Thói quen tìm kiếm các loại lá, vỏ cây hoặc hạt thực vật tự nhiên về sắc nước uống trị bệnh rất phổ biến trong đời sống. Nhiều người tin rằng thảo dược tươi luôn lành tính, nhưng một số loài thực vật như cây sam hạt đỏ (thuộc chi Taxus, thường gọi là thủy tùng hoặc thông đỏ châu Âu - Taxus baccata) lại ẩn chứa kịch độc.

Tự ý sắc nước lá, vỏ hoặc hạt cây sam hạt đỏ để uống có nguy cơ gây ngộ độc tim cấp tính và dẫn đến tử vong nhanh chóng [1]. Hầu hết các bộ phận của cây này chứa hàm lượng cao hoạt chất alkaloid độc cho tim (chủ yếu là taxine A và taxine B), có khả năng làm rối loạn dẫn truyền điện tim, gây loạn nhịp nặng, sốc tim và ngừng tim chỉ sau vài giờ tiêu thụ [2].

Liều lượng gây chết người và triệu chứng nhận biết sớm

Độc tính của cây sam hạt đỏ đối với tim mạch đã được ghi nhận từ hơn 2.000 năm trước [3]. Đây là loài cây lá kim xanh quanh năm, thường được trồng làm cảnh, có độc tính phân bố ở lá kim, vỏ cây, thân gỗ và phần hạt cứng ở giữa [2], [4]. Phần duy nhất không chứa độc tố là lớp thịt quả màu đỏ tươi bao quanh hạt (áo hạt) [2], [5].

Liều lượng lá cây sam hạt đỏ qua đường uống có thể gây tử vong ở người ước tính chỉ từ 0,6 đến 1,3 gram lá trên mỗi kg cân nặng [2], [5]. Mức này tương đương với việc nạp vào cơ thể từ 3,0 đến 6,5 mg độc chất taxine trên mỗi kg trọng lượng cơ thể [3]. Mức độ nghiêm trọng của ngộ độc phụ thuộc vào số lượng, bộ phận cây sử dụng, đường tiếp xúc và việc hạt cây có bị nhai nát hay chỉ nuốt chửng [2], [5].

Triệu chứng ngộ độc thường khởi phát trong vòng vài giờ, phổ biến là từ 3 đến 4 giờ sau khi uống hoặc ăn phải [2], [5]. Người bệnh bắt đầu cảm thấy khó chịu ở bụng, đau bụng, buồn nôn, nôn mửa và chóng mặt [2], [5]. Tiếp theo, độc tố gây giãn đồng tử, yếu cơ, co giật, suy hô hấp và hôn mê [5], [6]. На hệ tim mạch, nhịp tim ban đầu có thể đập nhanh, sau đó nhanh chóng chuyển sang nhịp chậm, tụt huyết áp, loạn nhịp thất và ngừng tim do sốc tim [5].

Cơ chế chất độc taxine tấn công cơ tim

Thủ phạm chính gây độc trên hệ tim mạch của cây sam hạt đỏ là nhóm alkaloid dẫn xuất từ taxine (như taxine A, taxine B, isotaxine B, paclitaxel), các chất dẫn xuất taxane (taxol A, taxol B) và glycoside (taxicatine) [3]. Ngoài ra, cây còn chứa hợp chất phenolic (như 3,5-dimethoxyphenol), diterpenoid không alkaloid, flavonoid và bioflavonoid [4].

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất taxoid được chuyển hóa qua men gan và bài tiết vào mật, chỉ một phần nhỏ thải qua nước tiểu [3]. Hoạt động chính của các độc chất này là tấn công trực tiếp vào tế bào cơ tim, dẫn đến suy tim và tử vong ở cả người và động vật [7].

Về mặt cơ chế điện sinh lý, taxine A và taxine B hoạt động bằng cách phong tỏa (chặn) các kênh vận chuyển ion natri và canxi phụ thuộc điện thế trên màng tế bào cơ tim [2], [5]. Bên cạnh đó, các chất độc còn làm gián đoạn chức năng của vi ống (microtubule) bên trong tế bào [3]. Trong hai loại alkaloid chính, taxine B có độc tính trên tim mạnh hơn nhiều so với taxine A [8].

Việc dòng ion natri và canxi bị chặn khiến quá trình dẫn truyền xung điện giữa tâm nhĩ và tâm thất bị đình trệ [8], [5]. Trên điện tâm đồ (ECG), tình trạng này biểu hiện qua khoảng PR kéo dài và phức bộ QRS giãn rộng [8], [5]. Hệ quả là tim rơi vào trạng thái block nhĩ thất độ II, độ III, rung thất kháng trị (không đáp ứng điều trị thông thường) hoặc vô tâm thu (tim ngừng đập hoàn toàn) [2], [8]. Về mặt hóa học, nhóm alkaloid taxine có cấu trúc liên quan đến veratrine và mang nhóm lactone không bão hòa tương tự như digitalis (một loại thuốc trợ tim), khiến việc xét nghiệm độc chất đôi khi dễ bị chẩn đoán nhầm với ngộ độc digitalis [4].

Các ca ngộ độc thực tế trong y văn thế giới

Ngộ độc cây sam hạt đỏ tuy hiếm gặp nhưng có tỷ lệ tử vong rất cao [5]. Quá trình trúng độc diễn ra nhanh và gây tử vong sớm nên y học thường có ít thời gian để nghiên cứu sâu các biến đổi sinh hóa ở bệnh nhân [4]. Dưới đây là các báo cáo ca bệnh cụ thể đã được ghi nhận trong các nghiên cứu khoa học:

Một nghiên cứu công bố năm 2010 ghi nhận ca tử vong do ngộ độc lá Taxus baccata được xác nhận qua khám nghiệm tử thi [1]. Nhóm nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) để tìm chất chỉ điểm 3,5-dimethoxyphenol (hợp chất có mặt ở mọi loài thuộc chi Taxus) và sắc ký lỏng khối phổ kép (LC-MS-MS) để tìm taxine B cùng isotaxine B trong mẫu bệnh phẩm sinh học [1]. Kết quả xác nhận nạn nhân đã hấp thụ alkaloid độc cho tim từ lá cây sam hạt đỏ và tử vong [1].

Một báo cáo khác năm 2010 mô tả trường hợp nam nông dân 44 tuổi nhập viện vì nghi ngờ nhồi máu cơ tim [6]. Bệnh nhân ban đầu có nhịp tim chậm, sau đó chuyển sang nhịp nhanh thất, giãn thất phải nghiêm trọng kèm suy chức năng hai tâm thất nhưng chụp mạch vành lại bình thường [6]. Do kháng lại các phương pháp điều trị thông thường, 6 giờ sau khi nhập viện, bệnh nhân được chạy hệ thống oxy hóa qua màng ngoài cơ thể (ECMO) để hỗ trợ sự sống và đã hồi phục [6]. Chín ngày sau, các bác sĩ bất ngờ phát hiện một lượng lớn lá cây sam hạt đỏ trong phân của bệnh nhân [6]. Xét nghiệm máu ghi nhận nồng độ chất chuyển hóa 3,5-dimethoxyphenol lên tới 651 ng/mL và trong nước tiểu là 5,6 mcg/mL, cao hơn cả mức từng được báo cáo ở các ca tử vong trước đó [6]. Bệnh nhân xuất viện chuyển sang khoa tâm thần sau 17 ngày điều trị [6].

Năm 2013, một báo cáo ghi nhận ca tử vong của người đàn ông 43 tuổi sau khi uống lá cây sam hạt đỏ [3]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng hạ kali máu nghiêm trọng, loạn nhịp thất, huyết động không ổn định kèm hội chứng suy đa tạng (suy hô hấp, suy thận, rối loạn toan kiềm, suy gan và hôn mê) [3]. Bệnh nhân tử vong chỉ 12 giờ sau khi nuốt lá cây [3]. Báo cáo này lưu ý tình trạng hạ kali máu nặng kết hợp nhiễm toan chuyển hóa đã làm trầm trọng thêm các cơn loạn nhịp phức tạp, một yếu tố chưa từng được ghi nhận trước đó trong ngộ độc chi Taxus [3].

Năm 2014, các bác sĩ báo cáo một ca cứu sống thành công người đàn ông 39 tuổi bị ngộ độc cây sam hạt đỏ [4]. Dù quá trình hồi sức tim phổi (CPR) bị trì hoãn và phải kéo dài, việc áp dụng đồng bộ mọi biện pháp sẵn có đã giúp bệnh nhân qua cơn nguy kịch [4].

Tuy nhiên, không phải ca bệnh nào cũng may mắn. Một báo cáo năm 2019 trình bày ca tử vong do block tim hoàn toàn sau khi bệnh nhân tiêu thụ khoảng 0,7 đến 0,8 gram lá, hạt và tinh dầu cây sam hạt đỏ trên mỗi kg cân nặng [5]. Khám nghiệm tử thi tìm thấy các mảnh lá kim nhỏ và hạt trong dạ dày, còn xét nghiệm huyết thanh trước khi chết xác nhận có mặt alkaloid taxine nhóm B trong máu [5].

Bằng chứng về điều trị và giới hạn y khoa hiện tại

Do số ca ngộ độc cây sam hạt đỏ tương đối hiếm, y học hiện chưa thể xây dựng phác đồ điều trị chuẩn dựa trên bằng chứng quy mô lớn [8]. Hiện tại, không có thuốc giải độc đặc hiệu cho độc chất taxine [5].

Việc chẩn đoán sớm cũng gặp thách thức vì taxine A và B dễ bay hơi và rất khó phát hiện qua xét nghiệm thông thường [2]. Khi bệnh sử và nội soi dạ dày không rõ ràng, các bác sĩ phải dùng hoạt chất paclitaxel làm dấu ấn sinh học đặc hiệu trên hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC-MS) để sàng lọc ngộ độc [2].

Phương pháp xử trí hàng đầu hiện nay hoàn toàn dựa vào điều trị hỗ trợ tích cực [8]. Các biện pháp bao gồm dùng than hoạt tính, bù dịch, bù điện giải, dùng thuốc vận mạch (tăng co bóp cơ tim), thuốc chống loạn nhịp và ép tim ngoài lồng ngực (CPR) kéo dài do độc tính của taxine trên tim tồn tại rất lâu [5], [6].

Điểm giới hạn lớn trong cấp cứu ngộ độc sam hạt đỏ là các biện pháp sốc điện khử rung tim hoặc tạo nhịp vượt tần số thường không mang lại hiệu quả trước các cơn loạn nhịp do taxine gây ra [2]. Đặt máy tạo nhịp tạm thời qua đường tĩnh mạch hoặc tạo nhịp ngoài da có thể được cân nhắc, dù khả năng bắt nhịp điện học rất thấp [5]. Một số liệu pháp khác như lọc máu hấp phụ albumin, dùng kháng thể kháng digoxin (digoxin immune Fab) hay truyền nhũ dịch lipid (fat emulsion) được đề cập trong các báo cáo ca bệnh, nhưng không khả thi khi bệnh nhân đang phải ép tim cấp cứu [2], [8]. Trong những trường hợp sốc tim nặng kháng trị, kỹ thuật hỗ trợ tuần hoàn ngoài cơ thể (VA-ECMO) kết hợp bóng đối xung động mạch chủ được xem là cầu nối duy nhất giúp duy trì sự sống chờ cơ thể đào thải độc chất [2], [8], [6].

Những hiểu lầm nguy hiểm về cây thông đỏ và sam hạt đỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt chất chữa bệnh chiết xuất trong dược phẩm với việc tự sắc cây tươi uống. Thực tế, trong lá cây sam hạt đỏ có chứa paclitaxel (một hoạt chất được biết đến trong y học), nhưng đi kèm với nó là lượng lớn taxine A và taxine B cực độc cho tim [2], [3], [4]. Việc đun sắc thủ công hoặc ăn trực tiếp lá, vỏ, hạt sẽ đưa thẳng hỗn hợp độc chất chặn kênh natri và canxi vào máu, gây ngừng tim trước khi có bất kỳ tác dụng trị bệnh nào [2], [5].

Hiểu lầm thứ hai là nhìn thấy chim chóc hoặc con người có thể ăn phần quả màu đỏ của cây mà suy ra toàn bộ cây đều ăn được. Như các nghiên cứu đã chỉ rõ, chỉ duy nhất lớp cùi thịt màu đỏ (aril) bao quanh hạt là không chứa độc tố [2], [5]. Ngược lại, phần hạt cứng nằm ngay bên trong lớp thịt đỏ đó, cùng với lá kim, vỏ và gỗ đều chứa đầy đủ các alkaloid kịch độc [2], [4], [5]. Nếu nuốt phần thịt quả mà vô tình nhai vỡ phần hạt cứng bên trong, nguy cơ tử vong vẫn xảy ra như khi ăn lá [5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi người dân đều tuyệt đối không được uống nước sắc hoặc ăn các bộ phận của cây sam hạt đỏ, bởi chỉ một lượng nhỏ từ 0,6 g lá/kg cân nặng đã đủ gây tử vong cho một người trưởng thành khỏe mạnh [2], [3].

Những gia đình trồng cây sam hạt đỏ hoặc các loài cây cảnh thuộc chi Taxus trong sân vườn cần đặc biệt thận trọng với trẻ nhỏ và vật nuôi [8], [7]. Màu đỏ bắt mắt của phần thịt quả rất dễ thu hút trẻ em hái ăn và vô tình nhai luôn phần hạt độc bên trong, hoặc bứt lá kim cho vào miệng [8], [5].

Người cao tuổi, người có sẵn bệnh lý nền về tim mạch, bệnh gan hoặc thận càng phải tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Các độc chất taxoid chuyển hóa qua gan và thải qua mật [3], đồng thời ngộ độc cây này dễ gây suy thận cấp, suy gan và rối loạn điện giải như hạ kali máu nặng [3], khiến người có bệnh nền mất hoàn toàn khả năng chống đỡ. Người đang có bệnh lý cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào, tuyệt đối không dùng lá cây tự hái để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Phòng ngừa ngộ độc và xử trí an toàn trong đời sống

Cách áp dụng thực tế và an toàn nhất đối với cây sam hạt đỏ (Taxus baccata) là tuyệt đối không sử dụng làm thực phẩm, không hái lá, bóc vỏ, lấy hạt để ngâm rượu, phơi khô pha trà hay sắc nước uống dưới bất kỳ hình thức nào [2], [5]. Không có liều lượng hay cách chế biến tại nhà nào có thể loại bỏ được độc tố taxine trong lá và hạt cây [1], [5].

Khi mua các loại cây cảnh lá kim về trồng trong nhà hoặc sân vườn, cần tìm hiểu kỹ tên khoa học của cây. Nếu là cây thuộc chi Taxus, cần đặt ở khu vực rào chắn cẩn thận, cắt tỉa cành lá gọn gàng và thu gom sạch lá rụng để tránh trẻ em hoặc thú cưng nuốt phải [8], [7].

Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ có người vừa uống nước sắc hay ăn phải lá, hạt cây sam hạt đỏ, cần đưa nạn nhân đến ngay cơ sở y tế có khả năng hồi sức tích cực gần nhất, ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng [2], [6]. Các dấu hiệu thường mất từ 3 đến 4 giờ mới bộc lộ rõ nhưng khi đã khởi phát sẽ diễn tiến rất nhanh sang loạn nhịp thất và ngừng tim [5]. Khi đi cấp cứu, người nhà cần mang theo mẫu lá, cành, hạt hoặc nước sắc mà nạn nhân đã dùng để bác sĩ nhanh chóng xác định nguyên nhân, tránh việc chẩn đoán nhầm sang nhồi máu cơ tim hoặc ngộ độc thuốc trợ tim digitalis [4], [6].

Tóm lại, cây sam hạt đỏ chứa các độc chất alkaloid có khả năng tấn công trực tiếp vào cơ tim và gây tử vong chỉ với liều lượng rất nhỏ [2], [7]. Người dân tuyệt đối không tự ý hái lá, hạt hay vỏ của loài cây này để sắc nước uống trị bệnh theo lời đồn. Khi có vấn đề về sức khỏe, việc thăm khám bác sĩ và sử dụng thuốc đã qua kiểm định luôn là nguyên tắc an toàn tối cao.