Nhiều người trẻ hiện nay phân vân giữa việc tự nấu ăn tại nhà hay mua đồ ăn sẵn ngoài tiệm để tiết kiệm chi tiêu hàng tháng. Không ít người cho rằng nấu ăn tại nhà tốn kém thời gian đi chợ, chuẩn bị, thậm chí chi phí mua thực phẩm tươi sống còn đắt hơn một suất cơm hộp bình dân.
Tuy nhiên, các dữ liệu đối soát kinh tế dinh dưỡng chỉ ra rằng các bữa ăn chế biến sẵn thường có mức giá đắt hơn đáng kể so với bữa ăn tự chuẩn bị có giá trị tương đương [1]. Dù vậy, yếu tố chi phí cơ hội về thời gian, sự chênh lệch giá giữa các nhóm nguyên liệu và năng lực bếp núc là những rào cản thực tế mà người tiêu dùng cần cân nhắc kỹ lưỡng.
Cơ chế chi phí và gánh nặng dinh dưỡng của bữa ăn sẵn
Bữa ăn chế biến sẵn ngoài thị trường hoặc đồ ăn nhanh thường phải gánh thêm chi phí bao bì, vận chuyển, tiếp thị và lợi nhuận thương mại của chuỗi cung ứng [1]. Những món ăn công nghiệp siêu chế biến này thường được tối ưu hóa hương vị bằng cách thêm đường tự do nhằm tăng sức hấp dẫn vị giác [1].
Khi người tiêu dùng tự nấu tại nhà, các khoản phí trung gian này hoàn toàn bị loại bỏ. Dù vậy, thị trường thực phẩm lại có sự chênh lệch lớn về giá: các loại thực phẩm giàu năng lượng, nhiều ngũ cốc tinh chế, đường và chất béo bổ sung thường có giá rẻ hơn nhiều so với rau củ quả tươi, thịt nạc và cá [2, 7]. Điều này khiến việc tự nấu ăn chỉ thực sự tiết kiệm khi người nấu biết lựa chọn nguồn nguyên liệu thay thế phù hợp với túi tiền.
Nghiên cứu chỉ ra gì về chi phí thực tế?
Nghiên cứu đối chiếu năm 2023 tại Anh đã phân tích dữ liệu 54 bữa ăn chế biến sẵn so với các bữa ăn tương đương nấu tại nhà từ ngân hàng dinh dưỡng NDNS [1]. Kết quả cho thấy chi phí tổng thể của bữa ăn chế biến sẵn cao hơn đáng kể so với bữa ăn tự nấu (P < 0,001) [1]. Đáng chú ý, các món ăn chế biến sẵn từ động vật nướng bằng lò có chi phí đắt đỏ nhất và phát thải khí nhà kính cao nhất [1]. Ngược lại, các món ăn gốc thực vật tự nấu trên bếp ga hoặc bếp điện có chi phí thấp nhất và lượng khí thải thấp nhất [1].
Một nghiên cứu khác tại Anh năm 2016 so sánh 278 bữa ăn thương mại dành cho trẻ nhỏ với 408 công thức nấu ăn gia đình từ sách dạy nấu ăn bán chạy [2]. Kết quả ghi nhận bữa ăn tự nấu có chi phí rẻ hơn đáng kể, chỉ 0,33 USD/100g so với 0,68 USD/100g của sản phẩm thương mại [2]. Tuy nhiên, 50% công thức nấu tại nhà vượt quá giới hạn khuyến nghị về năng lượng và chất béo, trong khi đồ chế biến sẵn thương mại cung cấp đa dạng rau củ hơn (trung vị 3,0 loại so với 2,0 loại ở món tự nấu) [2].
Nghiên cứu Nghiên cứu Béo phì Seattle thực hiện từ năm 2011 đến 2013 trên 437 người trưởng thành tại Mỹ cho thấy tần suất nấu bữa tối tại nhà cao hơn giúp nâng cao chất lượng bữa ăn theo thang điểm HEI mà không phát sinh thêm chi phí [3]. Ngược lại, việc thường xuyên ăn ngoài gắn liền với chế độ ăn kém chất lượng và chi tiêu thực phẩm tự báo cáo cao hơn [3].
Rào cản thời gian và chi phí cơ hội
Mặc dù chi phí nguyên liệu tự nấu có thể rẻ hơn, yếu tố thời gian là rào cản nghiêm trọng đối với nhiều nhóm dân cư [4]. Phân tích dữ liệu sử dụng thời gian tại Mỹ chỉ ra rằng dù người thu nhập thấp nhận tới 72% năng lượng hàng ngày từ nguồn thực phẩm tại nhà, họ lại có xu hướng giảm dần việc nấu nướng do thiếu hụt thời gian [4]. Công việc thu nhập thấp với giờ làm dài, làm việc nhiều ca hoặc làm thêm giờ hạn chế nghiêm trọng khả năng sơ chế nguyên liệu tươi [4].
Nghiên cứu giai đoạn suy thoái kinh tế 2003-2011 tại Mỹ cũng cho thấy gần một phần ba phụ nữ thu nhập thấp không nấu ăn, và 37% chỉ nấu dưới 60 phút mỗi ngày (tương đương khoảng 20 phút hoặc ít hơn cho một bữa ăn) [5]. Những người có nguồn lực thấp thường có xu hướng tăng thời gian chuẩn bị thực phẩm để tiết kiệm tiền nếu có thời gian, tuy nhiên áp lực cuộc sống khiến nhiều người buộc phải chọn thực phẩm tiện lợi chế biến sẵn [4, 7].
Hiểu lầm thường gặp về việc nấu ăn tại nhà
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bước chân vào bếp tự nấu là mặc nhiên rẻ hơn và lành mạnh hơn mua ngoài. Trên thực tế, nếu người nội trợ chọn công thức nhiều thịt đỏ, phụ liệu đắt tiền hoặc chế biến quá nhiều chất béo, chi phí bữa ăn có thể vượt xa đồ ăn sẵn bình dân [1, 5]. Các công thức nấu tại nhà cho trẻ nhỏ từng được ghi nhận chứa nhiều hơn 26% năng lượng và 44% chất đạm, chất béo so với đồ thương mại, dễ dẫn đến dư thừa năng lượng nếu không kiểm soát liều lượng [2].
Một hiểu lầm khác là ăn đồ chế biến sẵn tại nhà đồng nghĩa với việc ăn uống kém cỏi hoàn toàn. Thực tế, một số sản phẩm tiện lợi thương mại cho trẻ nhỏ có độ đa dạng rau củ cao hơn và kiểm soát mật độ năng lượng tốt hơn so với các công thức tự nấu ngẫu hứng thiếu kiến thức dinh dưỡng [2]. Thiếu kỹ năng làm bếp và hiểu biết thực phẩm là rào cản lớn khiến việc tự nấu không đạt hiệu quả kinh tế lẫn sức khỏe [6, 7].
Ai nên thận trọng khi lựa chọn phương thức ăn uống?
Người có thu nhập hạn chế và áp lực công việc lớn cần cân nhắc kỹ việc phân bổ thời gian. Việc cố gắng nấu ăn từ các nguyên liệu tươi sống đắt tiền khi không có thời gian và kỹ năng có thể dẫn đến lãng phí thực phẩm và tăng gánh nặng tài chính [2, 7].
Phụ huynh chuẩn bị bữa ăn cho trẻ nhỏ cần lưu ý cân đối thành phần dinh dưỡng. Không nên lạm dụng chất béo và năng lượng trong các công thức nấu ăn gia đình, đồng thời cần chủ động bổ sung nhiều loại rau củ đa dạng vào khẩu phần [2]. Những người mắc bệnh lý mạn tính hoặc đang cần chế độ dinh dưỡng đặc biệt nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế hoặc bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng thay vì tự ý áp dụng các công thức truyền miệng.
Gợi ý áp dụng thực tế để tối ưu chi phí
Để giảm tối đa chi phí bữa ăn, người tiêu dùng nên ưu tiên các bữa ăn gốc thực vật nấu trên bếp ga hoặc bếp điện, vì nhóm này mang lại chi phí thấp nhất và giảm đáng kể phát thải môi trường [1]. Cần hạn chế các món ăn chế biến sẵn từ thịt động vật nướng lò vốn có giá thành đắt đỏ và lượng đường tự do cao [1].
Bên cạnh đó, việc học hỏi kỹ năng nấu nướng cơ bản và kiến thức dinh dưỡng là nền tảng giúp việc nấu ăn tại nhà đạt chất lượng mà không làm tăng ngân sách [6, 8]. Hãy lên kế hoạch nấu ăn nhanh gọn với thời gian dưới 20-30 phút mỗi bữa để phù hợp với nhịp sống bận rộn [5].
Tự nấu ăn tại nhà thực sự giúp tiết kiệm tiền bạc và nâng cao chất lượng dinh dưỡng nếu người tiêu dùng biết lựa chọn thực phẩm thông minh. Sự cân bằng giữa nguyên liệu nguồn gốc thực vật, kỹ năng quản lý thời gian và hiểu biết dinh dưỡng chính là chìa khóa để bảo vệ cả sức khỏe lẫn túi tiền gia đình.
