Mỗi mùa tựu trường, hình ảnh học sinh tiểu học oằn vai cõng chiếc cặp sách to sụ luôn khiến nhiều phụ huynh xót xa. Nỗi lo lớn nhất của cha mẹ là tải trọng nặng nề mỗi ngày sẽ làm biến dạng trục thẳng đứng cột sống, dẫn đến bệnh gù lưng hoặc vẹo cột sống vĩnh viễn ở trẻ.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy việc mang cặp sách nặng làm thay đổi tư thế cột sống và gây đau lưng ngay khi đeo, nhưng chưa có bằng chứng chứng minh cặp nặng trực tiếp gây ra bệnh lý gù hoặc vẹo cột sống cấu trúc [1]. Đáng chú ý, những biến đổi tư thế này có tính chất tạm thời và có thể phục hồi về bình thường ngay khi trẻ tháo cặp ra khỏi vai [2]. Dù vậy, gánh nặng quá mức vẫn là thủ phạm hàng đầu gây đau cơ xương khớp sớm và làm tăng nguy cơ đau lưng mạn tính khi trẻ trưởng thành [1].
Gánh nặng trên vai và phản ứng bù trừ của trục cột sống
Đau lưng từ lâu đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại ở cả người lớn lẫn trẻ em [1]. Ngày càng nhiều học sinh phải đến gặp bác sĩ để điều trị các vấn đề cơ xương khớp, trong đó đau cột sống là lý do phổ biến nhất [3]. Nhiều trẻ em hiện nay phải mang những chiếc cặp nặng vượt quá 20%, thậm chí lên tới 30% đến 40% trọng lượng cơ thể của chính mình [1].
Khi một lực bên ngoài từ chiếc cặp tác động lên cơ thể, nó đe dọa sự toàn vẹn của tư thế và ảnh hưởng đến việc duy trì trục thẳng đứng tự nhiên của trẻ [3]. Một tổng quan năm 2020 phân tích 22 nghiên cứu trên 1.159 người từ 7 đến 27 tuổi chỉ ra rằng: tải trọng tăng thêm từ cặp sách kết hợp với sự thay đổi tư thế cột sống tạo ra áp lực lớn lên các mô bên trong cơ thể [4]. Để giữ thăng bằng khi đứng thẳng, đi bộ hay lên xuống cầu thang, hệ cơ thân mình và các mô vùng lưng dưới phải liên tục co rút và điều chỉnh cả chủ động lẫn thụ động [4].
Sự điều chỉnh cơ học này làm thay đổi rõ rệt hình dáng trục cột sống. Khi cặp càng nặng, tư thế cột sống càng biến đổi [1]. Các nghiên cứu trước đây ghi nhận áp lực thể chất hàng ngày khi đeo cặp khiến đầu và thân mình trẻ phải gập về phía trước đáng kể, làm thay đổi độ cong sinh lý của cột sống và ép giảm chiều cao đĩa đệm thắt lưng [5]. Ngoài ra, tải trọng cặp sách còn được báo cáo là gây ra những thay đổi về tim phổi và làm suy giảm khả năng giữ thăng bằng của học sinh [3].
Độ cong cột sống biến đổi thế nào dưới sức ép của cặp sách?
Giai đoạn đầu cấp tiểu học (từ 7 đến 10 tuổi) được giới chuyên môn gọi là "giai đoạn nhạy cảm đầu tiên của quá trình hình thành tư thế" [6]. Ở độ tuổi 7 đến 8, tốc độ phát triển cơ thể tương đối ổn định, nhưng khi bắt đầu đi học, thời gian trẻ ngồi một chỗ tăng lên đáng kể kèm theo gánh nặng cặp sách khiến nguy cơ rối loạn tư thế tăng cao [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát 109 trẻ em 7 tuổi bằng hệ thống đo siêu âm Zebris để tìm mối liên hệ giữa cân nặng cặp và độ cong cột sống trên mặt phẳng dọc [6]. Kết quả cho thấy chỉ có 44 trẻ (tương đương 40,37%) mang cặp đúng mức khuyến cáo [6]. Ở những trẻ mang cặp vượt quá 10% trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học phát hiện sự thay đổi có ý nghĩa thống kê về tổng chiều dài cột sống [6]. Cụ thể, cặp nặng quá 10% trọng lượng cơ thể làm nông góc ưỡn thắt lưng tự nhiên (giảm độ cong sinh lý vùng thắt lưng) và đẩy xương cùng về xu hướng dựng thẳng đứng [6].
Không chỉ trọng lượng, thời gian đeo cặp cũng quyết định mức độ biến dạng tư thế [1]. Một nghiên cứu năm 2013 đã chụp ảnh mặt phẳng dọc và đo góc sọ - đốt sống, góc nghiêng thân mình về trước và góc nghiêng khung chậu của 62 học sinh tiểu học (từ 8 đến 11 tuổi) [7]. Trẻ được kiểm tra trước và sau khi đi bộ 6 phút với chiếc cặp nặng lần lượt 10%, 15% và 20% trọng lượng cơ thể [7]. Kết quả chứng minh tải trọng cặp càng tăng và thời gian đeo càng kéo dài thì các góc tư thế càng lệch lạc trầm trọng hơn, đồng thời mức độ than phiền đau đớn của trẻ cũng tăng vọt sau chuyến đi bộ ngắn [7].
Đeo lệch vai và đặt sai vị trí: Tác hại ngay cả khi cặp nhẹ
Nhiều phụ huynh yên tâm khi thấy cặp của con nhẹ nhàng, chỉ khoảng 10% cân nặng cơ thể. Tuy nhiên, cách thức đeo cặp và vị trí đặt cặp trên lưng lại có thể phá vỡ trục thẳng đứng của cột sống theo hướng hoàn toàn khác [8]. Đeo cặp bằng một bên vai làm thay đổi tư thế và dáng đi nhiều hơn hẳn so với đeo đều hai quai [1].
Để làm rõ điều này, một nghiên cứu năm 2015 đã tiến hành đo đạc bằng hệ thống quang trắc trên 162 học sinh tiểu học từ 11 đến 13 tuổi [8]. Các em được đánh giá tư thế khi không mang tải và khi đeo chiếc cặp chỉ nặng đúng 10% trọng lượng cơ thể nhưng vắt trên vai phải hoặc vai trái [8]. Kết quả cho thấy thân mình trẻ bị nghiêng lệch đáng kể về phía đối diện với bên vai đeo cặp, đồng thời làm tăng độ bất đối xứng giữa hai vai [8]. Nghiêm trọng hơn, cột sống bị uốn cong sang bên phải rõ rệt khi trẻ đeo cặp vai phải, và uốn cong tương tự sang bên trái khi đeo vai trái [8]. Nghiên cứu kết luận việc đeo cặp lệch một bên gây hại trực tiếp cho trục cột sống ngay cả khi trọng lượng cặp nằm trong ngưỡng 10% từng được coi là an toàn [8].
Bên cạnh đó, độ cao của đáy cặp trên lưng cũng quyết định vị trí chịu lực [5]. Một nghiên cứu năm 2018 đã đo tư thế, hoạt động cơ và mức độ khó chịu của 12 nam sinh (độ tuổi trung bình 12,3; chiều cao trung bình 151,3 cm; cân nặng trung bình 46,6 kg) khi đi bộ 10 phút trên máy chạy bộ [5]. Các em mang cặp nặng 5%, 10% và 15% trọng lượng cơ thể, đặt ở 3 vị trí dọc cột sống: đốt sống ngực 7 (T7 - cao), đốt sống ngực 12 (T12 - giữa) và đốt sống thắt lưng 3 (L3 - thấp) [5].
Số liệu thu được cho thấy trẻ mang cặp nặng 15% trọng lượng cơ thể bị gập đầu nhiều hơn, gập thân mình mạnh hơn, cơ bắp phải gồng nhiều hơn và góc thắt lưng - cùng bị thu hẹp so với mức tải 5% và 10% [5]. Về vị trí, khi đặt cặp thấp ở mức thắt lưng L3, vùng eo phải chịu điểm số khó chịu cao nhất [5]. Ngược lại, khi đeo cặp quá cao ở mức đốt sống ngực T7, vùng cổ và vai lại đau mỏi nhiều nhất, đồng thời vị trí cao này ép đầu trẻ phải cúi gập về trước nhiều hơn hẳn hai vị trí còn lại [5]. Từ đó, nhóm nghiên cứu khuyến cáo nam sinh nên tránh mang cặp nặng 15% trọng lượng cơ thể và nên điều chỉnh cặp nằm ở vị trí trung gian là đốt sống ngực T12 [5].
Cặp nặng gây vẹo cột sống vĩnh viễn: Sự thật hay lầm tưởng?
Vì tư thế cột sống thay đổi rõ rệt mỗi khi trọng lượng cặp tăng lên, rất nhiều bậc cha mẹ khi đưa con đi khám đều tin rằng có mối liên hệ nhân quả giữa chiếc cặp nặng với bệnh vẹo cột sống (scoliosis) hoặc gù lưng (kyphosis) [1]. Tuy nhiên, một tổng quan y văn năm 2004 nhằm tách biệt bằng chứng thực tế khỏi các suy đoán đã khẳng định: chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh mối liên hệ giữa việc đeo cặp nặng với sự phát triển của các dị tật cột sống cấu trúc này [1].
Thậm chí, câu trả lời rõ ràng nhất đã được đưa ra trong một nghiên cứu tiến cứu kéo dài 1 năm, công bố năm 2018 trên 77 học sinh (độ tuổi trung bình 10,8) [2]. Nhóm nghiên cứu chia trẻ làm hai nhánh: 49 học sinh thuộc nhóm đối chứng giữ nguyên thói quen cũ, và 28 học sinh thuộc nhóm can thiệp được giảm bớt 2 kg trọng lượng cặp sách [2]. Tất cả học sinh được khám lâm sàng và phân tích tư thế tĩnh chính quy ở thời điểm bắt đầu, sau 6 tháng và sau 12 tháng [2].
Kết quả sau 1 năm theo dõi cho thấy: nhóm trẻ được giảm 2 kg trọng lượng cặp có tư thế cúi gập cải thiện tốt hơn hẳn nhóm đối chứng trong lúc đang đeo cặp trên lưng [2]. Tuy nhiên, khi phân tích tư thế của trẻ lúc đã tháo cặp ra, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt nào giữa hai nhóm [2]. Trong suốt thời gian theo dõi, mọi biến đổi tư thế do cặp nặng gây ra đều tự đảo ngược về trạng thái bình thường ngay khi bỏ cặp sách ra ngoài [2].
Dù không gây biến dạng xương vĩnh viễn, cha mẹ tuyệt đối không được xem nhẹ tác hại của cặp nặng. Việc giảm tải trọng cặp liên tục giúp giảm thiểu rõ rệt tỷ lệ đau lưng ở học sinh [2]. Ngược lại, những cơn đau lưng do cặp nặng ở tuổi thiếu niên đã được chứng minh là yếu tố dự báo mạnh mẽ khiến trẻ tiếp tục mắc chứng đau lưng mạn tính khi bước vào tuổi trưởng thành [1]. Hơn nữa, cặp sách không chỉ làm đau lưng mà còn gây chấn thương cho vùng đầu, mặt, bàn tay, khuỷu tay, cổ tay, bàn chân và cổ chân [1]. Trong các tai nạn liên quan đến cặp sách, chấn thương lưng đứng hàng thứ sáu, và "điểm yếu" dễ tổn thương nhất thực chất là vùng vai chứ không phải lưng [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Khi tìm kiếm một con số hoàn hảo cho cân nặng cặp sách, các tổ chức và nghiên cứu thường đưa ra những ngưỡng hơi khác nhau. Một số nhóm chuyên gia ước tính mức tối đa nên là 10% trọng lượng cơ thể [1]. Tại Úc, tải trọng trung bình trẻ em mang theo được ghi nhận là 5,3 kg, tương đương khoảng 10% cân nặng trung bình của các em [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2017 đã rà soát các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) nhằm xác định mức độ lệch tư thế do cặp sách ở học sinh [3]. Sau khi sàng lọc và chấm điểm chất lượng bằng công cụ Crombie cải tiến cùng thang phân cấp bằng chứng Lloyd-Smith, có 12 nghiên cứu được đưa vào phân tích [3]. Phần lớn các bài báo này khuyến nghị giới hạn tải trọng cặp cho học sinh nên nằm trong khoảng 10% đến 15% trọng lượng cơ thể [3].
Tuy nhiên, chính các tác giả của tổng quan năm 2017 cũng chỉ ra giới hạn lớn: sự khác biệt về phương pháp nghiên cứu khiến việc gộp chung dữ liệu gặp khó khăn [3]. Việc xác định một giới hạn tải trọng chuẩn xác cho mọi trẻ em hiện vẫn bị hạn chế do thiếu số lượng bài báo chuyên sâu, cấp độ bằng chứng còn thấp và cỡ mẫu trong các nghiên cứu thường nhỏ [3]. Tương tự, tổng quan năm 2020 cũng lưu ý rằng dù đã thấy rõ sự thay đổi hoạt động cơ và tư thế thắt lưng, nhưng tác động thực sự lên tải trọng nội tại của cột sống dẫn đến đau lưng dưới vẫn cần được điều tra thêm trong tương lai [4].
Những nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Không phải trẻ nào đeo cặp cũng có nguy cơ đau cột sống như nhau. Tổng quan y văn năm 2004 chỉ ra rằng cơn đau lưng ở trẻ thường ở mức độ trung bình và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nguy cơ đã được công nhận [1]. Phụ huynh cần đặc biệt lưu ý nếu con thuộc các nhóm nguy cơ này:
Thứ nhất là giới tính và độ tuổi: các bé gái có nguy cơ đau cột sống cao hơn bé trai, và tình trạng đau xảy ra phổ biến ở trẻ vị thành niên hơn là trẻ nhỏ [1]. Thứ hai là yếu tố thể chất và tiền sử: những trẻ có thể trạng chung kém, từng có tiền sử chấn thương cột sống, hoặc sinh ra trong gia đình có người bị đau lưng sẽ dễ bị tổn thương hơn [1]. Thứ ba là lối sống và tâm lý: trẻ có các đặc điểm tâm lý nhạy cảm đặc thù, trẻ dành nhiều thời gian ngồi xem tivi, hoặc ngược lại là trẻ hoạt động thể lực quá mức, tham gia các môn thể thao thi đấu cạnh tranh cao đều nằm trong nhóm nguy cơ [1]. Ngoài ra, trẻ từ 7 đến 10 tuổi bắt đầu ngồi học nhiều giờ cũng cần được theo dõi sát sao [6].
Nếu trẻ phàn nàn đau lưng kéo dài, đau lan xuống chân, hoặc cha mẹ quan sát thấy hai vai trẻ lệch nhau ngay cả khi đã tháo cặp ra khỏi lưng, gia đình không nên tự chẩn đoán mà cần đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp để thăm khám chính xác.
Áp dụng thực tế: Cách giảm tải cho đôi vai của trẻ
Để bảo vệ sức khỏe cơ xương khớp cho học sinh mà không gây hoang mang, cha mẹ và nhà trường có thể áp dụng ngay các nguyên tắc thực hành dựa trên dữ liệu nghiên cứu:
Về trọng lượng: Hãy giữ cân nặng cặp sách dưới ngưỡng 10% trọng lượng cơ thể trẻ [6], và tuyệt đối tránh để cặp chạm hoặc vượt mức 15% cân nặng [5]. Chẳng hạn, một học sinh nặng 30 kg chỉ nên mang chiếc cặp tối đa từ 3 kg trở xuống. Chỉ cần cắt giảm khoảng 2 kg sách vở dư thừa mỗi ngày đã giúp cải thiện đáng kể tư thế cúi gập và giảm hẳn tỷ lệ đau lưng cho trẻ [2].
Về cách đeo và chỉnh quai: Luôn nhắc trẻ đeo cặp đều trên cả hai quai vai [1]. Tuyệt đối không đeo vắt vẻo một bên vai dù cặp rất nhẹ (chỉ 10% cân nặng), vì thói quen này vẫn làm vẹo nghiêng trục cột sống và lệch vai [8]. Khi chỉnh dây đeo, không thả quai quá dài khiến đáy cặp tụt xuống vùng thắt lưng (L3) gây đau eo, cũng không siết quai quá ngắn đẩy cặp lên sát cổ gáy (T7) gây mỏi cổ vai và ép đầu cúi gập [5]. Vị trí tối ưu là điều chỉnh để tâm cặp ôm gọn ở vùng lưng giữa, tương ứng đốt sống ngực T12 [5].
Về thời gian và quản lý sách vở: Hạn chế tối đa thời gian trẻ phải đứng hoặc đi bộ lâu với chiếc cặp nặng trên lưng [7]. Các nhà nghiên cứu khuyến nghị nhà trường và gia đình nên thay đổi cách quản lý sách giáo khoa, tạo điều kiện cho học sinh để lại sách vở và đồ dùng chưa cần thiết tại tủ đồ ở trường nhằm cắt giảm gánh nặng hàng ngày lên cột sống [6]. Đồng thời, trẻ cần được hướng dẫn các nguyên tắc công thái học cơ bản về cách nâng và mang vác vật nặng an toàn [8].
Tóm lại, chiếc cặp sách quá nặng làm lệch tư thế tạm thời và gây đau mỏi vai lưng, nhưng không phải là nguyên nhân gây biến dạng gù vẹo cột sống vĩnh viễn như nhiều người lầm tưởng [1]. Mọi sự thay đổi độ cong cột sống khi mang vác đều có thể phục hồi khi trẻ tháo cặp ra [2]. Dù vậy, việc kiểm soát cân nặng cặp dưới 10% trọng lượng cơ thể và đeo đúng hai quai ở vị trí lưng giữa vẫn là chìa khóa thiết yếu để con có những năm tháng đến trường khỏe mạnh, không bị cơn đau lưng đeo bám đến tuổi trưởng thành [5].
