Nhiều người trẻ tìm đến chế độ ăn giàu rau quả và thực phẩm nguyên phần như thực đơn DASH để cải thiện vóc dáng và huyết áp. Tuy nhiên, thói quen lười uống nước phổ biến ở dân văn phòng khiến không ít người lo ngại liệu nạp lượng lớn kali cùng lúc có gây hại cho thận hay không.
Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy: ở người có chức năng thận bình thường, việc tăng kali từ thực phẩm không gây quá tải thận nguy hiểm, bởi thận khỏe mạnh có khả năng đào thải ngay lượng kali dư thừa [2, 7]. Dù vậy, dữ liệu từ các nghiên cứu được cung cấp chưa trực tiếp đánh giá tình trạng "uống thiếu nước kéo dài" kết hợp tăng vọt kali ở người trẻ khỏe mạnh; hầu hết cảnh báo tăng kali máu tập trung ở nhóm suy giảm chức năng thận [1, 2, 8].
Cơ chế xử lý kali của thận diễn ra thế nào?
Thận là cơ quan chính chịu trách nhiệm điều hòa quá trình hấp thu và đào thải kali khỏi cơ thể [1]. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng kali qua ăn uống, các thụ thể ở ống lượn xa sẽ nhận biết để điều chỉnh lượng natri và kích hoạt bài tiết kali tức thì qua nước tiểu [2].
Cơ chế sinh lý này giúp cơ thể vừa thải trừ nhanh lượng kali tăng vọt, vừa giữ lại khoáng chất khi thiếu hụt [2]. Do đó, ở người có quả thận khỏe, nạp kali từ nguồn rau củ tự nhiên giúp hạ huyết áp, bảo vệ mạch máu và giảm nguy cơ xơ hóa thận [2, 7].
Nghiên cứu nói gì về lượng kali trong khẩu phần?
Nhu cầu kali tiêu chuẩn ở người trưởng thành khỏe mạnh tương đối cao, vào khoảng 4,7 g mỗi ngày [3]. Ngược lại, người có bệnh thận mạn (CKD) suy giảm chức năng thường được khuyến cáo hạn chế kali dưới 3 g mỗi ngày để tránh tăng kali máu [3]. Tăng kali máu thường được xác định khi nồng độ kali huyết thanh vượt quá 5,0 hoặc 5,5 mEq/L [1], hay trên 5,3 mmol/L [4].
Một khảo sát năm 2021 trên 2.377 học sinh tại Nhật Bản cho thấy việc dùng nhiều trái cây và sản phẩm từ sữa có liên quan thuận với mức bài tiết kali qua nước tiểu, trong khi tiêu thụ đồ uống đóng chai lại liên quan nghịch [5]. Ở nhóm người trẻ tuổi bị sỏi thận, tỷ lệ natri/kali trong nước tiểu có thể lên tới 10, trong khi mức chuẩn ở người khỏe mạnh là dưới 2,4 [6]. Nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra chế độ ăn thiếu kali mới là yếu tố chính gây tổn thương và viêm nhiễm ở thận [7].
Dù thực phẩm giàu kali đem lại nhiều lợi ích tim mạch, các nguồn kali cô đặc hoặc phụ gia chứa kali có thể khiến nồng độ chất này tăng nhanh bất thường [8]. Dù vậy, chất xơ tự nhiên trong thực vật giúp tăng đào thải kali qua đường ruột, hạn chế sự hấp thu ồ ạt vào máu [8].
Những điều nghiên cứu chưa làm rõ
Các tài liệu hiện có chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về tác động của tình trạng mất nước mức độ nhẹ tới trung bình ở người trẻ khi chuyển sang chế độ ăn giàu kali.
Mối liên hệ giữa áp lực lọc vi thể của cầu thận và việc thiếu nước khi ăn nhiều rau quả hiện chưa có số liệu trực tiếp. Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào bệnh nhân suy thận tiến triển hoặc đối chiếu tỷ lệ khoáng chất qua mẫu nước tiểu [1, 2, 4].
Hiểu lầm thường gặp về kali và thận
Nhiều người lầm tưởng ăn nhiều kali sẽ trực tiếp gây sỏi thận hoặc hỏng thận. Thực tế, dữ liệu chỉ ra nguy cơ tổn thương thận và sỏi thận ở người trẻ thường đi liền với khẩu phần ăn thừa muối natri và thiếu hụt kali [5, 6].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng kali từ rau củ với kali từ chất phụ gia. Rau quả tự nhiên chứa nhiều chất xơ và tính kiềm, giúp phân tán hấp thu kali và hỗ trợ bài tiết qua đường tiêu hóa, khác với các dạng kali đậm đặc từ nước ép cô đặc hay muối thay thế [3, 8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đã được chẩn đoán suy giảm chức năng thận hoặc bệnh thận mạn tiến triển cần kiểm soát chặt chẽ lượng kali [2, 8]. Nguy cơ tăng kali máu ở nhóm này tăng lên khi bệnh tiến triển hoặc khi dùng kèm các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone [1].
Những người này cần tránh các dạng thực phẩm cô đặc nồng độ kali cao như nước ép trái cây, trái cây khô, rau củ xay nhuyễn hay các loại muối ít natri sử dụng phụ gia chứa kali [3, 8]. Việc điều chỉnh chế độ ăn cần dựa trên xét nghiệm kali máu định kỳ và chỉ định y khoa [1, 8].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Đối với người trẻ khỏe mạnh muốn tăng cường rau củ giàu kali nhưng có thói quen lười uống nước, giải pháp an toàn là phân bổ đều lượng nước uống trong ngày để hỗ trợ thận lọc chất thải hiệu quả. Không nên dồn toàn bộ lượng rau quả vào một bữa dưới dạng nước ép cô đặc [8].
Ưu tiên ăn rau củ nguyên quả, giàu chất xơ thay vì uống nước ép đóng chai hay dùng phụ gia thực phẩm [3, 4]. Thói quen giảm bớt các món muối mặn, kết hợp ăn tăng rau xanh tự nhiên sẽ giúp cân bằng tỷ lệ natri/kali, bảo vệ huyết áp và sức khỏe thận lâu dài [4, 5, 7].





