Nhiều người khi gặp các vấn đề tâm lý thường có tâm lý ngại đi khám và tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Cây ban âu, hay còn gọi là St. John’s Wort, từ lâu đã được truyền tai nhau như một "thần dược" giúp xua tan âu lo và trị bệnh u uất. Trước những lời quảng cáo có cánh trên mạng xã hội, không ít người tự ý mua các sản phẩm chiết xuất này về uống để mong tự chữa khỏi bệnh trầm cảm nặng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ y học thực chứng là: Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng St. John’s Wort để điều trị trầm cảm nặng. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt cho thấy loại thảo dược này không đem lại lợi ích vượt trội rõ ràng so với giả dược ở bệnh nhân trầm cảm nặng, đồng thời tiềm ẩn nhiều phản ứng bất lợi khó lường [2, 6].
Bối cảnh và nguy cơ khi tự điều trị trầm cảm nặng
Trầm cảm nặng là một rối loạn tâm thần phức tạp, gây suy giảm nghiêm trọng khả năng làm việc, học tập và làm suy kiệt chất lượng cuộc sống của người bệnh. Khi đối mặt với tình trạng này, sự chậm trễ trong việc tiếp cận các can thiệp y khoa chính quy có thể dẫn đến những hệ quả khôn lường về mặt sức khỏe tinh thần.
Nhiều người bệnh tìm đến các liệu pháp bổ sung vì tin rằng nguồn gốc thảo mộc luôn lành tính và an toàn hơn thuốc tây y thông thường [1]. Dù vậy, việc tự ý chẩn đoán mức độ bệnh và tự mua các chế phẩm chứa St. John's Wort về dùng mà không có sự theo dõi của bác sĩ là một quyết định tiềm ẩn nhiều rủi ro [2].
Cơ chế tác động của St. John’s Wort trong cơ thể
Cây ban âu có tên khoa học là Hypericum perforatum, chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học như dẫn xuất phloroglucinol, flavonoid, naphthodianthrone, chlorogenic acid và proanthocyanidin [3]. Trong số đó, hai hoạt chất chính được ghi nhận đóng vai trò tạo ra tác dụng sinh học là hyperforin và hypericin [3, 8].
Theo các phân tích dược lý, St. John's Wort có khả năng tác động lên các hệ thống dẫn truyền thần kinh trong não bộ [3]. Mặc dù vậy, sự biến đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh khi dùng thảo dược này diễn ra rất phức tạp và không đồng nhất [3]. Thảo dược này còn tạo ra sự điều biến kép lên tín hiệu cholinergic và có thể tác động đến hệ thống glutamate hoặc acetylcholine [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?
Hiệu quả của St. John's Wort trên bệnh nhân trầm cảm đã được kiểm tra qua nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với các kết quả trái ngược nhau tùy thuộc vào thiết kế nghiên cứu và mức độ bệnh.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2001 được thực hiện tại 11 trung tâm y khoa học thuật ở Mỹ trên 200 bệnh nhân ngoại trú bị trầm cảm nặng có điểm thang đánh giá trầm cảm Hamilton (HAM-D) từ 20 trở lên [4]. Trong nghiên cứu này, 67,0% người tham gia là nữ, độ tuổi trung bình 42,4 [4]. Sau 1 tuần chạy thử với giả dược đơn mù, các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất St. John’s Wort (98 người, liều 900 mg/ngày trong 4 tuần đầu, có thể tăng lên 1200 mg/ngày nếu đáp ứng chưa đủ) hoặc dùng giả dược (102 người) trong 8 tuần [4]. Kết quả phân tích cho thấy tốc độ thay đổi trên thang điểm HAM-D, thang đo lo âu HAM-A, thang đo độ nặng lâm sàng CGI-S và CGI-I đều có sự thay đổi theo thời gian nhưng không có sự khác biệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược (đối với điểm HAM-D, p = 0,16 cho yếu tố can thiệp và p = 0,58 cho tương tác can thiệp theo thời gian) [4]. Tỷ lệ đáp ứng điều trị chung không có sự khác biệt giữa hai nhóm [4].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi khác tiến hành trong 12 tuần trên 135 bệnh nhân trầm cảm nặng đã so sánh chiết xuất St. John's Wort chuẩn hóa LI-160 (900 mg/ngày) với fluoxetine (20 mg/ngày) và giả dược [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng St. John's Wort (45 người) có điểm số HAM-17 cuối kỳ thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng fluoxetine (47 người; điểm 10,2 so với 13,3; p < 0,03) [5]. Tuy nhiên, khi so sánh với nhóm dùng giả dược (43 người; điểm 12,6), mức độ khác biệt chỉ thể hiện xu hướng chứ không đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt (p = 0,096) [5]. Tỷ lệ thuyên giảm bệnh đạt 38% ở nhóm thảo dược, so với 30% ở nhóm fluoxetine và 21% ở nhóm giả dược [5]. Cỡ mẫu thực tế bị nhỏ hơn 25% so với kế hoạch ban đầu được coi là nguyên nhân khiến lợi thế so với giả dược không đạt mức có ý nghĩa thống kê [5].
Đối với các thể trầm cảm nhẹ hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên 3 nhánh kéo dài 12 tuần đã điều tra hiệu quả của St. John's Wort (810 mg/ngày), citalopram (20 mg/ngày) và giả dược [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng do phản ứng giả dược ở tất cả các chỉ số đo lường đều cao, cả St. John's Wort lẫn citalopram đều không tách biệt được so với giả dược về mức độ giảm triệu chứng trầm cảm, cải thiện chất lượng cuộc sống hay mức độ hạnh phúc [2].
Ở khía cạnh tổng hợp, một tổng quan hệ thống năm 2016 của RAND bao gồm 35 nghiên cứu về St. John's Wort ở người lớn mắc rối loạn trầm cảm nặng cho thấy bằng chứng ở mức độ trung bình ủng hộ thảo dược tốt hơn giả dược và tương đương thuốc chống trầm cảm về số người đáp ứng điều trị [6]. Tuy nhiên, phân tích này chỉ ra sự không đồng nhất chưa giải thích được giữa các nghiên cứu [6]. Bằng chứng hiện có chủ yếu dựa trên việc dùng thảo dược đơn độc; còn thiếu bằng chứng về việc dùng St. John's Wort kết hợp như một liệu pháp hỗ trợ cho thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn [6]. Một tổng quan khác năm 2011 cũng lưu ý rằng trong phân tích gộp lớn, St. John's Wort tương đương với thuốc chống trầm cảm và có ít tác dụng phụ hơn thuốc [1]. Dù vậy, các chiết xuất chuẩn hóa như LI-160 (1800 mg/ngày), Ze 117 (500 mg/ngày) từng được đánh giá có hiệu quả tương đương imipramine hay fluoxetine nhưng dữ liệu về tính vượt trội trước giả dược ở ca trầm cảm nặng vẫn còn rất nhiều tranh cãi [3, 6].
Lợi ích ghi nhận và những giới hạn của bằng chứng
Nhiều phân tích xác nhận thảo dược St. John's Wort đem lại một số thay đổi tích cực trên điểm số thang trầm cảm ở các nhóm bệnh nhân nhất định [1, 5]. Hoạt chất này cũng xuất hiện trong các khảo sát điều trị rối loạn lo âu, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) hay rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) [3].
Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất của y văn hiện nay là sự dao động quá lớn về kết quả giữa các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao [5, 6]. Khi được đưa vào các thử nghiệm mù đôi chặt chẽ tại nhiều trung tâm y tế lớn, thảo dược này thường không thể hiện được tác dụng vượt trội so với hiệu ứng tâm lý của viên giả dược ở những người bệnh trầm cảm nặng [2, 6]. Ngoài ra, dữ liệu về việc cải thiện chất lượng sống dài hạn vẫn còn rất hạn chế khi chỉ có hai thử nghiệm đánh giá chỉ số này [6].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng các sản phẩm gắn mác thảo dược đều vô hại và không có tác dụng phụ. Trong thử nghiệm điều trị trầm cảm nhẹ, việc theo dõi có hệ thống cho thấy St. John's Wort đi kèm với một số lượng đáng kể các tác dụng bất lợi mới phát sinh hoặc trở nên trầm trọng hơn trong quá trình can thiệp [2].
Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý phối hợp St. John's Wort với các thuốc chống trầm cảm đang dùng để tăng tác dụng. Các tổng quan hệ thống nhấn mạnh hiện đang thiếu bằng chứng về tính an toàn và hiệu quả khi dùng St. John’s Wort như một liệu pháp bổ trợ cùng thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn [6]. Việc tự phối hợp bừa bãi có thể dẫn đến các tương tác sinh học bất lợi và ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình trị liệu của người bệnh [6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Đối với phụ nữ mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú, dữ liệu an toàn của St. John's Wort không được làm rõ trong các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt [7]. Trong khi một chất khác như S-adenosylmethionine được nghiên cứu trên 30 phụ nữ trầm cảm sau sinh với liều 1600 mg/ngày cho thấy sự an toàn, thì St. John's Wort lại chưa có bằng chứng an toàn rõ ràng trên nhóm đối tượng nhạy cảm này [7].
Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, mặc dù một nghiên cứu mở sơ bộ năm 2003 trên 33 đối tượng từ 6 đến 16 tuổi cho thấy 25 người đáp ứng điều trị sau 8 tuần với liều tăng dần từ 150 mg đến 900 mg/ngày, các tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh đây chỉ là thử nghiệm mở không có nhóm chứng giả dược [8]. Do đó, chưa có đủ bằng chứng khoa học đối chứng để khuyến nghị sử dụng St. John's Wort cho trẻ em và thanh thiếu niên [8].
Người đang điều trị các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc kê đơn chống trầm cảm khác bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [6]. Việc tự ý sử dụng chiết xuất thảo dược khi đang có phác đồ điều trị từ cơ sở y tế là điều cần tránh để phòng ngừa phản ứng bất lợi [2].
Cách tiếp cận thực tế và an toàn cho người bệnh
Đối với người có biểu hiện của rối loạn trầm cảm nặng, việc đầu tiên cần làm là tìm đến sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề. Không nên tự chẩn đoán bệnh thông qua các biểu hiện bề ngoài để rồi tự ý dùng thảo dược tại nhà.
Bên cạnh các can thiệp chuyên môn từ bác sĩ, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh có lợi ích giảm điểm số trầm cảm qua nhiều phân tích gộp như tập thể dục đều đặn thường xuyên [1]. Việc bổ sung dinh dưỡng như axit béo omega-3, axit folic hoặc các chất hỗ trợ như SAM-e cũng là những hướng đi có triển vọng nhưng cần được bác sĩ đánh giá phù hợp trên từng cá nhân [1, 3].
Khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung hay chiết xuất thảo mộc nào, người bệnh không được tự ý nâng liều lượng hay kéo dài thời gian sử dụng ngoài chỉ dẫn y tế. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và tái khám định kỳ theo hướng dẫn y khoa luôn là nền tảng vững chắc nhất cho quá trình phục hồi tâm lý.
Nhìn chung, dù St. John’s Wort được ghi nhận có chứa các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh, bằng chứng khoa học hiện tại không ủng hộ việc tự ý dùng thảo dược này để chữa trị trầm cảm nặng do hiệu quả không vượt trội hơn giả dược trong các thử nghiệm chặt chẽ [4]. Bệnh nhân trầm cảm nặng cần được chăm sóc y tế chuyên khoa thay vì trông đợi vào các giải pháp tự điều trị bằng thảo mộc không được kiểm chứng rõ ràng.