Hiện nay, nhiều bậc phụ huynh có xu hướng lựa chọn các chế độ ăn thuần tự nhiên, hạn chế tối đa thực phẩm có nguồn gốc từ động vật cho gia đình và con nhỏ, trong đó nổi bật là phương pháp thực dưỡng. Tuy nhiên, không ít cha mẹ lo lắng liệu việc cắt giảm đạm và chất béo động vật ngay từ những năm tháng đầu đời có khiến con bị thấp còi hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là: Trẻ nhỏ áp dụng chế độ thực dưỡng khắt khe có nguy cơ rất cao bị suy dinh dưỡng, còi cọc và chậm phát triển chiều cao rõ rệt, đặc biệt là trong giai đoạn ăn dặm từ 6 đến 18 tháng tuổi.
Chế độ ăn thực dưỡng là gì và nguyên nhân cha mẹ áp dụng cho trẻ?
Chế độ ăn thực dưỡng (macrobiotic diet) bắt nguồn từ triết lý cân bằng tự nhiên, chủ yếu dựa trên các loại ngũ cốc nguyên cám, các loại đậu đỗ, rau củ theo mùa và rong biển [1]. Trong hình thức thực dưỡng nghiêm ngặt, người áp dụng thường kiêng hoàn toàn các sản phẩm từ sữa bò, thịt gia súc, gia cầm, trứng, thậm chí hạn chế cả việc bổ sung dầu mỡ tinh chế hay các loại hoa quả nhiệt đới.
Nhiều gia đình tiếp cận chế độ này với mong muốn phòng ngừa sớm các bệnh mạn tính, thanh lọc cơ thể và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho con. Ở người trưởng thành, chế độ giàu chất xơ và ít chất béo bão hòa có thể mang lại một số giá trị phòng bệnh nhất định. Tuy nhiên, sinh lý và nhu cầu trao đổi chất của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ hoàn toàn khác biệt so với người lớn. Trẻ em có tốc độ phân chia tế bào nhanh, hệ xương khớp đang định hình và thể tích dạ dày còn rất nhỏ, đòi hỏi khẩu phần ăn phải có mật độ dinh dưỡng và năng lượng đậm đặc.
Bức tranh tăng trưởng: Đình trệ rõ nét từ mốc ăn dặm
Các quan sát dịch tễ học dinh dưỡng đã ghi nhận một thực tế chung: trong những tháng đầu đời khi trẻ còn bú mẹ hoàn toàn, sự tăng trưởng nhìn chung chưa có nhiều khác biệt lớn so với chuẩn chung [2]. Tuy nhiên, bức tranh phát triển của trẻ bắt đầu xấu đi nhanh chóng kể từ khi bước vào giai đoạn tập ăn dặm.
Một nghiên cứu tổng quan đánh giá các phong trào ăn uống thay thế tại Hà Lan đã chỉ ra rằng, trong số các nhóm trẻ ăn chế độ sinh thái, nhân trí học và thực dưỡng, nhóm trẻ áp dụng thực dưỡng phải đối mặt với nguy cơ sức khỏe lớn nhất [3]. Đường cong tăng trưởng của các bé trai và bé gái ăn thực dưỡng bắt đầu tách rời và tụt lại phía sau so với đường chuẩn phát triển của trẻ em Hà Lan sau khoảng 5 tháng tuổi [3].
Hiện tượng chậm lớn diễn ra nghiêm trọng nhất trong khoảng thời gian từ 6 đến 18 tháng tuổi [1]. Ở giai đoạn này, tốc độ phát triển chiều cao của trẻ gần như chững lại [4]. Đến khoảng 18 tháng tuổi, chỉ số chiều cao theo tuổi của trẻ ăn thực dưỡng rơi xuống mức thấp kỷ lục, nằm dưới mức bách phân vị thứ 50 (P50) của chuẩn tham chiếu từ 1 đến 1,5 độ lệch chuẩn (SD) [2]. Đáng chú ý, tình trạng đình trệ tăng trưởng xảy ra ở cả hai giới nhưng thể hiện đặc biệt rõ nét và nặng nề hơn ở bé gái [2].
Cơ chế tác động: Vì sao trẻ ăn thực dưỡng bị lùn và teo cơ?
Sự chậm phát triển tầm vóc ở trẻ ăn thực dưỡng không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà bắt nguồn trực tiếp từ sự thiếu hụt hàng loạt dưỡng chất thiết yếu cấu thành nên cơ bắp và xương khớp non nớt.
Thứ nhất, chế độ ăn thuần ngũ cốc nguyên cám và rau củ tạo ra một khẩu phần có khối lượng thể tích lớn nhưng mật độ năng lượng lại rất thấp [5]. Dạ dày của trẻ nhỏ vốn có dung tích hạn chế, khiến trẻ nhanh no trước khi kịp nạp đủ lượng calo cần thiết cho các hoạt động chuyển hóa và phát triển mô.
Thứ hai, khẩu phần thực dưỡng truyền thống thiếu hụt nghiêm trọng chất béo và chất đạm chất lượng cao [1], [5]. Các phân tích chuyên sâu cho thấy tốc độ tăng trưởng chiều cao tuyến tính của trẻ tỷ lệ thuận với hàm lượng đạm trong bữa ăn chứ không chỉ phụ thuộc đơn thuần vào tổng năng lượng dung nạp [4]. Khi thiếu đạm và axit amin thiết yếu, cơ thể trẻ không có đủ vật liệu để tổng hợp tế bào mới, dẫn đến tình trạng teo cơ và tiêu hao lớp mỡ dưới da [1].
Thứ ba, sự thiếu hụt vi chất diễn ra trên diện rộng. Trẻ ăn thực dưỡng bị thiếu hụt vitamin B12, vitamin D, canxi và riboflavin (vitamin B2) một cách phổ biến [1]. Vitamin D và canxi là hai thành tố bắt buộc để khoáng hóa xương non; thiếu chúng, khung xương không thể dài ra bình thường. Tình trạng này còn trầm trọng hơn do ngay cả nguồn sữa của các bà mẹ ăn thực dưỡng cũng bị phát hiện chứa hàm lượng vitamin B12, canxi và magie thấp hơn so với các bà mẹ ăn uống đa dạng [1].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt vitamin B12 dẫn đến tình trạng nồng độ B12 trong máu xuống rất thấp, làm giảm lượng huyết sắc tố (hematocrit) và số lượng tế bào hồng cầu, khiến hồng cầu to bất thường (tăng chỉ số MCV và MCH) [5]. Tình trạng thiếu máu do thiếu sắt cũng được ghi nhận ở 15% trẻ ăn thực dưỡng, trong khi tỷ lệ này ở nhóm trẻ đối chứng ăn đa dạng là 0% [5].
Chi tiết các nghiên cứu theo dõi dài hạn tại Hà Lan
Hà Lan là quốc gia đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu dài hạn mẫu mực về ảnh hưởng của chế độ ăn thực dưỡng lên sự phát triển thể chất của trẻ em từ những năm 1980 đến 1990.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 1988 thực hiện trên 243 trẻ em Hà Lan từ 0 đến 8 tuổi theo chế độ thực dưỡng đã thu thập thói quen ăn uống qua bộ câu hỏi tần suất thực phẩm và đo lường nhân trắc học gồm cân nặng, chiều cao, chu vi bắp tay, nếp gấp da cơ tam đầu và dưới bả vai [2]. Kết quả cho thấy cân nặng khi sinh của nhóm trẻ này đã thấp hơn trung bình chuẩn của Hà Lan 150 gram, và cân nặng sơ sinh có mối tương quan thuận với tần suất mẹ tiêu thụ cá và các sản phẩm từ sữa [2]. Trong 6 đến 8 tháng đầu, trẻ phát triển tương đương chuẩn, nhưng sau mốc này, sự đình trệ tăng trưởng bộc lộ rõ rệt [2].
Tiếp nối các quan sát trên, một nghiên cứu dọc hỗn hợp công bố năm 1994 đã theo dõi 53 trẻ ăn thực dưỡng trong độ tuổi từ 4 đến 18 tháng và 57 trẻ đối chứng ăn đa dạng đồng lứa trong thời gian 6 tháng [4]. Dữ liệu thu thập về nhân trắc và khẩu phần ăn một lần nữa khẳng định sự đình trệ tăng trưởng chiều cao tuyến tính [4]. Nghiên cứu này kết luận rằng sự chậm lớn ở trẻ ăn thực dưỡng hoàn toàn do thiếu hụt dinh dưỡng gây ra, bởi các nhà nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào về điều kiện xã hội bất lợi hay sự hiện diện của các bệnh lý nhiễm trùng gây nhiễu [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 1991 phân chia trẻ từ 4 đến 18 tháng thành 3 nhóm đoàn hệ nhỏ để đối chiếu huyết học và dinh dưỡng với nhóm trẻ ăn đa dạng [5]. Kết quả cho thấy mức độ chậm lớn đạt đỉnh điểm ở nhóm trẻ từ 8 đến 14 tháng tuổi, gắn liền với chế độ ăn quá nghèo năng lượng, ít chất béo và thiếu protein [5].
Các nhà nghiên cứu tại Hà Lan đã theo dõi tiếp đoàn hệ trẻ ăn thực dưỡng này đến giai đoạn thanh thiếu niên. Nghiên cứu công bố năm 1996 theo dõi 209 trẻ từ các mốc đo lường năm 1985 (0-7 tuổi), năm 1987 và năm 1993 (7-16 tuổi) [6]. Kết quả tính toán theo chỉ số Z-score cho thấy, đến độ tuổi 7-16, trẻ đã có sự tăng trưởng bắt kịp đáng kể về chiều cao (điểm Z-score tăng trung bình +0.59 ± 0.07) và chu vi cánh tay (+0.34 ± 0.09) [6]. Tuy nhiên, sự bù đắp này vẫn không đủ: vào năm 1993, cả trẻ trai và trẻ gái từng ăn thực dưỡng thời ấu thơ vẫn có chiều cao và tổng độ dày 4 nếp gấp da thấp hơn có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) so với chuẩn tham chiếu [6].
Trẻ có thể tăng trưởng bắt kịp nếu được điều chỉnh chế độ ăn?
Một câu hỏi quan trọng được các nhà khoa học đặt ra là: Liệu sự thấp còi ở giai đoạn ăn dặm có thể được sửa chữa nếu cha mẹ thay đổi thực đơn cho trẻ?
Dữ liệu cho thấy nếu vẫn duy trì chế độ thực dưỡng nguyên bản, khả năng tự hồi phục chiều cao là rất khó. Trong nghiên cứu cắt ngang trên trẻ từ 0 đến 8 tuổi, ở giai đoạn 2 đến 4 tuổi, các nhà nghiên cứu ghi nhận trẻ có sự bắt kịp một phần về chu vi cánh tay, và riêng bé trai có cải thiện về cân nặng và nếp gấp da, nhưng tuyệt đối không có sự bắt kịp về chiều cao [4], [2]. Một đánh giá khác trên 300 trẻ ăn thực dưỡng từ 0 đến 8 tuổi cũng ghi nhận hoàn toàn không có hiện tượng tăng trưởng bắt kịp tự nhiên nếu không có sự can thiệp dinh dưỡng [3].
Tuy nhiên, tốc độ phát triển của trẻ sẽ thay đổi khả quan khi khẩu phần ăn được bổ sung các nhóm thực phẩm quan trọng. Dựa trên các phát hiện ban đầu, nhóm nghiên cứu Hà Lan đã đưa ra khuyến nghị sửa đổi chế độ ăn cho các gia đình thực dưỡng, bao gồm việc thêm chất béo và cá [4]. Sau đó, trong đợt đánh giá lại trên 194 trẻ sau 2 năm, kết quả cho thấy những trẻ thuộc các gia đình bắt đầu tăng cường cho con ăn cá béo, các sản phẩm từ sữa hoặc cả hai đã có tốc độ tăng trưởng chiều cao nhanh hơn rõ rệt so với những trẻ tiếp tục kiêng khem (P < 0.05) [4].
Đến giai đoạn dậy thì và thiếu niên, các phân tích hồi quy đa biến cho thấy tần suất sử dụng sữa và sản phẩm từ sữa có tác động tích cực rất lớn đến quá trình tăng trưởng bắt kịp về chiều cao, cân nặng và chu vi cánh tay, đặc biệt là ở các trẻ gái [6]. Việc bổ sung một lượng sữa vừa phải vào chế độ ăn thực vật nghiêm ngặt đã tạo ra bước ngoặt giúp cải thiện rõ rệt tầm vóc của trẻ [6].
Những hiểu lầm phổ biến khi cho trẻ ăn thực dưỡng
Nhiều bậc cha mẹ tin rằng ngũ cốc nguyên cám, rong biển và các loại hạt họ đậu là siêu thực phẩm có thể cung cấp đầy đủ mọi dưỡng chất cần thiết cho con người ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, việc áp dụng máy móc lý thuyết này cho trẻ đang tuổi lớn là một sai lầm nghiêm trọng.
Một hiểu lầm khác là cho rằng trẻ sơ sinh có thể phát triển hoàn toàn bình thường nhờ sữa mẹ ngay cả khi mẹ ăn thực dưỡng nghiêm ngặt. Thực tế nghiên cứu đã chỉ ra sữa của những bà mẹ ăn thực dưỡng bị thiếu hụt đáng kể canxi, magie và đặc biệt là vitamin B12 [1]. Điều này khiến đứa trẻ bị thiếu hụt dinh dưỡng tiềm ẩn ngay từ trước khi bước vào tuổi ăn dặm.
Ngoài ra, một số quan điểm cho rằng trẻ em gầy gò một chút sẽ nhanh nhẹn và thông minh hơn. Dù một thử nghiệm tâm lý trên 43 trẻ từ 4 đến 6 tuổi ăn thực dưỡng bằng bài kiểm tra Snijders-Oomen cho thấy trí tuệ phi ngôn ngữ không có bất thường rõ rệt [3], nhưng ở giai đoạn nhũ nhi 4-18 tháng tuổi, các thiếu hụt vitamin B12, vitamin D, canxi và protein đã được ghi nhận là dẫn tới sự chậm phát triển tâm thần vận động cùng tình trạng teo cơ [1].
Ai cần tuyệt đối thận trọng với chế độ ăn này?
Chế độ ăn thực dưỡng thuần túy hoặc các hình thức ăn chay kiêng khem nghiêm ngặt không bao giờ là lựa chọn an toàn cho các nhóm đối tượng nhạy cảm sau:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Giai đoạn này tốc độ phân bào, dài xương và phát triển mô não diễn ra với cường độ cao nhất trong cuộc đời. Việc thiếu hụt đạm động vật, vitamin D và B12 trong giai đoạn này để lại những khoảng trống tăng trưởng khó có thể bù đắp trọn vẹn [6].
- Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Nhu cầu vi chất tăng cao đột biến để nuôi dưỡng thai nhi và tạo sữa. Mẹ kiêng khem sẽ khiến cân nặng thai nhi lúc sinh bị sụt giảm và làm cạn kiệt nguồn vi chất thiết yếu truyền sang con [1], [2].
- Trẻ đang có dấu hiệu chậm tăng trưởng, nhẹ cân hoặc thiếu máu: Việc áp dụng thực dưỡng có thể khiến tình trạng suy dinh dưỡng chuyển nặng, teo cơ và thiếu hụt máu nghiêm trọng [1], [5].
Cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn dựa trên bằng chứng khoa học
Đối với các gia đình mong muốn hướng con cái tới một lối sống gần gũi với thiên nhiên, các nhà khoa học và chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo không nên áp dụng thực dưỡng cực đoan mà cần bổ sung các nhóm chất thiết yếu sau theo khuyến nghị y khoa:
Bổ sung chất béo lành mạnh: Trẻ nhỏ cần năng lượng từ chất béo để phát triển hệ thần kinh và hòa tan các vitamin tan trong dầu. Mức bổ sung chất béo tối thiểu được khuyến cáo cho chế độ ăn này là từ 20 đến 25 gram mỗi ngày [1]. Cha mẹ có thể sử dụng dầu thực vật ép nguội, bơ hoặc các nguồn chất béo tự nhiên an toàn.
Bổ sung cá béo định kỳ: Khuyến nghị dinh dưỡng cho thấy trẻ cần được bổ sung cá béo với khối lượng tối thiểu từ 100 đến 150 gram mỗi tuần [1]. Nguồn cá béo cung cấp đạm hoàn chỉnh, axit béo thiết yếu và vitamin D tự nhiên giúp kích thích tăng trưởng chiều cao [4], [1].
Đưa các sản phẩm từ sữa vào thực đơn: Sữa và chế phẩm từ sữa là nguồn canxi, protein và riboflavin sinh học cực kỳ dồi dào, đóng vai trò sống còn trong việc thúc đẩy tăng trưởng bắt kịp chiều cao [4], [2], [6]. Mức tiêu thụ tối thiểu được các chuyên gia đề xuất là từ 150 đến 250 gram sản phẩm từ sữa mỗi ngày [1].
Chế độ ăn dựa trên thực vật có thể tốt cho sức khỏe nếu được xây dựng một cách khoa học và toàn diện. Tuy nhiên, việc áp dụng thực dưỡng khắt khe ở trẻ nhỏ đã được khoa học chứng minh là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới thấp còi và suy dinh dưỡng [4]. Cha mẹ cần luôn ưu tiên nhu cầu phát triển thể chất của con, đa dạng hóa nguồn đạm và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa trước khi thực hiện bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong chế độ ăn của trẻ.
