Nhiều người theo chế độ ăn chay trường hoặc thực dưỡng tin rằng cơ thể không bao giờ thiếu hụt dinh dưỡng nhờ hệ vi sinh đường ruột. Một quan điểm truyền tai phổ biến khẳng định rằng hàng tỷ vi khuẩn cư trú bên trong đường tiêu hóa có thể tự tổng hợp toàn bộ lượng vitamin B12 cần thiết cho con người mà không cần bổ sung từ thịt, cá hay viên uống vi chất.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định niềm tin trên hoàn toàn sai lầm. Dù vi khuẩn đường ruột thực sự có thể tạo ra vi chất, vị trí sản xuất tự nhiên này lại nằm ở đại tràng – nơi cơ thể hoàn toàn không có cơ chế hấp thu vitamin B12 vào máu, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng nếu người ăn thực dưỡng không chủ động bổ sung từ bên ngoài.
Hệ vi sinh vật đường ruột và khả năng tạo vitamin B12
Đường ruột của con người hoạt động như một lò phản ứng sinh học khổng lồ, nơi hệ vi sinh vật tham gia trực tiếp vào quá trình sinh tổng hợp, chuyển hóa và hấp thu các vi chất dinh dưỡng thiết yếu [1]. Quần thể vi sinh vật này sản xuất một lượng đáng kể các loại vitamin, bao gồm vitamin K cùng nhiều vitamin nhóm B như cobalamin (B12), biotin (B7), folate, thiamine (B1), pyridoxal phosphate, pantothenic acid (B5) và niacin (B3) [1], [2]. Các nghiên cứu xác nhận rằng vitamin B12 trong tự nhiên vốn chỉ được tạo ra độc quyền bởi các loài vi sinh vật [3].
Nhiều chủng vi khuẩn cụ thể đã được ghi nhận có khả năng tự tổng hợp loại vi chất này, tiêu biểu như Lactobacillus reuteri hay Enterococcus faecium [4]. Dù vậy, vai trò tổng hợp này không đồng nghĩa với việc lượng vitamin tạo ra sẽ sẵn sàng để cơ thể vật chủ sử dụng [1].
Nghịch lý vị trí: Ruột non hấp thu, đại tràng tổng hợp
Để các loại vitamin do vi khuẩn tạo ra mang lại lợi ích cho cơ thể, quá trình sinh tổng hợp bắt buộc phải diễn ra tại những vị trí nằm phía trước khu vực hấp thu của đường ruột [1]. Quá trình hấp thu vitamin B12 tự nhiên của cơ thể người diễn ra chủ yếu tại đoạn cuối ruột non, cụ thể là vùng hồi tràng (ileum) [1].
Ngược lại, phần lớn các vi khuẩn sản xuất vitamin B12 lại cư trú chủ yếu ở đại tràng (ruột già) [1], [4]. Tại đại tràng, lớp niêm mạc hoàn toàn thiếu vắng các thụ thể và chất vận chuyển chuyên biệt cần thiết để đưa vitamin B12 qua màng tế bào vào hệ tuần hoàn chung [4]. Chính vì sự "lệch pha" về vị trí giải phẫu này, các vi khuẩn tạo B12 tại ruột già không thể cải thiện sinh khả dụng hay mức B12 trong máu của cơ thể [1]. Phần lớn lượng B12 do vi sinh vật đại tràng sinh ra sẽ theo phân đào thải ra ngoài môi trường thay vì được cơ thể hấp thu.
Cuộc cạnh tranh vi chất khốc liệt ngay trong lòng ruột
Bên cạnh nghịch lý về vị trí địa lý trong ống tiêu hóa, người ăn thực dưỡng còn phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ chính các vi sinh vật đường ruột. Trong hệ sinh thái tiêu hóa, vi khuẩn được chia thành hai nhóm: nhóm sản xuất và nhóm tiêu thụ vitamin B12 [4]. Điều đáng chú ý là có tới khoảng 80% vi sinh vật đường tiêu hóa là những loài tiêu thụ vitamin B12 [4].
Khi các vi khuẩn này phát triển quá mức, chúng sẽ trực tiếp tranh giành nguồn vitamin B12 ngoại sinh đưa vào từ chế độ ăn, làm suy giảm sinh khả dụng của lượng vitamin ít ỏi mà vật chủ nạp vào [4]. Tình trạng vi khuẩn kỵ khí gia tăng trong hội chứng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO) được ghi nhận là một nguyên nhân hàng đầu gây ra các triệu chứng thiếu hụt vitamin B12 [4]. Dù việc bổ sung một số chủng như Lactobacillus cho thấy tác động tích cực trong việc ức chế vi khuẩn cạnh tranh, việc dựa vào hệ vi sinh để cung cấp B12 vẫn là điều bất khả thi [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về vi khuẩn tạo B12?
Mối liên hệ giữa vi khuẩn tạo B12 và nồng độ vitamin trong cơ thể người đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều công trình thực nghiệm.
Năm 2025, một nghiên cứu metagenomic được tiến hành trên trẻ em tại một vùng bộ lạc ở miền trung Ấn Độ nhằm đánh giá mối liên quan giữa hệ vi sinh và nồng độ vi chất trong huyết thanh [5]. Nghiên cứu chia các đối tượng thành hai nhóm: nhóm không thiếu hụt (nồng độ B12 huyết thanh trên 210 pg/mL, gồm 29 trẻ) và nhóm thiếu hụt vitamin B12 (dưới 210 pg/mL, gồm 30 trẻ) [5]. Kết quả giải trình tự DNA metagenomic phân cho thấy cấu trúc vi sinh vật khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm [5]. Đáng chú ý, nhóm trẻ bị thiếu hụt B12 lại có sự hiện diện và mức độ phong phú tích lũy cao hơn đáng kể của 10 loài vi khuẩn có khả năng sinh tổng hợp B12, cùng với sự gia tăng của loài mang chất vận chuyển B12 Bacteroides thetaiotaomicron [5]. Mức độ phong phú của vi khuẩn sinh B12 thậm chí có mối tương quan nghịch với nồng độ vitamin B12 trong máu [5]. Các tác giả kết luận rằng việc vi khuẩn tạo B12 bùng nổ thực chất chỉ là cơ chế thích ứng của chính quần thể vi sinh vật để tự đáp ứng nhu cầu nội bộ của chúng, hoàn toàn không phản ánh khả năng bù đắp vi chất cho vật chủ [5].
Năm 2022, một nghiên cứu tổng quan công bố trên y văn quốc tế đã chỉ ra tiềm năng điều trị của vi khuẩn trong điều kiện thực nghiệm trên động vật [4]. Nghiên cứu tiến hành bổ sung chủng L. reuteri CRL1098 có khả năng tạo B12 cho chuột bị cho ăn chế độ thiếu hụt B12 [4]. Kết quả cho thấy chủng này giúp ngăn chặn các dấu hiệu thiếu hụt vitamin B12 trên mô hình động vật [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh giới hạn then chốt: lợi ích điều trị này chỉ xuất hiện khi vi khuẩn cư trú ở các phân đoạn ruột phía trên; tác dụng sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn nếu vi khuẩn định cư ở ruột già do thiếu các chất vận chuyển cần thiết [4].
Năm 2020, một nghiên cứu khác trên mô hình viêm đại tràng ở chuột C57Bl/6 sau cai sữa 3 tuần tuổi đã khảo sát tác động của vitamin B12 lên hệ vi sinh đường ruột [3]. Chuột được chia thành 3 nhóm khẩu phần trong 4 tuần: nhóm đủ B12 (50 mg/kg), nhóm thiếu hụt (0 mg/kg) và nhóm bổ sung liều cao (200 mg/kg), sau đó được gây tổn thương ruột bằng hóa chất dextran sodium sulphate (DSS) 2% trong 5 ngày [3]. Phân tích giải trình tự gen 16S rRNA từ mẫu phân vào ngày 0, ngày 28 và ngày 38 cho thấy việc bổ sung vitamin B12 không làm thay đổi thành phần vi sinh vật đường ruột ở động vật khỏe mạnh [3]. Điều này củng cố thêm rằng việc bổ sung vi chất hướng tới sức khỏe toàn thân của vật chủ chứ không thể kỳ vọng làm "giàu" hệ vi sinh để chúng tự sản xuất ngược lại [3].
Nguy cơ tiềm ẩn khi thiếu vitamin B12 lâu dài
Vitamin B12 là một đồng yếu tố then chốt của enzyme methionine synthase và tham gia điều hòa chuyển hóa chất đạm, carbohydrate, lipid, đảm bảo quá trình phân chia và sửa chữa tế bào, bảo vệ hệ thần kinh trung ương và duy trì sự hình thành hồng cầu khỏe mạnh [2], [3]. Nếu người ăn thực dưỡng không được cung cấp đầy đủ vi chất này, cơ thể sẽ đối mặt với các bệnh lý nghiêm trọng.
Thiếu hụt vitamin B12 từ chế độ ăn đã được chứng minh có liên quan trực tiếp đến tình trạng thiếu máu hồng cầu to, mất điều hòa tiểu não (cerebellar ataxia) và suy giảm nhận thức thần kinh [6]. Nồng độ B12 sụt giảm cũng làm tích tụ chất nền homocysteine của enzyme methionine synthase – một yếu tố liên quan đến các tổn thương và tình trạng viêm tại ruột [3]. Do đó, việc chủ quan không bổ sung vi chất có thể để lại những tổn thương thần kinh không thể hồi phục.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người theo chế độ ăn thuần chay, thực dưỡng kéo dài là đối tượng có nguy cơ cao nhất do thực phẩm nguồn gốc thực vật tự nhiên không chứa vitamin B12 có hoạt tính sinh học. Họ tuyệt đối không nên trông chờ vào hệ vi sinh đường ruột để bù đắp vi chất này.
Bên cạnh đó, những người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm đại tràng mạn tính, bệnh viêm ruột tự miễn (IBD) hoặc hội chứng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO) cần hết sức cẩn trọng, bởi sự mất cân bằng vi sinh vật và tổn thương niêm mạc sẽ cản trở nghiêm trọng quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng [4], [3]. Nhóm người này cần được kiểm tra y tế định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp dinh dưỡng nào.
Giải pháp thực tế bảo vệ sức khỏe cho người ăn chay
Để duy trì lối sống ăn uống lành mạnh mà không đối mặt với nguy cơ bệnh tật, người theo đuổi chế độ ăn thực dưỡng cần thực hiện các biện pháp chủ động:
Đầu tiên, hãy sử dụng các loại thực phẩm tăng cường vi chất hoặc bổ sung trực tiếp viên uống vitamin B12 dạng ngậm hoặc uống theo hướng dẫn của chuyên gia y tế. Vì ruột già không thể hấp thu B12 tự tổng hợp, nguồn cung cấp ngoại sinh đi qua đường miệng và đi qua ruột non là giải pháp duy nhất đảm bảo tính khả dụng sinh học [1], [4].
Thứ hai, việc duy trì hệ sinh thái đường ruột khỏe mạnh vẫn rất quan trọng đối với khả năng hấp thu khoáng chất và tổng hợp các vi chất khác như folate (vitamin B9) hay vitamin K [1], [7]. Bổ sung các chủng probiotic như Lactobacillus có thể hỗ trợ cải thiện môi trường tiêu hóa và hạn chế sự cạnh tranh của vi khuẩn gây hại [4], [7]. Tuy nhiên, cần hiểu rõ đây chỉ là biện pháp hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa tổng thể, không thay thế được nguồn cung B12.
Cơ thể con người là một cỗ máy sinh học tinh vi nhưng có những giới hạn giải phẫu cố định. Hệ vi khuẩn đường ruột dù kỳ diệu đến đâu cũng không thể vượt qua rào cản tự nhiên giữa đại tràng và ruột non để nuôi dưỡng cơ thể bằng vitamin B12 tự sinh [1], [4]. Một chế độ ăn thực dưỡng khoa học, hiểu đúng bản chất sinh học và chủ động bổ sung vi chất đầy đủ chính là chìa khóa vàng để duy trì sức khỏe bền vững.
