [5]. Năm 2025, một báo cáo ghi nhận bệnh lý thần kinh ngoại biên do thiếu hụt B12 chức năng vẫn có thể xảy ra trên người bệnh có nồng độ B12 huyết thanh bình thường, được cải thiện từng bước sau 2 tuần và 1 tháng tiêm B12 kết hợp trích máu tĩnh mạch điều trị [3].

Hiểu lầm tai hại: 'Xét nghiệm máu bình thường là yên tâm'

Một trong những sai lầm phổ biến nhất khiến người ăn chay chủ quan là chỉ dựa vào xét nghiệm công thức máu cơ bản. Nhiều người cho rằng khi nào thiếu máu, da xanh xao mới lo thiếu chất.

Tuy nhiên, các tổn thương thần kinh có thể là biểu hiện đầu tiên và duy nhất của tình trạng thiếu vitamin B12 mà không hề có dấu hiệu thiếu máu đi kèm [1], [7]. Có tới 30% người bệnh sở hữu chỉ số huyết học bình thường [2]. Dù tình trạng thiếu hụt nặng có thể dẫn đến thiếu máu đại thể, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc suy giảm toàn thể huyết cầu [1], hệ thần kinh thường phát tín hiệu cầu cứu trước tiên [1].

Thậm chí, nồng độ B12 tổng phần trong huyết thanh ở mức ranh giới hoặc bình thường vẫn không loại trừ được tình trạng thiếu hụt B12 chức năng ở mức độ mô tế bào [2], [4], [3]. Các chuyên gia khuyến cáo không nên trì hoãn việc điều trị bù B12 ở những bệnh nhân có chỉ số ranh giới, bởi hậu quả để các tổn thương tủy, sa sút trí tuệ và rối loạn tâm thần nặng lên vượt xa bất kỳ bất lợi nào của liệu pháp điều trị [2].

Nguy cơ tổn thương vĩnh viễn không thể phục hồi

Các tổn thương niêm mạc miệng, sắc tố da và bất thường tạo máu thường hồi phục rất nhanh và hoàn toàn nếu được phát hiện, điều trị sớm [8], [7]. Tuy nhiên, các tổn thương trên sợi trục thần kinh và tủy sống lại khác [2].

Sau khi điều trị bù B12, quá trình hồi phục của tổn thương thần kinh ngoại biên thường không trọn vẹn hoặc có thể phải kéo dài nhiều năm [2]. Việc nhầm tưởng các cơn tê bì, yếu cơ là dấu hiệu "thải độc" và kiên trì nhịn ăn hay tiếp tục kiêng khem nghiêm ngặt sẽ khiến vùng thoái hóa myelin lan rộng [2], [4], dẫn tới nguy cơ tàn phế vĩnh viễn [6].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ rất cao và cần theo dõi sát sao:

  • Người ăn thuần chay, ăn thực dưỡng nghiêm ngặt lâu năm không bổ sung vi chất từ bên ngoài [1], [6].
  • Người cao tuổi, nhóm đối tượng thường xuyên bị giảm tiết acid dạ dày hoặc thiếu yếu tố nội tại dẫn đến bệnh thiếu máu ác tính và kém hấp thu B12 [6], [5].
  • Người từng phẫu thuật cắt dạ dày, viêm teo niêm mạc dạ dày [5].
  • Người trẻ tuổi xuất hiện các dấu hiệu thần kinh ngoại biên chưa rõ nguyên nhân [4], [6].
  • Người mắc bệnh tăng hồng cầu hoặc rối loạn tăng sinh tủy, có thể gặp tình trạng thiếu B12 chức năng dù chỉ số máu thông thường không báo động [3].

Áp dụng thực tế để bảo vệ hệ thần kinh

Để phòng ngừa biến chứng thần kinh khi theo đuổi lối sống thực dưỡng hoặc ăn chay, bạn cần lưu ý:

Theo dõi cơ thể tỉnh táo: Khi cơ thể có biểu hiện tê đối xứng ở tay chân, đau rát đầu lưỡi, hay quên, sụt cân hay loạng choạng, tuyệt đối không được tự ý giải thích là "phản ứng thải độc". Hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh hoặc huyết học kiểm tra.

Chủ động bổ sung: Vitamin B12 hầu như chỉ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật. Người ăn thuần chay bắt buộc phải sử dụng thực phẩm tăng cường vi chất hoặc dùng viên uống bổ sung định kỳ theo tư vấn chuyên môn. Nghiên cứu thực tế cho thấy liều dùng bổ sung đường uống 2 mg mỗi ngày trong vòng 3 tháng mang lại hiệu quả hồi phục rõ rệt sau 1 tháng cho các tổn thương thần kinh do thiếu hụt dinh dưỡng [6].

Xét nghiệm chuyên sâu: Nếu có triệu chứng nghi ngờ nhưng nồng độ vitamin B12 huyết thanh vẫn nằm trong ngưỡng bình thường, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để làm thêm các xét nghiệm định lượng acid methylmalonic (MMA) và homocysteine (Hcys) trong huyết tương hoặc nước tiểu nhằm tránh bỏ sót chẩn đoán [4].

Ăn uống thanh đạm, tăng cường rau củ là xu hướng tốt cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa. Dẫu vậy, sự cân bằng dinh dưỡng khoa học phải luôn được đặt lên hàng đầu. Lắng nghe cơ thể một cách tỉnh táo dựa trên bằng chứng y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và hệ thần kinh của chính bạn.