Nhiều vùng quê lưu truyền bài thuốc dùng bách thảo sương cạo từ đáy nồi đun củi, rơm rạ hòa nước uống trị tiêu chảy. Phương pháp dân gian này tưởng chừng lành tính vì tận dụng nguyên liệu tự nhiên sẵn có trong gian bếp.
Tuy nhiên, việc uống trực tiếp bách thảo sương tiềm ẩn hiểm họa lớn cho sức khỏe do chứa hàm lượng cao hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) và muội than độc hại. Đây là những hợp chất phát sinh từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn sinh khối, có nguy cơ gây độc tế bào và đột biến gen.
Bản chất của bách thảo sương dưới góc nhìn khoa học
Trong kinh nghiệm dân gian, bách thảo sương là lớp bột mịn màu đen bám ở đáy nồi hoặc trong ống khói lò đun củi rơm. Người xưa thường dùng chất bột này với mục đích cầm máu, thấm hút dịch hoặc trị rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy.
Thực chất, lớp bột đen này chính là muội than (soot) sinh ra do quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu sinh khối (gỗ, rơm rạ, phân gia súc) [2, 3]. Quá trình này không chỉ tạo ra carbon thông thường mà còn giải phóng và lắng đọng vô số hợp chất hóa học độc hại, đặc biệt là nhóm hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) và kim loại [1].
Khi người bệnh cạo lớp bột này để pha nước uống, toàn bộ các hạt muội than cùng tạp chất độc hại bám trên đó được đưa trực tiếp vào đường tiêu hóa. Lợi ích thấm hút chưa được kiểm chứng lâm sàng nhưng nguy cơ nhiễm độc hóa chất diễn ra rõ ràng [4, 6].
Mối nguy từ hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) và muội than
Quá trình đốt cháy sinh khối không đạt nhiệt độ tối ưu tạo ra lượng lớn các hạt khói giàu muội than và PAH [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hạt sinh khối cháy không hoàn toàn này đặc biệt có hại cho cơ thể sống [2].
Khảo sát độc tính tế bào cho thấy bụi khói gỗ kích hoạt gia tăng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong tế bào biểu mô [1]. Các thành phần như muội than và kim loại (như kẽm) đóng vai trò chính tạo ra ROS, trong khi phân đoạn PAH kích hoạt mạnh mẽ các phản ứng biểu hiện gen độc hại [1].
Đáng chú ý, các phân tử PAH khi bám trên bề mặt hạt muội than có khả năng kích hoạt biểu hiện gen mục tiêu mạnh hơn cả khi PAH tồn tại đơn lẻ ở dạng dung dịch huyền phù [1]. Điều này đồng nghĩa lớp muội than đáy nồi đóng vai trò giá mang lý tưởng, khuếch đại tác động xấu của hợp chất thơm nguy hiểm này khi đi vào cơ thể người [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính và nguy cơ đột biến
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế độc hại và khả năng gây hại của muội than sinh khối qua các phân tích chuyên sâu:
Nghiên cứu độc tính trên tế bào biểu mô phổi người (A549) năm 2016 đã phơi nhiễm tế bào với các hạt khói gỗ thu thập được [1]. Kết quả ghi nhận sự gia tăng rõ rệt của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và kích hoạt phản ứng độc chất học với PAH [1]. Muội than, kim loại và PAH cùng phối hợp tạo nên độc tính toàn diện, trong đó PAH là tác nhân khởi phát nhiều con đường dẫn tới tổn thương và được xác định là chất gây ung thư nổi bật [1].
Thực nghiệm năm 1976 trên sinh vật đơn bào Tetrahymena pyriformis đã kiểm tra độc tính quang học của muội than tự nhiên chứa PAH [3]. Kết quả cho thấy muội than nguyên bản bộc lộ hoạt tính gây độc tế bào phụ thuộc trực tiếp vào lượng hydrocacbon thơm đa vòng chứa bên trong [3]. Chất benzo[a]pyrene bộc lộ độc tính cao ở nồng độ cực thấp chỉ 2 ppb (microgam/lít) [3]. Khi dùng benzen chiết xuất toàn bộ PAH ra khỏi hạt muội than, hoạt tính gây độc tế bào biến mất hoàn toàn, chứng minh PAH là nguồn cơn gây độc chính trong muội than [3].
Khảo sát năm 2011 tại miền Tây Kenya trên muội than tích tụ dưới mái nhà tranh đun nấu bằng sinh khối cho thấy hàm lượng PAH thay đổi theo loại nhiên liệu đốt [4]. Sự tích tụ PAH trong muội than tăng dần theo thứ tự: tàn dư cây trồng, cây ngoại lai, cây bản địa và cao nhất là phân chuồng [4]. Điều này cho thấy muội than từ việc đun bếp củi, rơm rạ ở các hộ gia đình luôn chứa hàm lượng PAH đáng kể [4].
Nghiên cứu năm 2021 đánh giá nguy cơ ung thư và đột biến gen từ phát thải của các loại nhiên liệu sinh khối khác nhau [5]. Trong 16 loại PAH ưu tiên theo dõi, có 11 loại PAH được phát hiện trong khí thải đốt nhiên liệu [5]. Tốc độ phát thải tổng PAH dao động từ 0,37 đến 5,15 mg/h [5]. Đánh giá rủi ro ung thư trọn đời (ILCR) qua ba con đường gồm tiêu hóa, hô hấp và tiếp xúc qua da ghi nhận nguy cơ ở trẻ em và người lớn cao hơn trẻ sơ sinh, với giá trị dao động từ 10^-11 đến 10^-6 [5]. Nồng độ PAH phát thải từ sinh khối tương quan trực tiếp với khả năng gây đột biến ở người, đặc biệt là tiềm năng gây đột biến lệch khung đọc [5].
Dữ liệu năm 2020 trên 1.408 người trưởng thành từ khảo sát NHANES (2001-2006) tại Mỹ cho thấy phơi nhiễm PAH còn liên quan đến chuyển hóa xương [6]. Ngoại trừ 3-phenanthrene, các chất chuyển hóa PAH trong nước tiểu đều liên quan thuận có ý nghĩa thống kê với sự gia tăng nồng độ N-telopeptide (dấu ấn sinh học của quá trình tiêu xương) ở người dưới 60 tuổi và phân tích theo giới tính (p < 0,05) [6].
Độc tố không thể đào thải tức thì
Nhiều người lầm tưởng uống than củi hoặc muội than giống như uống than hoạt tính trong y tế để giải độc, cầm tiêu chảy. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì than hoạt tính y tế được xử lý hoạt hóa ở nhiệt độ cao vô trùng, loại bỏ hoàn toàn tạp chất và hydrocacbon.
Ngược lại, bách thảo sương đáy nồi chưa qua tinh chế là hỗn hợp tạp nham chứa muội than thô, kim loại và PAH độc hại [1]. Khi hấp thụ qua đường tiêu hóa, PAH không chỉ gây kích ứng niêm mạc ruột mà còn làm gia tăng nguy cơ đột biến gen và tích tụ độc tính mạn tính [5].
Cơ chế tạo đột biến lệch khung của các chất PAH từ đốt nhiên liệu sinh khối có thể gây tổn thương cấu trúc di truyền của tế bào tiếp xúc [5]. Do đó, việc tự ý uống bách thảo sương không thể coi là biện pháp thải độc mà thực chất là hành động nạp thêm hóa chất độc hại vào đường ruột đang suy yếu.
Nhóm đối tượng tuyệt đối tránh xa
Những người đang gặp vấn đề tiêu hóa tuyệt đối không nên thử nghiệm bài thuốc dân gian này:
Người mắc bệnh tiêu chảy cấp, viêm ruột: Niêm mạc ruột lúc này đang bị viêm loét, sung huyết. Hạt muội than sắc cạnh cùng nồng độ PAH và ion kim loại dễ dàng kích thích tổn thương nặng hơn, làm tăng sinh ROS phá hủy mô ruột [1].
Trẻ em: Nghiên cứu rủi ro ung thư trọn đời chỉ ra trẻ em có mức độ nhạy cảm và nguy cơ ung thư do PAH cao hơn [5]. Hệ tiêu hóa non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương vĩnh viễn trước các tác nhân gây đột biến tế bào [5].
Người có bệnh lý xương khớp: Tiếp xúc với PAH làm gia tăng nồng độ N-telopeptide niệu, thúc đẩy quá trình tiêu hủy mô xương ở người trưởng thành [6].
Bệnh nhân suy giảm miễn dịch, suy gan, suy thận: Cơ thể không đủ khả năng chuyển hóa và đào thải các phức hợp hydrocacbon thơm phức tạp, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính và mạn tính.
Giải pháp an toàn khi bị tiêu chảy
Thay vì áp dụng mẹo dân gian truyền miệng chứa nhiều rủi ro, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học trong xử trí tiêu chảy tại nhà:
Ưu tiên bù nước và điện giải: Uống dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì để ngăn chặn mất nước. Có thể bổ sung nước cháo loãng nấu cùng chút muối hoặc nước dừa tươi.
Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu: Chọn thực phẩm nấu chín kỹ, thanh đạm như cháo gà, súp rau củ, bánh mì nướng, chuối chín nhằm cung cấp năng lượng mà không làm quá tải hệ tiêu hóa.
Sử dụng thuốc đúng chỉ dẫn: Nếu cần chất hấp phụ hoặc men vi sinh, hãy sử dụng các sản phẩm than hoạt tính y tế hoặc thuốc cầm tiêu chảy đã được kiểm duyệt và có chỉ định của dược sĩ, bác sĩ. Tuyệt đối không cạo tro bếp, đáy nồi để uống.
Khi có các triệu chứng báo động như tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, phân có lẫn máu, sốt cao liên tục hoặc dấu hiệu mất nước nặng (môi khô nứt, mắt trũng, tiểu ít), bệnh nhân cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Uống bách thảo sương cạo đáy nồi trị tiêu chảy là thói quen lạc hậu, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc hydrocacbon thơm đa vòng và gây hại lâu dài cho cấu trúc tế bào. Hãy bảo vệ sức khỏe bản thân bằng các biện pháp xử trí y khoa an toàn, khoa học thay vì tin vào mẹo truyền miệng thiếu căn cứ.
