Uống 1-2 ly rượu mỗi ngày: Não bộ teo nhanh hơn hay được bảo vệ?

Nhiều người có thói quen nhâm nhi 1-2 ly rượu mỗi ngày trong bữa ăn hoặc lúc gặp gỡ bạn bè. Quan niệm phổ biến cho rằng mức tiêu thụ này giúp thư giãn tinh thần và bảo vệ hệ thần kinh. Tuy nhiên, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại lại mang đến cái nhìn hoàn toàn trái ngược về tác động thực tế của cồn lên cấu trúc não bộ.

Các nghiên cứu chụp cộng hưởng từ (MRI) quy mô lớn khẳng định uống 1-2 ly rượu mỗi ngày không hề bảo vệ não bộ mà ngược lại, thúc đẩy thể tích não teo nhanh hơn. Càng nạp nhiều cồn, lượng chất xám và chất trắng suy giảm càng rõ nét, ngay cả khi người uống chưa từng say xỉn ^[1], ^[2].

Não bộ biến đổi ra sao khi tiếp xúc với cồn?

Tác động của cồn lên hệ thần kinh diễn ra ở cả cấp độ cấp tính lẫn lâu dài qua cấu trúc mô não. Khi đưa một lượng cồn vừa phải vào cơ thể để đạt nồng độ cồn trong máu 0,5 mg/mL, não bộ lập tức xuất hiện những biến đổi tạm thời ^[3]. Cụ thể, thể tích chất xám tổng thể, vỏ não vận động trước bên trái, vỏ não trán giữa và trán trên đều sụt giảm tức thì, đồng thời thể tích não thất hai bên giãn rộng ^[3]. Những thay đổi này có thể liên quan đến sự dịch chuyển lưu lượng dịch não tủy và hàm lượng nước trong mô não ^[3].

Về mặt dài hạn, việc nạp cồn mạn tính làm tổn thương tính toàn vẹn của vi cấu trúc chất trắng ^[1]. Dữ liệu hình ảnh cho thấy lượng cồn tiêu thụ càng cao thì tính dị hướng phân đoạn (FA) càng giảm, kèm theo sự gia tăng độ khuếch tán trung bình và khuếch tán xuyên tâm trên diện rộng khắp não bộ ^[1]. Hiện tượng này đồng nghĩa với việc các sợi dẫn truyền thần kinh bị tổn hại, cản trở tín hiệu kết nối chức năng giữa các mạng lưới mặc định, mạng điều hành trung tâm và mạng chú ý ^[1].

Bằng chứng MRI quy mô lớn: Càng uống nhiều, não càng thu nhỏ

Nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 25.378 người tham gia từ ngân hàng dữ liệu UK Biobank với độ tuổi trung bình 54,9 đã làm sáng tỏ mối liên hệ này ^[1]. Các tình nguyện viên được quét MRI đa phương thức sau khoảng 9,6 năm kể từ thời điểm đánh giá lượng rượu tiêu thụ ban đầu ^[1]. Kết quả cho thấy thể tích chất xám tổng thể sụt giảm rõ rệt ngay cả ở nhóm người chỉ uống từ 7 đến 14 đơn vị cồn (tương đương 56-112 gam cồn) mỗi tuần ^[1]. Mối liên hệ tiêu cực giữa chất xám và cồn thậm chí còn mạnh hơn cả các yếu tố nguy cơ tim mạch khác như hút thuốc lá hay huyết áp cao ^[1].

Một phân tích khác trên 1.839 người thuộc nghiên cứu Framingham Offspring tiến hành chụp MRI sọ não giai đoạn 1999-2001 cũng ghi nhận mối quan hệ tuyến tính nghịch giữa lượng rượu uống và thể tích não toàn phần đã hiệu chỉnh theo kích thước hộp sọ (r = -0,25, p < 0,001) ^[2]. Lượng rượu nạp vào càng nhiều, thể tích não càng bé lại ^[2]. Nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ tác dụng bảo vệ nào của mức uống vừa phải trước quá trình suy giảm thể tích não tự nhiên do tuổi tác ^[2].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu trên 385 cư dân nông thôn từ 40 tuổi trở lên (tuổi trung bình 67,2) tiếp tục củng cố phát hiện trên qua việc định lượng tỷ lệ thể tích não (%Brain) ^[4]. Tỷ lệ thể tích não trung bình ở người không uống là 92,1%, người uống nhẹ (dưới 7 ly/tuần) là 91,9% và người uống vừa (từ 7 ly/tuần trở lên) chỉ còn 90,8% ^[4]. Sự suy giảm thể tích não giữa nhóm uống mức độ vừa và nhóm không uống rượu đạt mức ý nghĩa thống kê ^[4].

Tác động sớm xuất hiện ngay ở tuổi trung niên

Nhiều người lầm tưởng teo não do rượu chỉ xảy ra ở người già hoặc người nghiện rượu nặng lâu năm. Một nghiên cứu năm 2020 trên 353 người trưởng thành trẻ tuổi từ 39 đến 45 tuổi, loại trừ hoàn toàn những đối tượng lạm dụng rượu, đã kiểm tra thể tích não toàn phần hiệu chỉnh (aTBV) qua MRI tự động ^[5]. Điểm trung bình bài kiểm tra AUDIT-C của nhóm là 3,92 cho thấy mức tiêu thụ cồn chỉ ở ngưỡng vừa phải ^[5].

Kết quả mô hình hồi quy tuyến tính xác nhận việc tiêu thụ cồn liên quan trực tiếp đến tình trạng thu hẹp thể tích não (B = -0,258, p < 0,001) ^[5]. Khi mức tiêu thụ cồn tăng lên, thể tích não toàn phần giảm đi 0,2% cho mỗi đơn vị điểm AUDIT-C tăng thêm ngay ở độ tuổi 39-45 ^[5]. Điều này chứng minh các tổn hại cấu trúc tế bào thần kinh đã âm thầm diễn ra từ rất sớm mà không cần đợi đến tuổi già ^[5].

Nguy cơ tổn thương mạch máu não và nhồi máu thầm lặng

Bên cạnh việc làm suy giảm thể tích vỏ não, thói quen uống rượu từ nhẹ đến vừa còn làm gia tăng các tổn thương chất trắng và mạch máu não dưới lâm sàng. Dữ liệu từ nhóm 385 cư dân Nhật Bản cho thấy tỷ lệ mắc nhồi máu não thầm lặng (SBI) ở nhóm uống nhẹ và vừa cao hơn rõ rệt so với nhóm không uống rượu sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố liên quan ^[4].

Khối lượng tổn thương chất trắng quanh não thất (%PVWML) ở người uống rượu nhẹ là 1,27% và người uống vừa là 1,52%, cao hơn đáng kể so với mức 0,95% ở người không uống cồn ^[4]. Tổn thương chất trắng sâu (%DWML) cũng tăng từ 0,06% ở người kiêng rượu lên 0,10% ở người uống nhẹ và 0,13% ở người uống vừa ^[4]. Thói quen uống rượu đều đặn, ngay cả ở lượng nhỏ, thực chất là một yếu tố nguy cơ gây tổn thương cấu trúc não bộ ^[4].

Điểm sáng hiếm hoi hay chỉ là hạn chế phương pháp?

Một số báo cáo dịch tễ học trước đây cho rằng uống ít cồn có thể giúp trí não minh mẫn hơn. Một nghiên cứu năm 2015 trên 589 người cao tuổi đa sắc tộc từ 65 tuổi trở lên tại New York ghi nhận người uống rượu nhẹ đến vừa, đặc biệt là rượu vang, có thể tích não toàn phần lớn hơn người không uống (b = 0,007, p = 0,04) ^[6]. Nghiên cứu này ghi nhận mối liên hệ liều - đáp ứng giữa rượu vang và thể tích não lớn hơn nhưng lại không tìm thấy tác động nào đến tổn thương chất trắng hay nhồi máu não, đồng thời các tác giả thừa nhận kết quả cần được kiểm chứng thêm ^[6].

Một bài tổng quan năm 2009 về các nghiên cứu MRI cũng chỉ ra hiệu ứng hình chữ U giữa tiêu thụ cồn và tính toàn vẹn chất trắng chỉ xuất hiện ở người trên 65 tuổi ^[7]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh sự teo não và giảm chất xám nói chung ủng hộ quan điểm uống rượu làm hại não hơn là mang lại lợi ích; những phát hiện tích cực ở người già bị giới hạn bởi nhiều vấn đề phương pháp luận ^[7].

Ngoài ra, nghiên cứu PREVENT-Dementia năm 2020 theo dõi 162 đối tượng từ 40 đến 59 tuổi trong thời gian 2 năm không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tốc độ teo não tổng thể hay teo hồi hải mã liên quan đến mức uống cồn ^[8]. Thời gian theo dõi ngắn 2 năm có thể chưa đủ dài để bắt được tiến trình thoái hóa thần kinh mạn tính ^[8]. Hầu hết các bằng chứng cộng hưởng từ quy mô lớn và nhạy bén nhất hiện nay vẫn chỉ ra tác động tiêu cực tuyến tính của cồn lên thể tích não ^[7], ^[1], ^[2].

Khác biệt giới tính và những hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm tai hại là cho rằng nam giới "chịu rượu" tốt hơn nên não bộ sẽ ít bị ảnh hưởng hơn nữ giới. Nghiên cứu Framingham cho thấy mối liên hệ nghịch giữa rượu và thể tích não xuất hiện mạnh mẽ hơn ở nữ giới so với nam giới (hệ số r = -0,29 so với -0,20) ^[2]. Ngược lại, nghiên cứu ở lứa tuổi 39-45 ghi nhận sau khi hiệu chỉnh thêm biến số hút thuốc lá, sự suy giảm thể tích não giữ nguyên ý nghĩa thống kê ở nam giới (B = -0,268, p = 0,003) nhưng không còn rõ rệt ở nữ giới ^[5].

Tổng quan năm 2009 cũng chỉ ra nam giới có hiện tượng giảm tuyến tính chất xám đi kèm tăng thể tích chất trắng theo số lượng ly rượu tiêu thụ, điều không quan sát thấy ở nữ ^[7]. Do đó, cả hai giới đều phải đối mặt với nguy cơ thoái hóa mô não khi uống rượu đều đặn chứ không hề có giới tính nào được "miễn dịch" hoàn toàn ^[5], ^[7]. Quan niệm "rượu vang tốt cho não bộ" cũng bị suy giảm độ tin cậy khi các nghiên cứu quy mô hàng chục nghìn người chứng minh tổng lượng cồn nguyên chất mới là yếu tố quyết định sự suy giảm mô não ^[1].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dữ liệu hình ảnh học ghi nhận những người có huyết áp cao hoặc chỉ số khối cơ thể (BMI) cao sẽ chịu tác động teo chất xám do rượu nặng nề hơn người bình thường ^[1]. Khi huyết áp và cân nặng tăng kết hợp cùng thói quen uống cồn dồn dập trong thời gian ngắn (binge drinking), tốc độ tổn hại chất xám sẽ dốc hơn rất nhiều ^[1].

Những người ở độ tuổi trung niên từ 39 đến 50 tuổi cần đặc biệt lưu tâm vì quá trình teo mô não do rượu bắt đầu diễn ra âm thầm ngay trong giai đoạn này ^[5]. Người có nguy cơ cao về bệnh lý mạch máu não, có tiền sử thiếu máu não cục bộ hoặc đang mắc các hội chứng suy giảm nhận thức cần kiêng cữ hoàn toàn để tránh gia tăng các tổn thương chất trắng và ổ nhồi máu thầm lặng ^[4]. Bất kỳ ai đang điều trị bệnh mạn tính hay sử dụng thuốc chuyển hóa qua gan đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng đồ uống chứa cồn.

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Để bảo vệ khối lượng tế bào thần kinh, việc giảm thiểu lượng cồn nạp vào cơ thể là chiến lược quan trọng nhất. Nếu có uống rượu bia, tuyệt đối không uống vượt quá mức 7 đơn vị cồn mỗi tuần (tương đương khoảng 56 gam cồn nguyên chất) vì ngưỡng này đã đủ để tạo ra sự khác biệt tiêu cực trên hình ảnh MRI ^[1].

Cần từ bỏ thói quen uống dồn nhiều ly vào một buổi liên hoan cuối tuần nhằm ngăn ngừa tổn hại cấp tính lên hệ thống não thất và chất xám ^[1], ^[3]. Trong các bữa ăn, hãy thay thế dần rượu bia bằng nước khoáng, nước trà thảo mộc hoặc các loại nước trái cây không lên men. Việc kết hợp chế độ dinh dưỡng lành mạnh, duy trì huyết áp ổn định và kiểm soát cân nặng hợp lý sẽ giúp triệt tiêu các yếu tố cộng hưởng làm teo não nhanh ^[1].

Mỗi ly rượu tiêu thụ hàng ngày không mang lại tấm lá chắn thần kinh nào như những lời đồn thổi thông thường. Ngược lại, dữ liệu từ các máy quét cộng hưởng từ hiện đại cho thấy cồn làm não bộ thu nhỏ thể tích một cách bền bỉ theo thời gian ^[5], ^[1], ^[2]. Giữ cho lượng cồn nạp vào ở mức tối thiểu hoặc kiêng cữ hoàn toàn chính là cách đầu tư thông minh và bền vững nhất để bảo tồn trí lực lâu dài.